EΠIMEΛEIA ΣYNTAΞHΣ - ΔP. MANOΛHΣ KOKKINAKHΣ
Σε συνεργασία με το Εργαστήριο Κλινικής Βακτηριολογίας Παρασιτολογίας Ζωονόσων και Γεωγραφικής Ιατρικής του Τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης με Διευθυντή τον Καθηγητή Γιάννη Τσελέντη www.microlab.gr.
Μέρος Αʼ
Η ποιότητα των τροφίμων επηρεάζεται σημαντικά από την αισθητική και γευστική ικανοποίηση του καταναλωτή. Η συσκευασία του προϊόντος αποβλέπει στην ικανοποίηση της αισθητικής απαίτησης του καταναλωτή.
Τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά των τροφίμων είναι : η εμφάνιση, η υφή, η γεύση και η οσμή.
Α) Εμφάνιση ( χρώμα, μέγεθος, σχήμα ελαττώματα)
Χρώμα : αποτελεί το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της εμφάνισης των τροφίμων. Το χρώμα είναι συνήθως το πρώτο χαρακτηριστικό που αντιλαμβανόμαστε και αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιλογή ή την αξιολόγηση της ποιότητας των τροφίμων.
Ο καταναλωτής έχει συνηθίσει κάθε τρόφιμο με το δικό του συγκεκριμένο χρώμα και οποιαδήποτε απόκλιση τη θεωρεί ποιοτική υποβάθμιση του τροφίμου. Η βιομηχανία αντίστοιχα επιδιώκει την παραγωγή προϊόντων με σταθερό χρώμα.
Το χρώμα σε ορισμένα τρόφιμα μπορεί να βοηθήσει στην αύξηση της αποδοχής και ως προς τα υπόλοιπα οργανοληπτικά Σε άλλες περιπτώσεις ο καταναλωτής συνδέει το χρώμα με την ωριμότητα (φρούτα) ή τις συνθήκες επεξεργασίας των τροφίμων (αλεύρι). Αλλαγές στο χρώμα του τροφίμου πολλές φορές συνοδεύονται από ανεπιθύμητες μεταβολές της γεύσης ή της υφής (τοματοχυμός).Σε άλλες περιπτώσεις το χρώμα σχετίζεται με την θρεπτικότητα του τροφίμου (ύπαρξη βιταμίνης C σε χυμούς).Το χρώμα των τροφίμων αποδίδεται στο πλάτος φάσματος του φωτός.
Συνδέεται άμεσα με το φως και μπορεί να περιγραφεί με τα χαρακτηριστικά της ακτινοβολίας.
Φως : Είναι το αποτέλεσμα του ερεθισμού του αισθητήριου της όρασης από ακτινοβολία ορισμένου μήκους κύματος (ορατή ακτινοβολία 380-770 nm).
Η φωτεινή ακτινοβολία που πέφτει πάνω σε ένα τρόφιμο ανακλάται, απορροφάται ή περνά μέσα από το τρόφιμο αφού διαπλαστεί ή διαπεράσει. Το μήκος κύματος της ανακλώμενης ακτινοβολίας είναι αυτό που δημιουργεί το χρώμα (color).
Χαρακτηριστικά του χρώματος
1) Φωτεινότητα (lightness)
Λαμπρότητα σε σχέση με το ποσοστό ανάκλασης ανεξάρτητα από το μήκος κύματος του χρώματος.
2) Ένταση (intensity)
Καθαρότητα (purity) της ανακλώμενης ακτινοβολίας
3) Στιλπνότητα (gloss)
Kατεύθυνση ανάκλασης της ακτινοβολίας
Μέγεθος – Σχήμα
Το μέγεθος είναι ένας σημαντικός ποιοτικός συντελεστής που εκτιμάται εύκολα από τον καταναλωτή. Έχει σημασία για την εμφάνιση των τροφίμων για άλλα το μεγάλο και για άλλα το μικρό μέγεθος. Η ταξινόμηση κατά μέγεθος ως πρώτο στάδιο επεξεργασίας , επιτρέπει την καλύτερη επεξεργασία του τροφίμου και διευκολύνει την συσκευασία του. Πολλές φορές συνδυάζεται με το βαθμό ωριμότητας (φρούτα ) ή την ποιοτική διαβάθμιση του προϊόντος (ζάχαρη, αλεύρι). Σημαντικό ρόλο παίζει και η ομοιομορφία του μεγέθους συσκευασμένων τροφίμων.
Το βάρος έχει σημασία και για συσκευασμένα και μη τρόφιμα και εκτιμάται ως συνολικό βάρος /μονάδα ή ως βάρος / αριθμό μονάδων ή ως αριθμό μονάδων /μονάδα βάρους. Στα κονσερβοποιημένα τρόφιμα χρησιμοποιείται το μικτό βάρος και το βάρος στραγγισμένου προϊόντος. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται το βάρος ορισμένου όγκου (bulk density), ιδιαίτερα χρήσιμη μέτρηση για την αποθήκευση και τη μεταφορά τροφίμων.
