Της Μαίρης Κογκάκη*

Ο ποιητής με την ευφυΐα του ανθρώπου που σκέφτεται με πλέρια ελευθερία δίνει με λίγες λέξεις τη δική του αίσθηση, που αφορά το βαθύτερο νόημα του έρωτα για τη ζωή και τον άνθρωπο. Ο έρωτας ενεργοποιεί τη σεξουαλικότητα, την αιώνια σεξουαλικότητα, όπως αιώνια είναι και η θάλασσα, και παρασύρει στο ερωτικό πάθος, όπως και η θάλασσα παρασύρει στο βυθό της. Γιατί το ερωτικό πάθος είναι ένας βυθός που απορροφά τον άνθρωπο στα τρίσβαθα της ψυχής του, εκεί που καμιά επιστημονική μέθοδος δε μπορεί να διεισδύσει και που είναι μοίρα του ερωτευμένου να παλέψει για να βγει. Οτιδήποτε λιγότερο από αυτό, δεν αφορά την αληθινή φύση του έρωτα. Γι’ αυτό ο ποιητής δίνει έμφαση στη μάθηση της γραφής και της ανάγνωσης, της βασικής μάθησης για την πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου, η οποία κατά τη γνώμη του δεν προέρχεται από τα θρανία, αλλά από τη βαθύτερη γνώση του ανθρώπινου είδους, που μόνο ο έρωτας και το ερωτικό πάθος μπορεί ν’ αφυπνίσει.

Ο έρωτας, ωστόσο, διαφοροποιείται από άνθρωπο σε άνθρωπο και παίρνει διάφορες όψεις ανάλογα με το πώς ο καθένας τον αισθάνεται. Για κάποιους είναι δημιουργική έκφραση, για άλλους σεξουαλικός πόθος, ενώ για άλλους βασανιστική οδύνη που απογειώνει, αλλά και εξουθενώνει παράλληλα, εξουδετερώνοντας και απομυζώντας κατά αυτόν τον τρόπο κάθε στοιχείο εσωτερικής ενέργειας. Σε παθολογικές περιπτώσεις ο έρωτας γίνεται αφορμή καταστροφικής μανίας του ενός για τον άλλον και η ένταση της αγάπης, αλλά και του μίσους που εναλλάσσεται με την αγάπη παίζουν στην υγεία «ύπουλα παιχνίδια», που καμία φορά οδηγούν σε ερωτική απογοήτευση, την οποία ακολουθεί βαριάς μορφής κατάθλιψη, ή ακόμη και σοβαρή ψύχωση. Αυτό σημαίνει ότι ο έρωτας δεν είναι καθόλου ακίνδυνος για την ψυχική υγεία και σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα γίνεται υπέρτατη απειλητική οδύνη που επιτίθεται σε όλα τα επίπεδα του ψυχισμού, αλλά και του οργανισμού.

Συνεχίζοντας, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η τάση μερικών ανθρώπων να αξιολογούν τον έρωτα ως πηγή δημιουργίας έχει δύο όψεις. Η μία όψη αφορά εκείνους, οι οποίοι εμπνέονται από το καθεαυτό ερωτικό παιχνίδι και αναζωογονούνται σε όλα τα επίπεδα της ζωής. Προφανώς πρόκειται για ενθουσιώδες φλερτ ή δεσμό, ο οποίος καμία σχέση δεν έχει με τον έρωτα, έτσι όπως τον περιγράφουν οι ποιητές, οι φιλόσοφοι και από το χώρο της επιστήμης η ψυχαναλυτική επιστημονική μεθοδολογία, αλλά έτσι όπως τον περιγράφει και ο καθημερινός άνθρωπος. Ποια η διαφορά; Η διαφορά είναι ζήτημα βαθμού. Η μία περίπτωση αφορά ένα αρχικό στάδιο του έρωτα που ίσως εκεί να παραμείνει και με τον καιρό να ατονήσει. Η άλλη περίπτωση, εκείνη του πραγματικού έρωτα, αφορά ένα προχωρημένο στάδιό του, που εκδηλώνεται στον υπέρτατο βαθμό και που κατατροπώνει κατά τρόπο απόλυτο τον ψυχισμό και τη ζωή του ατόμου.

