
Λίγα λόγια για το βιβλίο της Ρέας Γαλανάκη “Αμίλητα, βαθιά νερά”
Αν και δεν είμαι κρητικός με η, ελπίζω όμως πως είμαι γι’ αυτό τον λόγο αντικειμενικότερος ερευνητής της διαχρονικότητας της Κρήτης. Κι επειδή δεν είμαι κριτικός ούτε και με ι, δεν νομιμοποιούμαι να κρίνω το τελευταίο βιβλίο της Ρέας Γαλανάκη, που παρουσιάζεται απόψε.
Καθώς όμως είμαι κρητομανής, δεν θα παραμείνω αδρανής στον απόηχο ενός σύγχρονου κρητικού μύθου, που δραματοποίησε υπέροχα η Ρέα, ενός μύθου που συγκλόνισε τον κόσμο των ονείρων και των δικών μου παιδικών χρόνων. Γιατί είχα την αγαθή τύχη να ζήσω μια μέρα της αιωνιότητας του πρωταγωνιστή του βιβλίου, που δεν είναι άλλος από το βουνό, τον Ψηλορείτη. Για να ακριβολογήσω, έζησα ένα χρόνο της ζωής μου ψηλά στα 1500 μ. στα σπλάχνα του βουνού, σε μια σπηλιά, το πανάρχαιο και ιερότατο Ιδαίο Άντρο, σε μία υπέροχη όσο και απελπισμένη προσπάθεια, ανασκύπτοντας το παρελθόν, να διακριβώσω πάθη και πένθη μυριάδων μορφών χαμένων στον παρελθόντα χρόνο, μέσα από τα όποια υλικά κατάλοιπά τους διέσωσε το ίδιο το βουνό.
Ο Ψηλορείτης είναι ο κρυμμένος σιωπηλός πρωταγωνιστής, όπως φαίνεται ξεκάθαρα για μένα ακόμη κι απ’ τον τίτλο του βιβλίου “Αμίλητα, βαθιά νερά” κι όχι μόνο γιατί η αποφυγή της ομιλίας, της άλογης κοινολόγησης των όποιων δρώμενων, η σιωπή, η θεολογική σιγή, όπως θα προσπαθήσω να καταδείξω στη συνέχεια, προσιδιάζει στα βουνά και στους ανθρώπους τους. Αλλά και για τον πλούτο των νερών που κατακρατεί το βουνό στα σπλάχνα του κι αφήνει να ξεφεύγει σε μικρές πηγές για να δροσίσει τους ανθρώπους του, αυτούς και μόνο που είναι σε θέση να αποκρυπτογραφήσουν την παρασημαντική των μυστικών κελαρυσμών του. Άλλωστε ο άλλοτε δασώδης Ψηλορείτης, γι’ αυτό κι η αρχαία του ονομασία Ίδη, δεν είναι ένα τυχαίο βουνό, αλλά το μαγικό βουνό της Κρήτης, το πιο ψηλό κατάρτι αυτής της τρικάταρτης φρεγάτας του Καζαντζάκη. Είναι χαρακτηριστικό για τους κοινωνιολόγους, πως σε μια αφόρητα τοπικιστική Κρήτη ο Ψηλορείτης είναι μέχρι και σήμερα το μοναδικό ενοποιητικό σύμβολο του παγκρητισμού, που χαρίζει το όνομά του σε πολλές εκατοντάδες κρητικών συλλόγων στην Ελλάδα και τον κόσμο.
Ακόμη κι οι άπιστοι της ανθρωπογεωγραφίας δεν είναι σε θέση να ερμηνεύσουν την εξομοίωση του βουνού με τους ανθρώπους του. Η ύψιστη αρετή, η ελευθερία, είναι κοινός τόπος πως είναι κατάκτηση των βουνών και η κρητική έννοια της ελευθερίας, που έφθασε στα όρια του παραλογισμού, είναι γνωστό πως ανδρώθηκε στα κρητικά βουνά. Η βουνίσια τραχύτητα του κάλλους της ελευθερίας είναι, νομίζω, αναγνώσιμη στον εθνικό, σολωμικό στίχο για την όψη της. Μόνον όποιος έχει βιώσει ένα λυκαυγές στα ύψη, ατενίζοντας τον κόσμο να πέφτει στα πόδια του, μπορεί να συλλάβει το εύρος της ελευθερίας των διαλογισμών του κάθε ορεινού. Του κάθε βουνίσιου που αντροπαλεύει τον κόσμο, ίσως και γιατί οξύνθηκε η φτέρνα του στην κακοτράχαλη πέτρα, κατά τον άλλο, ελυτικό στίχο. Του κάθε αλαφροπάτητου, ίσως κι ελαφροκυνηγού σαν τον Ερωτόκριτο, έστω κι αν και δεν αξιώθηκε σαν τον Κουντόκωστα αγγλιστί τον χαρακτηρισμό deerhunter από ένα Πάτρικ Λη Φέρμορ, κάθε άλλο βέβαια παρά ποιητή.
