Του Κυριάκου Ζαχαρενάκη

Πρόπερσι έψαχνα στα βιβλιοπωλεία την “Οδύσσεια” του Ν. Καζαντζάκη και δεν υπήρχε πουθενά. Ετσι, μόνο στη Βικελαία Βιβλιοθήκη, αφιερώνοντας πολλές ώρες, μπορούσα να αντιγράφω αποσπάσματα από το τεράστιο αυτό ποίημα.

Δυσανασχετώντας, εξέφραζα το... παράπονό μου όπου γινόταν σχετική συζήτηση. Δεν μπορούσα, δηλαδή, να χωνέψω πώς ένα τέτοιο έργο του Καζαντζάκη δεν κυκλοφορούσε για να γίνεται κτήμα του κάθε πολίτη που θα ήθελε να το αγοράσει. Δε χρειάζεται να σχολιάσω γεγονότα που ξέρω ή δεν ξέρω, που στάθηκαν αφορμή να στερείται τόσο καιρό ο Ελληνας, αλλά και ο ξένος, μέτοχος της ελληνικής παιδείας, αυτό το αριστούργημα, το αποτέλεσμα σπουδαίας έμπνευσης, τεράστιας έρευνας και μόχθου, τους 33.333 δεκαεφτασύλλαβους στίχους, που αποτελούν την “Οδύσσεια” του Καζαντζάκη. Πηγαίνοντας στην Αθήνα, βρήκα με μεγάλη μου χαρά το έργο αυτό στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων “Δωδώνη”, όπου ο κ. Ευάγγελος Λάζος είχε κρατήσει το τελευταίο αντίτυπο! Εχει στάχωμα κόκκινου χρώματος και τίτλο “ΟΔΥΣΣΕΙΑ” (Ν. Καζαντζάκη). Είναι αντίτυπο της τέταρτης έκδοσης (1967), από τις εκδόσεις Ελ. Καζαντζάκη, Τρικόρφων 8, Αθήναι. Στο τέλος, αναφέρει πως τυπώθηκε το Νοέμβριο του 1960, για λογαριασμό του εκδοτικού οίκου “Δωρικός”. Είναι τυπωμένο με το πολυτονικό σύστημα της προ του 1976 εποχής. Τελευταία - φαίνεται πως πολλοί διαμαρτύρονταν για την...εξαφάνιση του έργου - παρουσιάστηκε στα βιβλιοπωλεία η νέα πολυτελής έκδοση, με τον τίτλο “ΟΔΥΣΣΕΙΑ”. Είναι ένας ογκώδης τόμος των εκδόσεων Ν. Καζαντζάκη (Πάτροκλος Σταύρου), με γράμματα που δε χρειάζονται... γυαλιά. Από τον τίτλο καταλαβαίνουμε πως το σύστημα γραμματικής και ορθογραφίας είναι, θα έλεγα, καζαντζάκειο. Υπάρχει ένθετο γλωσσάρι, όπου εξηγούνται χιλιάδες δύσχρηστων λέξεων απ’ όλη την Ελλάδα, τις οποίες με πολύ κόπο συνέλεξε και χρησιμοποίησε ο Καζαντζάκης σ’ αυτή την πραγματικά άνετα αναγνώσιμη “Οδύσσεια”, έστω και με την ξαφνιαστική ορθογραφία της. Στο γλωσσάρι δηλώνεται το ορθογραφικό σύστημα του ποιητή. Σύμφωνα μ’ αυτό, η λήγουσα κάθε λέξης δεν τονίζεται. Μερικές μονοσύλλαβες “λέξεις” παίρνουν τον απλό τόνο για να ξεχωρίσουν από τις ομώνυμές τους: νά, τί, πού; πώς; ώς (έως), γιά, (ή), μά “ορκωτικό” κ.λ.π. και μερικές πολυσύλλαβες; γιατί; ωχού, αχού, αλοί, καταπού; κ.λ.π. Η προσωπική αντωνυμία είναι ενωμένη με την προηγούμενη λέξη. Οι λέξεις με δύο όμοια σύμφωνα, γράφονται με ένα: Οδύσεια, Ελάδα, γράμα κ.λ.π. (εξαιρείται το διπλό γγ: αγγίζω, φαλάγγι κ.λ.π.) Αφού βρήκε ο ποιητής τις χιλιάδες των εξεζητημένων λέξεων, δηλώνει: Πέντε - έξη αναγκάστηκα να φκιάσω! Αυτές είναι: Αστροπόταμος (γαλαξίας), βοράστρι (άστρο τραμουντάνας), βοδάλαφο (τάρανδος), νεροβούβαλος (ιπποπόταμος), χεραγκαλιά (αλαμπρατσέτα). Η “Οδύσσεια” στην νέα της της έκδοση αρχίζει έτσι: “Ήλιε, μεγάλε ανατολίτημου, χρουσο σκουφι του νούμου, / αρέσειμου στραβα να σε φορω, πεθύμησα να παίξω, / κ.λ.π. Για ένα δάσκαλο ορθογράφο με σπουδές πριν το 1976, η ορθογραφία αυτή ξαφνιάζει και εντυπωσιάζει, τουλάχιστο**: λαβομένο, διο (δυο), τέσερεις, ζητιάνεβε, μιαλο, Δυσέας, πέλαα, βαθι, στοίχιοσε, χοιμουν, αβλες, ονειρέφτηκε, πολι (πολύ) κ.λ.π. Οι πολυσύλλαβες λέξεις είναι άπειρες και λίαν παράξενες: βουβοκαταρούσα, βουσκοφυροκόπησε, παρδαλέχτορα, αφροδροσολογάται, γοργοπαιχνιδομάτη, ξετόποσε, λασποφτέρουγη, φαγοποτήσατε, ακρογιαλοχορέψω, σταροκουβαλητάδες, αρμυροτάραγο, αναπετάρηξε, φλογαντηλαρίσαν, μιαλοδόξαρος, απολυτάρηξαν, κουτσοξέραβδα κ.λ.π. Οσο μακρινό κι αν είναι, πάντως, στον αναγνώστη το “οδυσένιο” ταξίδι, αξίζει να το κάνει, αφού δε θα χρειαστεί και τα γυαλιά του (εκτός από το γλωσσάρι). Τα 3.000 αντίτυπα του έργου δεν είναι πολλά για να εξαντληθούν γρήγορα, άσχετα με την τιμή του.