Η άλλη όψη του ζητήματος αφορά εκείνους που γενικεύουν το ερωτικό στοιχείο, μετουσιώνοντάς το στη ζωή μέσα από τις δραστηριότητές τους. Έρωτας για την εργασία, έρωτας για την τέχνη, έρωτας για την επιστήμη, την οικογένεια ή ότι άλλο. Υπό αυτήν την έννοια θεωρούν τον έρωτα πηγή δημιουργίας και κατά αυτόν τον τρόπο διοχετεύουν το ερωτικό στοιχείο που έχουν μέσα τους. Έτσι λοιπόν εξηγείται το πάθος που εκδηλώνουν μερικοί άνθρωποι στους τομείς ενασχόλησής τους, το οποίο κατά βάση είναι ερωτικό πάθος όχι όμως στην πρωτόγονη σεξουαλική μορφή του, αλλά σε εκείνη τη μορφή που τείνει να γίνει αποδεκτή προσωπικά και κοινωνικά. Ένα τέτοιο ερωτικό πάθος για ζωή, ασφαλώς δεν υπονομεύει την υγεία, αλλά οπωσδήποτε εκθέτει σε κινδύνους το άτομο, όταν δεν τίθενται όρια που να μετριάζουν την ένταση της ορμής του σε τακτά διαστήματα, έτσι ώστε να βρίσκεται το μέτρο και η ισορροπία που χρειάζεται ο οργανισμός για να επιβιώσει.

Η τάση επίσης κάποιων ανθρώπων να θεωρούν τον έρωτα έκφραση σεξουαλικού πόθου, απλά και μόνο, έχει μία και μοναδική όψη. Αυτή ονομάζεται σεξουαλικοποίηση της ερωτικής ζωής. Προφανώς ο έρωτας χαρακτηρίζεται από έντονη σεξουαλική διέγερση, γιατί χωρίς αυτήν θα επρόκειτο για φιλία, αλλά δεν περιορίζεται μόνο στο σεξουαλικό στοιχείο, κάτι που πραγματικά συμβαίνει σε κάθε εκδήλωση σεξουαλικής επιθυμίας. Ίσως ο έρωτας να ξεκινά με σεξουαλική ένταση, αλλά μετά εμπλέκονται τα συναισθήματα και οι σκέψεις και η κατάσταση γίνεται πιο πολύπλοκη. Αντίθετα στο σεξουαλικό πόθο, η ένταση περιορίζεται στη φαντασίωση ή στην εκτέλεση της σεξουαλικής πράξης και δεν προχωρά σε βαθύτερα επίπεδα της συνείδησης, όπου η ψυχή ασφαλώς ταλαιπωρείται από εσωτερικές συγκρούσεις και κάθε είδους απωθημένα, τα οποία ο έρωτας ενεργοποιεί, φέρνοντας τα άτομα σε αρκετές περιπτώσεις σε ένα βασανιστικό και άλυτο ψυχικό αδιέξοδο.

Τι είναι λοιπόν, και πιο συγκεκριμένα, ο έρωτας; Πρόκειται για μυστήριο, για ανεξήγητο ψυχικό φαινόμενο, ή για πλάνη του μυαλού, όπως αυτές που σκηνοθετεί καμιά φορά η ίδια η ζωή; Τίποτα απ’ όλα αυτά. Ο έρωτας είναι μία ψυχική κατάσταση, κατά την οποία δύο άτομα έλκονται κατά τρόπο ανεξέλεγκτο και παθιασμένο. Πρόκειται για μία σφοδρή επιθυμία, ένα ασίγαστο πάθος, ένα φλογερό πόθο, που η δύναμή του ωθεί τα άτομα στην ένωση, κατά τρόπο απόλυτο και αμετάκλητο. Στην περίπτωση αυτή τα άτομα επιζητούν εναγωνίως ο ένας τον άλλον, χωρίς ενδοιασμούς και χωρίς προσποιητές υπεκφυγές. Θα έλεγε κανείς ότι στην περίπτωση του έρωτα η φύση υπερβάλλει, αλλά αυτή η επίγνωση καμία σημασία δεν έχει για τους ερωτευμένους, που παλεύουν να μετριάσουν την ένταση της ορμής τους, χωρίς όμως να τα καταφέρνουν. Όταν το σεξουαλικό ένστικτο ξεπεράσει το κατώφλι του αυτοελέγχου και διασπάσει τα συστατικά στοιχεία της ψυχικής συγκρότησης, τότε μιλούμε για αποδιοργάνωση του ατόμου σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην μπορεί να συγκεντρωθεί, να φάει, να κοιμηθεί, να εργαστεί. Αν αυτή η ψυχική κατάσταση παραταθεί στο χρόνο, χωρίς να εκτονώνεται ή να μετριάζεται η έντασή της, τότε μιλούμε για έρωτα ή ερωτικό πάθος.

