Γράφει η Μαρία Ρουσοχατζάκη
Συμβαίνουν τόσα γύρω μας και τόσο γρήγορα! Ξεχνάμε τα πριν γιατί έχουν έρθει τα καινούργια να τροφοδοτήσουν τη σκέψη μας. Μάλιστα (έχουμε ξαναπεί), ότι τα ΜΜΕ συντελούν σ’ αυτό με κάθε τρόπο.
Και ξαφνικά θυμόμαστε: Τι να ‘γινε με το θέμα της περιουσίας του Πατριαρχείου στα Ιεροσόλυμα; Τι να ‘γινε με το θέμα του Ρώσου φυγά που εκτέλεσε εν ψυχρώ τους αστυνομικούς που τον συνόδευαν και μετά από λίγο βρέθηκε - λίγο ανεξήγητα – νεκρός και ο ίδιος; Τι να ‘γινε με τα θύματα του τσουνάμι στο Μπαλί; Τι να ‘γινε με το αεροπορικό ατύχημα της HELIOS; Λέω έτσι, μερικά τυχαία που μου έρχονται στο μυαλό.
Τώρα μας απασχολεί η Eurovision, οι παρακολουθήσεις στην κινητή τηλεφωνία, το παραδικαστικό. Για πόσο ακόμα; Καλά, η Eurovision για μέχρι τις 20 του Μάη που θα πραγματοποιηθεί συν ένα μήνα μετά για τα μεθεόρτια. Η Vodafone και ο Καλούσης με τους συν αυτώ μέχρι να σκάσει το επόμενο μεγάλο νέο - σκάνδαλο ή καταστροφή.
Γνωριμία με τα πράγματα, με έρευνες εις βάθος και σωρηδόν για ένα χρονικό διάστημα. Τελικά όμως να μας αγγίζουν επιπολής και να παρέρχονται.
Προ ημερών είχαμε μια συζήτηση με φίλους για το τι είναι «ποιοτικό» και καταλήξαμε ότι ποιοτικό κατά μια ισχυρή έννοια είναι το περιποιημένο, το μη πρόχειρο, το μερακλίδικο, όχι το δύσκολο και περίπλοκο για να μην παρεξηγηθούμε, αλλά αυτό που προσφέρει την «κεντρική του ιδέα» με προσοχή και σαφήνεια. Ας πούμε, η όποια αφηρημένη τέχνη πότε ξεχωρίζει για την ποιότητα της; Όταν τα συστατικά της δεν είναι γενικώς και αορίστως «ατάκτως ερριμμένα», αλλά όταν έχουν τοποθετηθεί από το δημιουργό με τρόπο ώστε να εκφράζεται με σαφήνεια προς το συναίσθημα του και στο μήνυμα που θέλει να δώσει. Το ποιοτικό λοιπόν θέλει ενασχόληση, υπομονή και επιμονή, γι’ αυτό και δεν είναι εύκολο.
