Της Αννας Μανουκάκη-Μεταξάκη

Στους καιρούς της ιδιώτευσης και του στυγνού ατομισμού μια όαση γεμάτη δροσιά, ουσία και ελπίδα ήταν οι εκδηλώσεις της Παρασκευής και του Σαββάτου του Συλλόγου των Αρχιτεκτόνων στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου.

Με φόντο τις 57 διπλωματικές εργασίες φοιτητών της Αρχιτεκτονικής, με το φωτισμό που ταιριάζει, ένα κοινό που πραγματικά ενδιαφέρεται, αγαπά και ανησυχεί, παρακολουθεί μαγεμένο το διάλογο ανάμεσα στο χθες, το σήμερα και το μέλλον, ακούει σπουδαίους ομιλητές, που παρουσιάζουν και προτείνουν λύσεις σεβασμού στην αισθητική και στην ιστορία της πόλης του Ηρακλείου. Της πόλης που “συνεχίζει να είναι ωραία, η πιο ωραία”, όπως τραγούδησαν έξοχα στη συναυλία “Πόλις ένδον-σπουδή στις καβαφικές πόλεις”.

Κύκλος τραγουδιών του Δημήτρη Σφακιανάκη για χορωδία και πιάνο, αξιόλογα κορίτσια και αγόρια που μαγεύεσαι καθώς τ’ ακούς, ενώ μπροστά σου περνούν εικόνες της πόλης, πολλές από τις οποίες τόσα χρόνια, αν και τις είδες δεν τις πρόσεξες.

Περιμένομε να χαρούμε την παρουσίαση των τόσο ενδιαφερουσων εργασιών, που θα συμπληρώσουν όσα συναρπαστικά και πολύτιμα αποκομίσαμε από τη διάλεξη της κ. Χρυσούλας Τζομπανάκη και του κ. Βασίλη Κολώνα το Σάββατο.

Οκτώ εργασίες αφορούν τα Ενετικά Τείχη που είναι βέβαια τόσο στενά δεμένα με την πόλη, τον ιστορικό “Χάνδακα”, και την πορεία της μέσα στο χρόνο. Κι όλες οι άλλες φαίνονται από τους τίτλους συναρπαστικές...

Μια όαση ουσίας και ομορφιάς και ομορφιάς της ουσίας, μέσα στην ξέρα των καιρών... Μια ελπίδα, καθώς διαπιστώνεις πως υπάρχουν πολλοί άνθρωποι και σήμερα που αναλώνουν τον εαυτό τους χωρίς κανένα οικονομικό συμφέρον, ανιδιοτελώς για τον τόπο, την ομορφιά, την ιστορία, την ταυτότητά μας... για τον άνθρωπο και τον πολιτισμό...

Σ’ αυτούς τους ανθρώπους που δούλεψαν για την έκθεση “Τόπος και Αρχιτεκτονική” και μας δίνουν αυτή τη δροσερή και ολοκάθαρη ανάσα, αφιερώνω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του γιατρού Ιωσήφ Χατζηδάκη “Περιήγησις εις Κρήτην” (Ερμούπολις 1881). Είναι παρμένο από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου. Οι πρώτες εικόνες του Ηρακλείου της Τουρκοκρατίας, όταν γενικός διοικητής Κρήτης ήταν ο Φωτιάδης, που βλέπει καθώς φτάνει στο λιμάνι του Ηρακλείου και προχωρεί στο εσωτερικό της πόλης. Συμπληρώνει, νομίζω τις φωτογραφίες που είδαμε το Σάββατο στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου...

Επειδή η ημέρα της αφίξεώς μας έτυχε Κυριακή, τα εν τω λιμένι πλοία 20-30 μικρά και μεγάλα είχον υψωμένην την σημαίαν αυτών. Παρετηρήσαμεν δε ότι, δύο μόνον ήσαν Οθωμανικαί, μια Γαλλική και δύο ή τρεις Ιταλικαί, αι δε λοιπαί πάσαι Ελληνικαί. Τον λιμένα περιβάλλουσιν υψηλά τείχη μεταβάλλοντα αυτόν εις λάκκον βαθύν. Απέναντι του μέσου του λιμένος σώζονται έτι υψηλά ευρύχωρα θολωτά νεώρια των Ενετών, κατά μήκος δε της προκυμαίας του λιμένος φαίνονται άθλια τινα μαγαζεία.

