Των Εμμ. Χελιδόνη,

Α. Καρατζάνη, Γ. Βελεγράκη

ΩΡΛ Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου

Η ιατρική πνεύματος-σώματος, ή ολιστική ιατρική, αποτελεί το πεδίο της ιατρικής που μελετά τον τρόπο που ο εγκέφαλος αλληλεπιδρά με το σώμα σε σχέση με την εμφάνιση και τη φυσική πορεία διαφόρων παθήσεων. Η ολιστική ιατρική συνιστά μια ξεχωριστή φιλοσοφία φροντίδας και είναι ένα ιδιαίτερο μοντέλο κατανόησης της ανθρώπινης υγείας. Το μοντέλο αυτό προσεγγίζει θεραπευτικά τον ασθενή αναγνωρίζοντας ότι κάθε άνθρωπος είναι βιολογικά, ψυχολογικά και πνευματικά μοναδικός και κάθε προσπάθεια πρέπει να γίνεται ώστε να καλύπτονται οι ατομικές ανάγκες του.

Η πεποίθηση ότι το πνεύμα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ασθένεια του σώματος ξεκινά από τις πρώτες κιόλας ημέρες της ιατρικής. Από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα ήταν γενικά αποδεκτό τόσο από τους θεραπευτές όσο και από τους ασθενείς ότι το πνεύμα δύναται να επηρεάσει την εξέλιξη της νόσου. Η πεποίθηση αυτή συχνά έβρισκε πρακτική εφαρμογή με ποικίλους τρόπους κατά την αντιμετώπιση της ασθένειας. Αργότερα όμως, με την ανακάλυψη των αντιβιοτικών, υιοθετήθηκε σχεδόν πλήρως η υπερβολικά γενικευμένη και απλουστευμένη θεωρία πως για τη θεραπεία της νόσου απαιτείται αποκλειστικά η αντιμετώπιση ενός εξωγενούς παράγοντα, π.χ. ενός μικροβίου. Με τον τρόπο αυτό η ιατρική πνεύματος-σώματος τέθηκε στο περιθώριο από τους ερευνητές για πολλά χρόνια.

Η ιατρική έρευνα όμως ήταν αυτή που επανέφερε την ιατρική πνεύματος-σώματος στο προσκήνιο στις μέρες μας. Η πρόοδος της μοριακής βιολογίας και της φαρμακολογίας ανέδειξαν την ύπαρξη ενός περίπλοκου δικτύου μεταξύ εγκεφάλου και ανοσοποιητικού συστήματος καθώς και το μεγάλο βαθμό αλληλεπίδρασης ανάμεσά τους μέσω πληθώρας χημικών διαβιβαστών. Επιπλέον, αποδείχτηκε ότι τα διάφορα ψυχικά στρεσογόνα ερεθίσματα εκλύουν βιολογικές απαντήσεις στο σώμα μας με μακροχρόνιες επιπτώσεις που κυμαίνονται από κεφαλαλγίες και στομαχικές διαταραχές μέχρι στεφανιαία νόσο και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια.

Ο ρόλος όμως των διαφόρων συναισθημάτων, όπως το άγχος, η μελαγχολία και ο θυμός, στη γέννηση και τη φυσική πορεία διαφόρων σωματικών παθήσεων, αποτελεί απλά τη μία όψη του νομίσματος. Η άλλη όψη έχει να κάνει με τις θαυμαστές θεραπευτικές ικανότητες του πνεύματος για τις οποίες οι ερευνητές ανακαλύπτουν ολοένα και περισσότερα εντυπωσιακά στοιχεία.

Ενδιαφέρον παράδειγμα αποτελεί το φαινόμενο placebo που μέχρι πρόσφατα οι περισσότεροι ειδικοί θεωρούσαν ως ένα τρόπο αυτοεξαπάτησης κατά τον οποίο ένας ασθενής λαμβάνοντας μια εικονική θεραπεία πείθει τον εαυτό του ότι βελτιώνεται η υγεία του. Η ιατρική έρευνα αποδεικνύει πλέον ότι οι θετικές προσδοκίες μπορεί να έχουν απτό βιολογικό θεραπευτικό αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, σκεφτείτε μια ομάδα ασθενών με νόσο Parkinson που υποβάλλεται σε μία εικονική χειρουργική επέμβαση. Με την εφαρμογή νέων απεικονιστικών μεθόδων, όπως η Τομογραφία Εκπομπής Ποζιτρονίων, κατέστη δυνατή η μέτρηση των επιπέδων ντοπαμίνης, του νευροδιαβιβαστή που στερούνται τα άτομα με τη νόσο, στον εγκέφαλο των ασθενών αυτών. Οι μετρήσεις ανέδειξαν ανέλπιστη αύξηση των επιπέδων ντοπαμίνης παρόμοια με αυτή που παρατηρείται σε άτομα που λαμβάνουν πραγματική θεραπεία. Παρόμοια πειράματα με άλλες παθήσεις έχουν επιτυχώς διεξαχθεί πλέον από πολλούς ερευνητές.

