Ενα ακόμη σημαντικό έργο προσφέρει η Χρυσούλα Τζομπανάκη στον αναγνώστη, ειδικό και μη, με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου του συγγραφικού της έργου για την αρχιτεκτονική στην Κρήτη.

Το έργο κυκλοφόρησε πρόσφατα και εξετάζει το σύνολο της αρχιτεκτονικής και κατασκευαστικής παράδοσης του νησιού, που ανήκει σε μια μεγάλη χρονική περίοδο η οποία ονομάζεται “περίοδος των νεοτέρων χρόνων”. Το έργο έχει τον γενικό τίτλο “Η αρχιτεκτονική στην Κρήτη. Περίοδος των νεοτέρων χρόνων” και ο ήδη εκδοθείς τόμος έχει υπότιτλο “19ος αι. και περίοδος της Αυτονομίας”.

Η συγγραφέας, όπως αναφέρει στον πρόλογο, πιστεύει ότι “η ιστορία ενός τόπου δεν γράφεται αποκλειστικά από τη ροή των ιστορικών γεγονότων, ούτε απεικονίζεται μόνο στην εξέλιξή τους. Γράφεται και με τα έργα των ανθρώπων, δηλαδή τις κάθε είδους κατασκευές, και απεικονίζεται σε αυτές” και, παρακάτω, “Αν και η περίοδος των νεοτέρων χρόνων υπήρξε εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για την αρχιτεκτονική εξέλιξη της Μεγαλονήσου, αφού τότε έφθασαν και άφησαν τα αποτυπώματα τους στην Κρήτη όλα σχεδόν τα αρχιτεκτονικά ρεύματα που σχηματίστηκαν κατά τον 18ο, 19ο , και 20ό αι. στην Ευρώπη, στη λεκάνη της Μεσογείου, στη Βαλκανική και στα παράλια της Μικράς Ασίας, δεν έχει διερευνηθεί ακόμη επαρκώς -ανά κατηγορία- τόσο το πλήθος των κτισμάτων τα οποία έχουν δομηθεί στο νησί, όσο και η σχέση των κάθε είδους κατασκευών με τους τεχνικούς -λαϊκούς τεχνίτες, εμπειροτέχνες ή επιστήμονες αρχιτέκτονες και πολιτικούς μηχανικούς- που μελέτησαν και πραγματοποίησαν τα διάφορα έργα. Οπωσδήποτε, η τεράστια αρχιτεκτονική και κατασκευαστική παραγωγή των τριών τελευταίων αιώνων στην Κρήτη δεν έχει αποκαλυφθεί όπως θα έπρεπε”.

Στον πρώτο αυτό τόμο γίνεται αναφορά στη χρονική περίοδο από τον 19ο αι. έως και το 1913, χρονολογία-ορόσημο αφού τότε η Κρήτη ενώθηκε με την Ελλάδα. Εξετάζεται η ιστορία του τόπου κατά τον 19ο και τα πρώτα δεκατρία χρόνια του 20ού αι., δηλαδή κατά τη συγκλονιστική περίοδο της Αυτονομίας. Ερευνάται η κτιριακή παραγωγή έως τα τέλη της Τουρκοκρατίας και η προσπάθεια των κυβερνήσεων της Γενικής Διοικήσεως Κρήτης και της Κρητικής Πολιτείας για την θέσπιση νόμων που αφορούσαν στην οργάνωση υπηρεσιών σχετικών με τη δόμηση, την πολεοδομία, καθώς και την κατασκευή δημοσίων έργων. Ερευνάται επίσης ο καθοριστικός ρόλος των τεχνικών, κυρίως δε των επιστημόνων μηχανικών, οι οποίοι από την τελευταία εικοσαετία του 19ου αι. έως το τέλος της περιόδου της Αυτονομίας αγωνίστηκαν, μέσα σε τρομακτικά αντίξοες συνθήκες, για την υλοποίηση μεγάλων και σημαντικών έργων. Τέλος, στον πρώτο τόμο παρουσιάζονται δύο ομάδες κτισμάτων: οι γέφυρες και τα συστήματα ύδρευσης με τις κρήνες τους.