Μνήμη του λαού μου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω, ανακεφαλαιώνει ο κρηταγενής ποιητής το αρχέγονο, κληροδοτημένο, πολεμικό και θρησκευτικό εθιμικό δίκαιο των βουνών. Αντάρτης είναι για τον άνθρωπο του κόσμου κι ο κάθε καλόγερος, μοναχός κι αυτός, προσκολλημένος σ’ ένα πανάρχαιο μικρασιατικό ή ελλαδικό βράχο, καμιά φορά και στυλίτης για να εξαρθεί απ’ τα γήινα, γι’ αυτό κι υποκύπτει στο νόμο του βουνού, τον κανόνα της σιγής, ορκίζεται να μην μιλήσει ποτέ. Η ακραία σιωπή του Κουντόκωστα, είναι η σπονδυλική στήλη του βιβλίου της Γαλανάκη. Ο λόγος-όρκος του απαγωγέα έχει δοθεί πριν την Τασούλα στον Ψηλορείτη και στους συντρόφους του, μ’ ένα μάλιστα, τον στενότερο σύντροφο, ορτάκη του Κουντόκωστα, κατά την διάλεκτο του βουνού έχει επισφραγισθεί, σύμφωνα πάλι με το πανάρχαιο εθιμικό δίκαιο, με αίμα.
Στην βαρύτητα της σιωπής των ορεινών υποκλίνονται ακόμη κι οι πεδιαδίτες, γι’ αυτό και η αποδοχής της γνωμικής ρήσης “καλλίτερα τ’ αμίλητα από τα μιλημένα”. Καθώς γνωρίζουν πως δεν πρόκειται για κάποιον ορκοδοσμένο νόμο σιωπής μιας αίρεσης, την ομερτά της σπείρας, μιας καμόρρας ή και μας μαφίας, αλλά για μια προσωπική, απόλυτα ευσυνείδητη, αντρίκια στάση απέναντι στην έννοια του ύψους, το βουνό ή και τον θεό. Στην μοναξιά της σιωπής συναντώνται ο καλόγερος και ο αντάρτης. Δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να μην μνημονεύσω σχετικά έναν σπουδαίο θεολόγο, τον μακαριστό Μητροπολίτη Γέροντα Χαλκηδόνος Μελίτωνα, που δεν δίστασε επί δικτατορίας να υπερασπισθεί από του άμβωνος του καθεδρικού ναού των Αθηνών τους θεωρούμενους τότε αναρχικούς. Ένα παλιότερο, δημοσιευμένο κι αυτό, κήρυγμα του Μελίτωνα ως πατριαρχικού εξάρχου στην Κρήτη με τον τίτλο “Ο Λόγος της Σιγής” δεν είναι ένα συνηθισμένο κήρυγμα του Θείου Λόγου αλλά της Θείας Σιωπής. “... Η σιωπή είναι η συμπάρεδρος κάθε μεγάλης αξίας της ζωής... Η σιωπή της αγιότητος, η σιωπή της σοφίας, η σιωπή της γενναιότητος, η σιωπή της καρτερίας, η σιωπή της αγάπης, και η σιωπή της θυσίας... Εις την περιοχήν της μεγάλης σιωπής ευρίσκεται άλλωστε το μέγιστον μέρος της ιστορικής ανθρωπότητος. Είναι η σιωπή της αιωνιότητος...”.