Το φαινόμενο placebo είναι μόνο η αρχή. Συρρέοντα στοιχεία από πληθώρα μελετών αποδεικνύουν ότι οι θετικές συναισθηματικές εμπειρίες μπορούν πραγματικά να βελτιώσουν τη σωματική μας υγεία. Έτσι, σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς με AIDS βρέθηκε ότι αυτοί που ήταν περισσότερο αισιόδοξοι εμφάνιζαν σαφώς καλύτερη λειτουργία του ανοσοποιητικού τους συστήματος. Παρόμοιες μελέτες σε ασθενείς με καρκίνο είχαν τα ίδια αποτελέσματα. Άλλες μελέτες απέδειξαν ότι το στάδιο βαθιάς χαλάρωσης που επιτυγχάνεται με διάφορες τεχνικές όπως η yoga μπορεί να καταπολεμήσει τις σωματικές επιπτώσεις του χρόνιου στρες. Γνωρίζουμε πλέον ότι κατά τη βαθιά χαλάρωση το σώμα μας παράγει περισσότερο νιτρικό οξύ, ένα μόριο που δρα σαν αντίδοτο έναντι της κορτιζόλης και άλλων δυνητικά βλαπτικών ορμονών που η έκκρισή τους σχετίζεται με το στρες.

Τα παραδείγματα που προκύπτουν από έρευνες που γίνονται σε πολλές χώρες είναι ατελείωτα. Η ιατρική πνεύματος-σώματος αποτελεί πλέον βασική ερευνητική κατεύθυνση σε ολόκληρο τουλάχιστον το Δυτικό Κόσμο. Στην Αμερική, για παράδειγμα, 16 εκατομμύρια δολάρια ξοδεύονται σε πενταετές ερευνητικό πρόγραμμα από κρατικά κονδύλια και πολύ περισσότερα χρήματα μέσω ιδιωτικών επενδύσεων για τον ίδιο σκοπό.

Οι εναλλακτικές μορφές θεραπείας και τεχνικές που σχετίζονται με την ολιστική ιατρική εμφανίζονται όλο και συχνότερα στην καθημερινότητά μας. Με βάση επίσημα στοιχεία, τουλάχιστον 2 εκατομμύρια Βρετανοί και 1 εκατομμύριο Ιάπωνες ασχολούνται σήμερα με τη yoga. Στις ΗΠΑ, όπου η yoga πλέον έχει εξαπλωθεί από τα γυμναστήρια και τα ινστιτούτα υγείας στα νοσοκομεία και ακόμα και σε εμπορικά κέντρα, πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι τουλάχιστον ένας στους δύο ενήλικες χρησιμοποιεί συστηματικά κάποια μέθοδο ιατρικής πνεύματος-σώματος. Οι μέθοδοι αυτές ποικίλλουν από απλές τεχνικές με βαθιές αναπνοές και μυική χαλάρωση μέχρι διαλογισμό και ύπνωση. Επιπλέον περίπου οι μισοί ενήλικες, στις ίδιες έρευνες, δήλωσαν ότι προσεύχονται συστηματικά, εξασκώντας την αρχαιότερη ίσως μέθοδο ιατρικής πνεύματος-σώματος.

Όπως έχει προαναφερθεί η ολιστική ιατρική εκτός από την πρόληψη της νόσου μπορεί να συμβάλει και στη θεραπεία αυτής. Τούτο φαίνεται να ισχύει και για πολλές παθήσεις στην ειδικότητα της Ωτορινολαρυγγολογίας. Παρά τις τεράστιες προόδους που έχουν επέλθει στην ειδικότητά μας τις τελευταίες δεκαετίες, όπως για παράδειγμα η ενδοσκοπική χειρουργική, η εφαρμογή των Laser, οι νέες απεικονιστικές μέθοδοι και πλήθος άλλων, αρκετά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα σχετικά με τη γέννηση και την πορεία ορισμένων συμπτωμάτων και παθήσεων. Μεταξύ αυτών, εξέχουσα θέση καταλαμβάνουν ο καρκίνος, ο ίλιγγος και οι εμβοές, οι διαταραχές της κατάποσης, η αλλεργία και οι κεφαλαλγίες. Εδώ, η ιατρική πνεύματος-σώματος, ασκούμενη μέσα σε λογικά και σαφώς καθορισμένα πλαίσια, μπορεί να διαδραματίσει επικουρικό ρόλο και να οδηγήσει σε καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα.

Στις τεχνικές που μπορούμε να επιστρατεύσουμε για την αντιμετώπιση ή έστω τη βελτιωμένη πρόγνωση των παραπάνω παθήσεων περιλαμβάνονται η ύπνωση, τεχνικές πνευματικής και μυικής χαλάρωσης, η επανεκπαίδευση των εμβοών, η βιοανάδραση, το φαινόμενο placebo, η εντατική ψυχολογική υποστήριξη, η γελωτοθεραπεία, διαιτητικές αλλαγές και φυσικά η προσευχή. Τα παραπάνω σε συνδυασμό με μια σωστά δομημένη σχέση μεταξύ γιατρού και ασθενούς, που αποδεδειγμένα από μόνη της ασκεί επιπλέον θεραπευτικό αποτέλεσμα, μπορούν να αποτελέσουν νέα όπλα στη φαρέτρα του σύγχρονου Ωτορινολαρυγγγολόγου.

Ο δρόμος που έχουμε να διανύσουμε μέχρι να οριοθετήσουμε σαφώς τις πραγματικές δυνατότητες και τους περιορισμούς της ιατρικής πνεύματος-σώματος είναι σίγουρα μακρύς. Η προσέγγιση του θέματος απαιτεί προσοχή και σύνεση για να μην καταλήξουμε σε υπερβολές και καταχρήσεις με αντίθετα από τα επιθυμητά αποτελέσματα. Είναι βέβαιο πάντως ότι η ολιστική ιατρική προσφέρει μια συμπληρωματική προς τη συμβατική ιατρική, προληπτική και θεραπευτική φιλοσοφία, με μεγάλες δυνατότητες και χαμηλό οικονομικό κόστος. Υπόσχεται δε τη βελτίωση της υγείας και γενικότερα της ζωής μας και παρά τους όποιους περιορισμούς της φαίνεται τουλάχιστον να είναι αβλαβής.