Υπό την επίδραση του ερωτικού πάθους, οι ερωτευμένοι ταυτίζονται, γεγονός που σημαίνει ότι χάνουν τα δικά τους εσωτερικά όρια και διαχέονται μέσα στον άλλον (νοσηρό φαινόμενο), χωρίς να γνωρίζουν ποια συναισθήματα είναι δικά τους και ποια του άλλου. Έτσι εξηγείται η ανεξέλεγκτη οικειότητα που έχουν μεταξύ τους και ο λόγος για τον οποίο από τις πρώτες στιγμές της συνάντησής τους νιώθουν να ξέρουν ο ένας τον άλλον τόσο καλά. Η κατάσταση της ταύτισης είναι βασανιστική, γιατί το άτομο αισθάνεται να εξουδετερώνεται, να αφανίζεται, να «καταβροχθίζεται» από κάτι το οποίο δεν είναι πια στον έλεγχό του, με αποτέλεσμα να νιώθει ότι ο σύντροφός του είναι απειλητικός κίνδυνος για τη ζωή του.

Από αυτή τη στιγμή και ύστερα η αγάπη εναλλάσσεται με το μίσος και το ερωτικό πάθος γίνεται καταστροφικό παιχνίδι, το οποίο εκδηλώνεται μέσα από έντονους καυγάδες, με στοιχεία παθολογικής ζήλιας και παθολογικού εγωισμού. Η κτητικότητα επίσης που ασκούν οι ερωτευμένοι μεταξύ τους είναι πρωτόγονης μορφής, καθώς ο ένας απαιτεί από τον άλλον αφοσίωση στον υπέρτατο βαθμό. «Είσαι για μένα όλος ο κόσμος», λένε οι ερωτευμένοι μεταξύ τους, γιατί έτσι πραγματικά αισθάνονται, επομένως όταν η αφοσίωση του ενός και του άλλου δεν είναι απόλυτη, τότε χάνεται και ο κόσμος. Γι’ αυτό μία από τις αιτίες που μερικά ερωτευμένα ζευγάρια παίρνουν διαζύγιο τον πρώτο χρόνο του γάμου, είναι και η ιδιόρρυθμη ψυχολογική τους κατάσταση. Γιατί δε φτάνει ο νταλκάς του πάθους τώρα αρχίζουν και οι υποχρεώσεις.

Δεν είναι τυχαίο που οι ερωτευμένοι παρουσιάζουν στοιχεία παθολογίας στη συμπεριφορά τους, τα οποία, ωστόσο, δε λαμβάνονται από τους ειδικούς της ψυχικής υγείας, ως στοιχεία που χαρακτηρίζουν μόνιμα την προσωπικότητά τους, καθώς η άποψη που επικρατεί είναι ότι «έρωτας είναι η αιτία» ή «έρωτας είναι θα περάσει». Γιατί ο έρωτας, ευτυχώς για την υγεία, έχει ημερομηνία λήξης και όταν εξελίσσεται φυσιολογικά αντικαθιστά τα παθιασμένα στοιχεία του, με ερωτισμό, αισθησιακότητα, τρυφερότητα και αγάπη, γεγονός που δίνει αισιοδοξία στους νιόπαντρους ερωτευμένους, και ασφαλώς προβληματίζει, όσους δηλώνουν αιωνίως ερωτευμένοι.

Ο έρωτας, λοιπόν, αγαπητές αναγνώστριες και αναγνώστες είναι βασανιστικός και μόνο στην περίπτωση του έρωτα για τη ζωή είναι δημιουργικός, γεγονός που οι εραστές της ζωής το γνωρίζουν και γι’ αυτό το απολαμβάνουν. Ασφαλώς ο έρωτας από άποψη αναπτυξιακής εξέλιξης είναι πιο φυσιολογικός στην εφηβεία και στη νεότητα, γιατί ο έρωτας στις μεγαλύτερες ηλικίες προκαλεί πολλά ερωτηματικά για τη συναισθηματική ωριμότητα του ερωτευμένου. Βεβαίως έρωτας είναι αυτός και κανείς ποτέ δεν ξέρει πότε θα ρίξει τη σαϊτιά του, αλλά καλό είναι σε αυτήν την περίπτωση οι μεγαλύτερες ηλικίες, εκτός από τα σπίτια τους που έχουν να σκεφτούν, να σκεφτούν και την υγεία τους.

* Μαίρη Κογκάκη, Ψυχολόγος