Στις 14 Απριλίου 1967, όταν εξέφραζε αυτές τις σκέψεις ο Μελίτων, κατά την ακολουθία του Ακάθιστου Ύμνου στον Άγιο Μηνά στο Ηράκλειο και με αφορμή τους στίχους “χαίρε σιγής δεομένων πίστις”, για την απόλυτη σιγή της Παναγίας, λίγες μέρες πριν την δικτατορία, που σιγόβραζε και το Ηράκλειο, ποιος ξέρει, ανάμεσα στο εκκλησίασμα μπορεί να ήταν κι ο Κουντόκωστας. Είχαν περάσει δεκαπέντε χρόνια από τα κοσμοϊστορικά εκείνα γεγονότα του 50-2 στον Ψηλορείτη, όταν ο Μελίτων έκλεινε το κήρυγμά του. “... Είναι πολλοί, πάρα πολλοί οι σιωπηλοί άνθρωποι. Αυτοί που δεν θέλουν, ή δεν ημπορούν, ή δεν πρέπει να ομιλήσουν...”. Μπορεί τότε, ανάμεσα στα αλλεπάλληλα θυμιάματα και του Απρίλη και κάτω από τα βλέμματα μιας θλιμμένης Παναγιάς και του καβαλάρη Άγιου Μηνά, του προστάτη του Μεγάλου Κάστρου, μπορεί τότε ο Κουντόκωστας να βρέθηκε και πάλι νοερά στον Ψηλορείτη του. Μπορεί τότε να αναλογίσθηκε και πάλι τον χρόνο του βουνού, την αιωνιότητα, όχι βέβαια το μέτρημα της κάθε μιας ίδιας βαρετής μέρας. Μπορεί τότε ακριβώς να αποφάσισε να προσφύγει στην δικαιοσύνη του βουνού, δηλαδή την δικαιοσύνη του χρόνου. Γι’ αυτό είχε καταγράψει πριν λίγα μόλις χρόνια την δική του αλήθεια στις “Ενθυμήσεις” του. Και γιατί πρέπει να αποκλεισθεί, μπορεί τότε, στη συνάντηση των σκέψεων δύο σπουδαίων μορφών, του Μελίτωνα και του Κουντόκωστα, η θεία οικονομία, που προετοίμαζε στο μεταξύ μια άλλη, εκούσια φυσικά απαγωγή γυναίκας, να έταξε στον Κουντόκωστα την Ρέα. Ίσως και για το όνομα που της χάρισε ένας μύθος του βουνού, αυτός που πλάστηκε για μιαν άλλη Ρέα, αυτήν που ξεγέλασε τον Κρόνο και γέννησε στο Ιδαίο Άντρο του Ψηλορείτη, τον Δία.
Έτσι ο Κουντόκωστας, πενήντα τόσα χρόνια αργότερα, έγινε ιστορία πριν την ιστορία, πολλές ιστορίες για μιαν ιστορία, και μετά την ιστορία, μυθιστορία, μυθιστόρημα, ο τελευταίος ζωντανός μύθος του Ψηλορείτη. Άλλωστε ούτε κι η αντιπαράθεση των δύο κόσμων, του βουνού και της πεδιάδας, της ευφορίας του χώματος και της σκληρής πέτρας, σταμάτησε. Ο Ψηλορείτης δεν υπέκυψε ποτέ και σε κανένα στρατιωτικό νόμο κι ούτε βέβαια νεκρώθηκε, γιατί κάποιος ανόητος σκέφθηκε να τον κηρύξει σε “νεκρή ζώνη”. Δεν νεκρώθηκε κανένα χειμώνα, όσα μέτρα και να στοιβάχθηκε το χιόνι. Παρά την επιφανειακή του σκληρότητα αφήνει ανοικτές τις σχισμές του, να σταλάξει το νερό, για να του υγράνει τα σωθικά. Κι απ’τον καιρό του Μίνωα υπαγορεύει στα ύψη τον δικό του άγραφο, φυσικό ως θείο νόμο κι εύλογα οι άνθρωποι του τον ακολουθούν στη μοναξιά του βουνού, σκληρότατοι κατ’εξοχήν στον εαυτό τους κι όμως ευαίσθητοι.