** Προσπάθειες αλλαγής και απλοποίησης της ορθογραφίας γίνονται πάντα. Βρίσκονται αντιμέτωποι αυτοί που θέλουν τη ριζική απλοποίηση κι αυτοί που δε θέλουν να πειραχτεί τίποτα. Τελικά, μετά από χρόνια, γίνεται κάτι ενδιάμεσο, αλλαγές με το... μαλακό. Μια ακραία προσπάθεια μπορεί να βρει κανείς στη Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών, στον αριθμό 157, με τη γλωσσική υπόδειξη του Τιμόθεου Κούστα: “Πάντες ι Ελινες εγγράματι”, τυτέστι (υ=ου), πος ι καθομιλυμένι ελινικί γλόσα δύνατε (υ;) δια καταλίλυ διδασκαλίας κε απλοπιίσεως (ω;) επυσιόδους (ου;) τυ ορθογραφικύ αφτίς μέρυς, κε ζωίν (ω;) πλίονα ηθικήν (η;) τε κε κινονικίν ν αποκτίσι, κε εφκολομάθιτος να καταστί προς πάντας ομογενίς κε αλογενίς. “ιπό Τιμοθέυ Κύστα” (Αθήνησι, εκ του τυπογραφείου της Φιλοκαλίας, Σοφοκλέους 33). Για τους ξένους είναι ό,τι πρέπει...