Αποβιβαζόμενος δια να εισέλθεις εις την πόλιν διέρχεσαι πύλην, παρ’ ην δυο φρουρούσι στρατιώται του τακτικού τουρκικού στρατού. Η πύλη κλείεται την νύκτα, ώστε και την ολίγη ταύτην θάλασσαν οι ατυχείς Ηρακλειώται μόνον εν ημέρα δύνανται να βλέπωσιν, οι δε ναύται των εν τω λιμένι πλοίων οφείλουσιν ενωρίς να επιστρέφωσιν εις τα πλοία των.

Αι κεντρικώτεραι οδοί είνε ρυμοτομημέναι κατ’ ευθείας γραμμάς, ικανώς ευρείαι, μακραί και λιθόστρωτοι. Και διατηρούνται μεν σχετικώς καθαραί, αλλά δυσχερώς και μετά κόπου βαδίζει τις επ’ αυτών ένεκα του ανωμάλου αυτών λιθοστρώτου. Εχουσι πάσαι όψιν σκοτεινήν και μονότονον, διότι ουδέν παράθυρον ανοίγει ελεύθερον εν ταις οδοίς αλλά και τα υπάρχοντα τυχόν τοιαύτα εισί κατάφρακτα, ως εις πάσαν οθωμανικήν πόλιν.

Αι αγυιαί της αγοράς βρίθουσιν ανθρώπων, των πλείστων Οθωμανών, κακώς ενδεδυμένων, ρυπαρών και ανυποδήτων, εν οίς και ουκ ολίγοι Αιθίοπες αμφοτέρων των φύλων· διότι η πολυτλήμων νήσος, πλην των άλλων κατά καιρούς επ’ αυτής σταλέντων αποίκων ηναγκάσθη να δεχθή και αποικίαν Αιθιόπων, ότε προς ανακούφισιν των δεινών της μετά μακρούς και ηρωικούς αγώνας αποσπασθείσα υπό των φιλανθρώπων ισχυρών της γης από του Σουλτάνου παρεδόθη τω Σατράπη της Αιγύπτου τω 1833. Τότε ποιητής εκ του λαού της Κρήτης αποδυρόμενος την συμφοράν της πατρίδος του εποίησε το εξής δίστιχον:

“Κρήτη μου κακορίζικη

τα τέκνα σου ξορίζεις

κι εγέμισες Αράπιδες

όπου δεν τους γνωρίζεις”.

Πάσαι οι οδοί των τουρκικών συνοικιών φαίνονται έρημοι και σκολιαί. Καίτοι δε εντός της πόλεως Ηρακλείου υπάρχουσι πολλοί κήποι ουδέν σημείον αυτών βλέπει ο διατρέχων τας οδούς, διότι πάντες αποφράσσονται προς το μέρος τούτο δι’ υψηλοτάτων τοίχων. Προ της καλούμενης Πύλης του Λαζαρέτου υπάρχει πλατεία ευρύχωρος και από ταύτης εκτείνεται προς δυσμάς οδός ευρεία με διπλήν συστοιχίαν δένδρων εκατέρωθεν. Η οδός αύτη είναι η μόνη εν Ηρακλείω υπενθυμίζουσα τας των ευρωπαϊκών πόλεων.

Ο περίπατος γίνεται συνήθως επί των επάλξεων του τείχους· εισί δε ευρύταται αύται ώστε να αντιπαρέρχωνται επ’ αυτών απολύτως δύο και τρεις άμαξαι. Ο επ’ αυτών περιπατών υψηλά ευρισκόμενος έχει κάτωθέν του ένθεν με την πόλιν, ένθεν δε το πεδίον του Ηρακλείου και προς το βόρειον του τείχους μέρος το Κρητικόν πέλαγος, ούτινος τα κύματα θραύονται επί της βάσεως του τείχους. Εφ’ εκάστης πύλης, ως και επί των εξωτερικών παρειών του τείχους, από διαστήματος εις διάστημα υπάρχουσιν ανάγλυφοι πτερωτοί λέοντες της Ενετίας και πολλά άλλα οικόσημα ευγενών Ενετών.