Ιστορικές συνθήκες



Στο πρώτο μέρος του βιβλίου με σύντομο και περιεκτικό τρόπο εξετάζονται οι ιστορικές συνθήκες που διαμόρφωσαν το κοινωνικό πλαίσιο κατά τον 19ο αι., πλαίσιο μέσα στο οποίο άρχισε να αναπτύσσεται μια πλούσια αστική τάξη στις μεγάλες πόλεις που επηρέασε τη μορφή και την εξέλιξή τους σε συνδυασμό πάντα με τα νέα ρεύματα που έφταναν στην Κρήτη από την ελεύθερη Ελλάδα και την Ευρώπη. Στο βιβλίο αυτό, για πρώτη φορά γίνεται ανάλυση του ρόλου των τεχνικών στην κατασκευή των διαφόρων τεχνικών έργων όπως είναι οι δρόμοι, οι γέφυρες, τα λιμάνια, τα τηλεφωνικά και σιδηροδρομικά δίκτυα κ.τ.λ., σε έναν τόπο που ήταν ακόμη υπόδουλος στους Τούρκους και γνώριζε διαδοχικές επαναστάσεις προκειμένου να αποκτήσει την ανεξαρτησία του.

Η ανεξαρτησία της Κρήτης δεν θα συμβεί πριν το τέλος του 19ου αι. (1898). Στη συνέχεια, για δεκατέσσερα περίπου χρόνια το νησί θα γνωρίσει ένα ιδιότυπο καθεστώς αυτονομίας που θα διαρκέσει έως το 1913, εποχή που επιτέλους ενώνεται με την Ελλάδα. Η περίοδος αυτή, περίοδος του Ελευθερίου Βενιζέλου, του πρίγκιπα Γεωργίου, της επανάστασης της Θερίσου και των κυβερνήσεων της Κρητικής Πολιτείας αναλύεται στο δεύτερο μέρος του βιβλίου με τον τίτλο “Η εποχή των μεγάλων αλλαγών”. Και πραγματικά, ήταν χρόνια σημαντικότατων αλλαγών σε όλους τους τομείς αφού η Κρήτη έπρεπε να οργανωθεί ταχύτατα σε ένα σύγχρονο, ευρωπαϊκό κράτος. Στο βιβλίο γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην εντυπωσιακή, σε αριθμό αλλά και ευρύτητα πνεύματος, θέσπιση νέων νόμων, στην προσπάθεια οργάνωσης κρατικής Υπηρεσίας Δημοσίων Έργων καθώς και στο σώμα των πρωτοπόρων μηχανικών που, σε συνθήκες κυριολεκτικά δραματικές, διέσχιζαν όλη την Κρήτη μελετώντας και κατασκευάζοντας το οδικό δίκτυο του νησιού και διάφορα άλλα έργα. Τα αποτελέσματα αυτών των προσπαθειών παρουσιάζονται στο τρίτο μέρος του βιβλίου που αναφέρεται στις γέφυρες που κατασκευάστηκαν και στα συστήματα ύδρευσης όπως κρήνες, υδατοδεξαμενές κ.λπ. τα οποία παρουσιάζονται και με πολλές φωτογραφίες και σχέδια της συγγραφέως.

Τέλος, στο τέταρτο μέρος για πρώτη φορά δημοσιεύονται κατάλογοι των δημοσίων έργων, των χρημάτων που προϋπολογίστηκαν για την κατασκευή τους καθώς και τα ονόματα των μηχανικών που εκπόνησαν τις σχετικές μελέτες. Οι κατάλογοι αυτοί συντάχθηκαν με βάση αποδελτιώσεις από τις επίσημες εφημερίδες των κυβερνήσεων της Αυτονομίας.

Στην έκδοση αυτή έχει δημοσιευτεί πλήθος φωτογραφιών και σχεδίων της συγγραφέως καθώς και πλήθος παλαιών και αδημοσίευτων σχεδίων και ζωγραφικών εικόνων του 19ου αι.