Τα λέω αυτά για να καταλήξω στο ότι επειδή εμείς όλοι πλέον - λόγω εποχής – βιαζόμαστε και περνάμε από το ένα στο άλλο (στις ειδήσεις, τις σκέψεις, τις σχέσεις, τις επιλογές, τις ενασχολήσεις μας), γι’ αυτό συχνά παρατηρούμε ότι η εποχή μας «πάσχει από ποιότητα», της λείπει το μεράκι, η ποιότητα και η χαρά που το μεράκι και μόνο δίνει. Θα παρουσιάσω κάποιες από τις σκέψεις του Τόμας Μαν για το πώς γράφτηκε το κλασσικό του έργο «το μαγικό βουνό». Το δίτομο αυτό μυθιστόρημα, που θεωρείται από τα θαυμαστά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είναι άξιο λόγου να δούμε πως το προσέγγισε ο συγγραφέας του και έτσι πως τελικά πέτυχε να το κάνει κλασσικό και ανυπέρβλητης ποιότητας. Γράφει:
«…μπορώ τώρα να σας πω για το βιβλίο και για το πώς μπορεί καλύτερα να το διαβάσει κανείς; Θα αρχίσω με την αλαζονική απαίτηση να μην το διαβάσετε μια φορά, αλλά δύο. Μια απαίτηση που δεν χρειάζεται βέβαια να ικανοποιηθεί, αν κάποιος έχει βαρεθεί με την πρώτη ανάγνωση. Ένα έργο τέχνης δεν πρέπει να αποτελεί καθήκον, ούτε προσπάθεια ? δεν πρέπει να το απολαμβάνει κανείς παρά την θέληση του. Ο στόχος του είναι να παρέχει ευχαρίστηση, να ψυχαγωγεί και να αναζωογονεί. Αν δεν έχει αυτά τα αποτελέσματα σε κάποιον αναγνώστη, αυτός πρέπει να το παρατήσει και να στραφεί σε κάτι άλλο. Αν όμως έχετε διαβάσει το Μαγικό Βουνό μια φορά, σας συνιστώ να το διαβάσετε και μια δεύτερη. Ο τρόπος με τον οποίο έχει συντεθεί έχει αποτέλεσμα η δεύτερη ανάγνωση να είναι βαθύτερη. Ακριβώς όπως και στη μουσική χρειάζεται κανείς να γνωρίζει ένα κομμάτι για να το ευχαριστηθεί όπως πρέπει, έτσι, χρησιμοποίησα επίτηδες τη λέξη «συντεθεί» αναφερόμενος και στην συγγραφή ενός βιβλίου. Το εννοώ με την έννοια με την οποία συνηθέστερα την χρησιμοποιούμε προκειμένου για τη μουσική. Διότι η μουσική είχε ανέκαθεν μια ισχυρή διαπλαστική επίδραση στο συγγραφικό μου ύφος. Οι συγγραφείς πολύ συχνά είναι «πραγματικά» κάτι άλλο: είναι μετεμφυτευμένοι ζωγράφοι ή γλύπτες ή αρχιτέκτονες ή οτιδήποτε. Για μένα το μυθιστόρημα ήταν πάντα σαν μια συμφωνία, ένα έργο αντίστιξης, ένα θεματικό οικοδόμημα η ιδέα του μουσικού μοτίβου παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτό.»
Να το διαβάσει κανείς δυο φορές. Αυτό ήθελε ο συγγραφέας. Και πράγματι πόσο γοητευτικό είναι όταν αφιερώνεις δυο και τρεις και παραπάνω φορές να ασχοληθείς με κάτι και ‘κεινο έχει να σου δώσει πράγματα καινούργια! Όταν προσπαθείς να φτάσεις στα «εξ ων συνετέθη». Και η αποκάλυψη, να μην μειώνει την ομορφιά του και τη γοητεία του. Αλλά δυστυχώς δεν αφιερώνουμε πια χρόνο για να ανακαλύπτουμε ούτε ίσως και για να φτιάχνουμε πράγματα προς ανακάλυψη.
Δεν αναφέρομαι στους καλλιτέχνες και στους επιστήμονες. Μιλάω για την καθημερινότητα μας. Ακούω τόσο συχνά τη φράση «βαριέμαι!» ή γονείς να λένε για τα παιδιά τους «ντ’ αυτό βαριέται!» Βαρέθηκα να ακούω για βαρεμάρα. Θέλω ενέργεια, θέλω μεράκι, ανάλυση. Με βαρεμάρα και «πατ κιούτ», δουλειά δεν γίνεται ούτε μεράκι ούτε ανάλυση πραγματοποιούνται στο πόδι.
Άντε καλή άνοιξη και καλή ανάλυση και ενδοσκόπηση και ψάξιμο στα πράγματα, στα συναισθήματα, στα όνειρα………. Άλλωστε η άνοιξη μπήκε και προσφέρεται για νέα ξεκινήματα!