Ο απόλυτος όγκος (πόσο καταλαμβάνει μια μονάδα) ή ο σχετικός όγκος (όγκος αριθμού μονάδων ή όγκος ορισμένου βάρους) χρησιμοποιείται σε υγρά τρόφιμα για την μέτρηση της ποσότητας.
Σε κονσερβοποιημένα έχει σημασία η σχέση όγκου περιέκτη /περιεχόμενου που εκφράζεται με τον όρο πληρότητα. Οι διαστάσεις σε πολλά τρόφιμα χρησιμοποιούνται για την ταξινόμηση τους κατά μέγεθος. Άλλοι παράγοντες που παίζουν ρόλο σε ορισμένα είδη τροφίμων είναι η συμμετρία και η καμπυλότητα (επιθυμητή ή όχι)
Ελαττώματα
Τα ελαττώματα διαπιστώνονται εύκολα και αποτελούν σημαντικό δείκτη ποιότητας.
Γενικά υποβαθμίζουν την ποιότητα των τροφίμων. Ως ελαττώματα ορίζονται οι ατέλειες που οφείλονται είτε σε έλλειψη κάποιου στοιχείου που θεωρείται απαραίτητο ή στην παρουσία κάποιου στοιχείου που το απομακρύνει από την τελειότητα. Το ζήτημα είναι όχι μόνο να διαπιστωθεί η ύπαρξη ελαττώματος αλλά και να αξιολογηθεί η σοβαρότητά του. Για την αξιολόγηση καθορίζονται όρια παραδοχής και όρια ανοχής. Τα ελαττώματα οφείλονται στις πρώτες ύλες, σε ανεπάρκεια των διαδικασιών παραγωγής ή στις συνθήκες αποθήκευσης. Η υποκειμενική μέτρηση των ελαττωμάτων είναι σχετικά δύσκολη.
Β) Υφή (texture)
Τα δομικά στοιχεία των τροφίμων (μοριακά, μικροσκοπικά, μακροσκοπικά) και ο τρόπος που αυτά επιδρούν στα αισθητήρια όργανα καλείται υφή. Για την αντίληψη της υφής ο άνθρωπος χρησιμοποιεί ειδικά αισθητήρια όργανα που βρίσκονται στο δέρμα, τους μυώνες και τις αρθρώσεις ( δάκτυλα, στοματική κοιλότητα). Τα αισθήματα που αντανακλώνται στον άνθρωπο είναι:
a) δερμικά (αισθήματα επαφής ή πίεσης )
b) κινητικά (μυϊκά)
Με την αφή αξιολογείται :
a) η μορφή των τροφίμων
b) η σύσταση
c) η σκληρότητα
d) τραχύτητα ή λειότητα
e) ξηρότητα ή υγρότητα
Με την μάσηση μπορούν να αξιολογηθούν :
a) τρυφερότητα ή σκληρότητα (πχ κρέατος)
b) παχύρευστο ή λεπτόρευστο (ενός υγρού)
c) η λιπαρή υφή ενός τροφίμου
Στοματικό αίσθημα (mouthfeel): Στο στόμα δημιουργείται ένα σύνθετο αίσθημα που αποτελείται από την αφή, την γεύση και την οσμή.
Τα χαρακτηριστικά της υφής ταξινομούνται όπως φαίνονται στον πίνακ:
H υφή είναι σπουδαία παράμετρος αποδεκτότητας από τον καταναλωτή καθώς είναι ευδιάκριτο χαρακτηριστικό, και για ορισμένα τρόφιμα παίζει πιο σημαντικό ρόλο από την γεύση και την οσμή.
Επιθυμητά χαρακτηριστικά της υφής
a) τρυφερότητα (tenderness)
b) μαλακότητα (softness)
c) χυμώδες (juiciness)
d) συνεκτικότητα (firmness )
e) τραγανότητα (crunchness )
f) εύθραυστο (crispness)
Το εύθραυστο είναι σημαντικός δείκτης, επιθυμητός από τους καταναλωτές επειδή έχει ειδική επίδραση στην ψυχολογία της όρεξης.
Μέτρηση της υφής
Η υφή είναι δύσκολο να μελετηθεί και να βρεθεί τρόπος να περιγραφεί η αντίδραση του καταναλωτή για την αποδοχή των προϊόντων.
Consumer texture profile: είναι μια τεχνική η όψη της υφής για τον καταναλωτή που βασίζεται σε οργανοληπτική εξέταση από εκπαιδευόμενες ομάδες δοκιμαστών η οποία επιτρέπει την περιγραφή της υφής του προϊόντος και εκφράζεται με ψυχοφυσικές παραμέτρους. Τα αποτελέσματα μπορούν να εμφανιστούν γραφικά ως ένα προφίλ της υφής, ως μια απόκλιση (+,-) από τον ιδανικό ή ως ανάλυση ενός συντελεστή.