Πλησίον της αυτής Πύλης του Λαζαρέτου ή Νέας Πύλης επί της εξωτερικής του τείχους παρειάς φαίνονται διάφορα οικόσημα και υπ’ αυτά η χρονολογία 1363· αύτη έχει μεγίστην ιστορικήν σημασίαν, διότι ακριβώς κατά το έτος τούτο αναφέρεται εν τη ιστορία ότι, επιβληθέντος φόρου επί των εν Κρήτη Ενετών, ίνα συλλεχθώσι τα αναγκαία χρήματα προς επισκευήν μέρους τινός του τείχους Ηρακλείου, ισχυραί τινες οικογένειαι ενετικαί συνεννοηθείσαι τότε μετά των αείποτε ετοίμων εις επανάστασιν Κρητών, επανέστησαν κατά της Ενετικής δημοκρατίας, πολλάς υποστάντες και προξενήσαντες ζημίας.

Εντός της πόλεως, θέας άξια οικοδομήματα είνε το Γενί (νέον) Τζαμί, ωκοδομημένον εκ τετραγώνων λίθων, αρχιτεκτονικής μεγαλοπρεπούς και επιβλητικής, επεστεγαζόμενον δια μεγίστου θόλου και επικοσμούμενον δια υψηλοτάτου κομψού και ελαφρού μιναρέ, φέροντος δύο υπερκειμένους αλλήλοις κυκλοτερείς εξώστας.

Το τζαμίον τούτο εκτίσθη επί της θέσεως ένθα ίστατο άλλοτε ο Ναός του Αγίου Μάρκου, εις το κέντρον της αγοράς του Ηρακλείου. Παρ’ αυτό σώζεται έτι ενετικόν ανάκτορον φέρον έξωθεν κατά το μέσον του ύψους του ολόκληρον ζωοφόρον ενετικών αναγλύφων παρασήμων.

Το μέγαρον τούτο χρησιμεύει νυν ως αποθήκη αχρήστων όπλων. Εντός αυτού φυλάσσονται έτι και νυν κιβώτια πλήρη βελών και τόξων παλαιών, πανοπλίαι μεσαιωνικαί, και πυροβόλα ατελούς και αρχαιοτάτης κατασκευής. Πάντα ταύτα δεν είνε βεβαίως άμοιρα ιστορικής σπουδαιότητος, κινδυνεύουσιν όμως ατυχώς να εξαφανισθώσιν, ένεκα της ακηδείας των φυλασσόντων αυτά. Διό εκφράζομεν την ευχήν ίνα ο φιλόμουσος νυν Γεν. διοικητής Φωτιάδης επιστήση την προσοχήν του προς καλητέραν διαφύλαξιν των ιστορικών τούτων κειμηλίων, πριν ή η πρόνοια αύτη καταστή όλως περιττή.

Από πολλών ήδη ετών έχουσι καταθέση οι χριστιανοί κάτοικοι της πόλεως τα θεμέλια μεγαλοπρεπούς εκκλησίας και έχουσιν ήδη υψώση ταύτην μέχρι τεσσάρων περίπου μέτρων υπέρ την γην, πολλά όμως θα παρέλθωσιν ακόμη έτη μέχρι της συμπληρώσεως του έργου, διότι τα θεμέλια ετέθησαν πολυτελέστερα ή όσον επαρκούσιν οι πόροι της κοινότητος.

Εις το μέσον της πλατείας Πασσά-Πόρτα υπάρχει περικαλλές αναβρυτήριον ενετικής κατασκευής. Εξ μαρμάρινοι λέοντες κυκλοτερώς περί στήλην επί των οπισθίων ποδών των καθήμενοι προχέουσι διηνεκώς από του στόματος αυτών ύδωρ διαυγές εντός λεκάνης επίσης μαρμαρίνης. Επί της στήλης και υπέρ την κεφαλήν των λεόντων στηρίζεται μικροτέρα μαρμαρίνη κομψή λεκάνη φέρουσα ραβδώσεις ομοίας προς τας της αχιβάδος, από του μέσου δε ταύτης υψούται αυλός, αφ’ ου εκσφενδονίζεται υψηλά ύδωρ δια πολλών ηθμοειδών τρημάτων αποτελούν πίδακα.

Επί Ενετών υπήρχον εν Ηρακλείω 8 μεγάλαι εκκλησίαι, αίτινες σώζονται πάσαι σχεδόν μέχρι τούδε μεταβεβλημέναι εις τζαμία, τα μεν καλώς διατηρούμενα τα δε κατηρειπωμένα.