Θα κλείσω με ένα απόσπασμα από «το μαγικό βουνό» περί ανίας και συγκεντρωθείτε να το απολαύσετε, διαβάστε το δύο φορές και θυμηθείτε, θέλει εναργή νου η ανάγνωση του: «Για τη φύση της ανίας έχουν διαδοθεί πολλές φορές περιπλανημένες αντιλήψεις. Γενικά πιστεύουν ότι το ενδιαφέρον και η νεωτερικότητα του περιεχομένου κάνουν το χρόνο «να περνά», δηλαδή: τον συντομεύουν, ενώ μονοτονία και κενότητα δυσκολεύουν και εμποδίζουν τη διέλευση του. Αυτό δεν είναι οπωσδήποτε ακριβές. Μπορεί η κενότητα και η μονοτονία να επιμηκύνουν τη στιγμή και την ώρα και να τις κάνουν «ατελείωτες», αλλά τις μεγάλες και τις μέγιστες μάζες του χρόνου τις συντομεύουν και τις εξανεμίζουν ακόμη έως τη μηδαμινότητα. Αντιθέτως μπορεί βέβαια ένα πλούσιο και ενδιαφέρον περιεχόμενο να συντομεύσει και να δώσει φτερά στην ώρα, ακόμα και στην ημέρα, εάν όμως υπολογιστεί σε μεγάλη κλίμακα, προσδίδει στην πορεία του χρόνου εύρος, βάρος και σταθερότητα, έτσι που χρονιές πλούσιες σε γεγονότα περνούν πολύ βραδύτερα από εκείνες τις φτωχές, κενές, ελαφριές, που τις παρασύρει ο άνεμος και χάνονται. Αυτό που ονομάζουμε ανία είναι, λοιπόν, πολύ περισσότερο μια αρρωστημένη συντόμευση της διάρκειας του χρόνου ως αποτέλεσμα μονοτονίας: μεγάλα χρονικά διαστήματα συρρικνώνονται, όταν επικρατεί αδιάκοπη ομοιομορφία κατά τρόπο που τρομάζει την καρδιά έως το θάνατο? όταν η μια μέρα είναι σαν όλες, τότε είναι όλες σαν μία. Και στην πλήρη ομοιομορφία θα βιωνόταν και η πιο μακρόχρονη ζωή ως τελείως σύντομη και θα εξανεμιζόταν χωρίς να το αντιληφθούμε. Η συνήθεια είναι νάρκωση ή, έστω, ξεθώριασμα της αίσθησης του χρόνου. Αν τα χρόνια της νιότης βιώνονται αργά, η μετέπειτα ζωή ωστόσο περνάει όλο και βιαστικότερη και αυτό πρέπει να οφείλεται στη συνήθεια. Ξέρουμε καλά ότι η παρεμβολή αλλαγών στις συνήθειες και η απόκτηση νέων συνηθειών είναι το μόνο μέσον για να διατηρήσουμε τη ζωή μας, να φρεσκάρουμε την αίσθηση μας για το χρόνο και με αυτόν τον τρόπο την ανανέωση του αισθήματος της ζωής εν γένει. Αυτό είναι ο σκοπός της αλλαγή του τόπου και του αέρα, του ταξιδιού αναψυχής έτσι μας συνεφέρνουν η εναλλαγή και το επεισόδιο». Μη μου πείτε, άψογη γραφή, πλήρους ανάλυσης και ενδελεχούς διατύπωσης. Ποιοτικό κείμενο καθ’ όλα. Δεν έχει σχέση με την επιφάνεια. Έχω την αίσθηση μάλιστα, σε σχέση με τον πρόλογο μου, ότι με την εναλλαγή των γεγονότων που προβάλλονται και εμείς ασχολούμαστε, έχουμε την ψευδαίσθηση της μείωσης της ανίας μας. Αλλά ψευδαίσθησης μόνο. Γιατί η διαρκής αυτή εναλλαγή, με την επιφανειακή επιρροή που έχει σε μας, έχει γίνει ουσιαστικά μια συνήθεια «νάρκωση ή, έστω, ξεθώριασμα της αίσθησης του χρόνου».