Ως ερευνητής κι εγώ του βουνού ζήλεψα πραγματικά τη Ρέα Γαλανάκη για το σπουδαίο αρχειακό υλικό που της χαρίστηκε, για την αρχαιολογική της τύχη ν’ανακαλύψει εκείνο το χρυσό δαχτυλιδάκι της Τασούλας. Θαύμασα την Ρέα Γαλανάκη ως συνάδελφο ερευνήτρια για την τεράστια προσπάθειά της να συγκεντρώσει, ταξινομήσει και διασταυρώσει τόσες αλληλοσυγκρουόμενες πηγές, για την αυστηρή,επιστημονική θα έλεγα απόφασή της να παραμείνει στα δημόσια και να παραμερίσει τα ιδιωτικά. Ομως ζήλεψα την Ρέα Γαλανάκη, όπως κατά καιρούς κι άλλους φίλους λογοτέχνες και καλλιτέχνες, γι’αυτό το κάτι της τέχνης, που δίνει ξαφνικά μια μαγική ζωή στα πράγματα, στα γεγονότα και στους ανθρώπους, μιαν άλλη αυτόνομη ζωή, πιο αληθινή κι από την πραγματική, κάτι που ακόμη κι η ενδελεχέστερη επιστημονική έρευνα δεν κατάφερε ούτε κ αν να ονειρευθεί.
Πολλές φορές όλες αυτές τις μέρες στράφηκε ο νους μου στις δικές μου ερευνητικές μέρες του Ψηλορείτη, σε εκατοντάδες σελίδες που φυλλομέτρησα, σε δεκάδες σελίδες ημερολογίου που κρατήθηκαν, σε ποικίλα ακούσματά μου, σε πάμπολλα δικά μου ευρήματα στο Ιδαίο Άντρο και στον Ψηλορείτη, που με κράτησαν συχνότατα κι ακόμη άλλωστε με κρατούν σε αμήχανη επιστημονική ταραχή. Αραγε ποιό απ’όλα τα δεκάδες δαχτυλίδια που ανακάλυψα ανήκε σε μια βοσκοπούλα που κατέφυγε με τον καλό της στο βουνό; Άραγε ποιό απ’ολα τα χάλκινα βέλη που ανακάλυψα σκότωσε ένα ελάφι του Ψηλορείτη, άραγε πόσες νύχτες κράτησε το λάδι σ’έναν από τους χιλιάδες λύχνους που έπιασα κι εγώ στα χέρια μου; Φυσικά δεν απάντησα κι ούτε είμαι σε θέση να απαντήσω, γιατί δεν είμαι βέβαιος. Για να είμαι ειλικρινής, δεν πρέπει να απαντήσω, γιατί είμαι κατάδικος της επιστήμης. Γι’αυτό ζηλεύω την ελευθερία στην λογοτεχνία και την τέχνη.
Με την αφορμή της ανάγνωσης του τελευταίου βιβλίου της Γαλανάκη αναλογίσθηκα άλλη μια φορά την τελική υπεροχή της λογοτεχνίας και της τέχνης έναντι της επιστήμης, γιατί οι πρώτες δεν χρειάζεται να προσφύγουν στην εξέταση οποιουδήποτε DNA για να καταδείξουν την ιδιομορφία της κάθε μιας ανθρώπινης ψυχής. Αναλογίσθηκα άλλη μια φορά την υπεροχή της λογοτεχνίας στην περίπτωση της Ρέας Γαλανάκη, γιατί χωρίς καν να καταφύγει στις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας κατάφερε ν’αποδώσει με θαυμαστή πιστότητα τις χρωματικές ανταύγειες και τις πτυχώσεις ενός γυναικείου φορέματος μιας παλιάς μαυρόασπρης φωτογραφίας. Οχι μόνο με την έρευνα, αλλά με την σώψυχη γνώση του χώρου και των ανθρώπων του, με τον σεβασμό στην μνήμη των νεκρών, την αγάπη και στην κυριολεξία συμπάθειά της στους ζωντανούς, με την ειλικρίνειά της στο λογοτεχνικό είδος του μυθιστορηματικού χρονικού που διακονεί στο τελευταίο της βιβλίο.
Διαβάστε αυτό το βιβλίο για την πάλη δυό ψυχών και δυό κόσμων, το φλογερό σαν το ερωτικό πάθος, το ιπποτικό σαν μεσαιωνικό έπος, το ηρωικό και πένθιμο, το νοσταλγικό σαν παλιό τραγούδι, το ψυχογράφημα, νομίζω, ενός βουνού, του Ψηλορείτη. Υπάρχει κι ένας άλλος κόσμος που δεν υποπτευόμαστε.
* Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του συγγραφέα στην επίσημη τελετή παρουσίασης του βιβλίου προχθές στην Αθήνα

