Του Εμμανουήλ Θαλασσινάκη*

Στις 28 Οκτωβρίου, ημέρα της εθνικής γιορτής, και ώρα 21:16 εκδηλώθηκε βλάβη στις εγκαταστάσεις του υποσταθμού της ΔΕΗ στη Θέρισο που βύθισε στο σκοτάδι μεγάλο μέρος της πόλης του Ηρακλείου. Αυτή την φορά δεν ήταν οι κατακτητές Ιταλοί ή Γερμανοί που ήρθαν να επέμβουν και να αναστατώσουν την ζωή μας αλλά οι εγκαταστάσεις ηλεκτρικής ενέργειας. Κάθε φορά που παρόμοιο περιστατικό συμβαίνει, σημαίνει συναγερμός και οι τεχνικοί της ΔΕΗ δίδουν την δική τους μάχη με τον χρόνο αλλά και με ένα ύπουλο και αόρατο εχθρό, το ηλεκτρικό ρεύμα, το οποίου κάθε πλήγμα μπορεί να είναι θανατηφόρο. Εν τούτοις, οι άνθρωποι αυτοί, πολλές φορές, αισθάνονται κάπως ένοχοι, ως … Γερμανοί κατακτητές, γιατί ο κόσμος ίσως τους θεωρεί υπαίτιους της ταλαιπωρίας του.

Οι σύγχρονες συνθήκες διαβίωσης έχουν εξαρτήσει κυριολεκτικά την ζωή μας από την παρουσία του ηλεκτρικού ρεύματος. Το φως, η θέρμανση, το ψυγείο, το ασανσέρ, η τηλεόραση, σχεδόν κάθε συσκευή και κάθε δραστηριότητα της καθημερινής μας ζωής λειτουργεί με την αόρατη αυτή δύναμη που έρχεται μέσα από σύρματα να εκτελέσει για λογαριασμό μας σχεδόν κάθε μας επιθυμία. Επομένως, οποιαδήποτε διακοπή του, ακόμη και μια ολιγόλεπτη, μπορεί να επιφέρει αναστάτωση και ταλαιπωρία στη ζωή μας. Πόσο εύκολη είναι, όμως, η συνεχής διαθεσιμότητα του ρεύματος ; πόσες εγκαταστάσεις παρεμβάλλονται από την πηγή του στο εργοστάσιο μέχρι και τον διακόπτη ή την πρίζα του σπιτιού μας ; Εάν κάπου σπάσει η αλυσίδα όλων αυτών των εγκαταστάσεων, μηχανημάτων, διατάξεων, γραμμών μέσα από τα οποία το ρεύμα διέρχεται, είναι δυνατόν να φθάσει στο σπίτι μας ;

Ο υποσταθμός 66.000 Volt στη Θέρισο είναι ο παλιότερος υποσταθμός της ΔΕΗ στην Κρήτη. Ο υποσταθμός αυτός μαζί με τις δύο γραμμές, 66.000 Volt, οι οποίες τον τροφοδοτούν από το εργοστάσιο των Λινοπεραμάτων αποτελούν τμήμα του παλιού συστήματος Μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η ΔΕΗ, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 90, είχε πρόγραμμα αναβάθμισης του υποσταθμού και αντικατάστασης των παλαιών εγκαταστάσεων με νέες σύγχρονες. Το πρόγραμμα, όμως, αυτό προσέκρουε στην πολεοδομική μελέτη η οποία προέβλεπε σχολικά συγκροτήματα στην θέση του. Επομένως, δεν μπορούσε να εκδοθεί άδεια για την κατασκευή του νέου κτιρίου που ήταν απαραίτητο και η κατάσταση διαιωνιζόταν.

Η αντίληψη που υπήρχε ήταν ότι ένα νέο πολεοδομικό σχέδιο δεν μπορεί να διατηρεί εγκαταστάσεις και μάλιστα της ΔΕΗ μέσα στον ιστό της πόλης, δίπλα σε οικοδομικά τετράγωνα πρώτης κατοικίας. Επομένως, θα έπρεπε οι εγκαταστάσεις αυτές, όπως και κάθε άλλη βιομηχανική δραστηριότητα να απομακρυνθούν. Το επιχείρημα ακούγεται λογικό και ασφαλώς θα υιοθετούσε καθένας που δεν έχει εξειδίκευση στο πεδίο μεταφοράς της ηλεκτρικής ενέργειας.

Οι μεγάλες πόλεις και ιδιαίτερα τα κέντρα τους αποτελούν ενεργοβόρες περιοχές που απαιτούν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας. Οι ποσότητες αυτές δεν μπορούν να μεταφερθούν με χαμηλή ή μέση τάση. Είναι αναγκαίο, η ηλεκτρική ενέργεια να μετασχηματιστεί σε υψηλότερη τάση για να μπορέσει να μεταφερθεί. Όσο αυξάνονται οι ενεργειακές μας ανάγκες τόσο τα δίκτυα Μεταφοράς αναβαθμίζονται σε υψηλότερα επίπεδα τάσης. Το παλιό σύστημα Μεταφοράς στην Κρήτη, τις δεκαετίες του ‘60 και ‘70, ήταν 66.000 Volt το οποίο στη συνέχεια αναβαθμίστηκε στα 150.000 Volt εκτός από τον υποσταθμό Θερίσου που παρέμεινε στην παλαιά τάση. Άρα, η ηλεκτρική ενέργεια μεταφέρεται με γραμμές υψηλής τάσης στους υποσταθμούς οι οποίοι βρίσκονται στα κέντρα βάρους των φορτίων και εκεί υποβιβάζεται σε μέση τάση (15.000 Volt ή 20.000 Volt) για να διανεμηθεί στη συνέχεια. Σε όλες τις πόλεις του κόσμου υπάρχουν οι εγκαταστάσεις αυτές οι οποίες, σημειωτέον, είναι μη ρυπαίνουσες. Δεν εκλύουν ούτε στερεά, ούτε υγρά, ούτε αέρια απόβλητα και κατά συνέπεια η γειτνίαση τους με κατοικίες είναι συμβατή.

Το έργο αναβάθμισης του υποσταθμού Θερίσου περιλαμβάνει και την αποξήλωση των δύο γραμμών 66.000 Volt οι οποίες τον τροφοδοτούν. Οι γραμμές αυτές βρίσκονται επί ξύλινων φορέων, σε διάταξη Π και περνούν μέσα από κατοικημένες περιοχές για να καταλήξουν στα Λινοπεράματα. Αποτελούν πραγματικό καρκίνωμα για την πόλη καθώς δεσμεύουν πλήθος από ιδιοκτησίες και είναι αρκετές οι οικοδομικές παραβάσεις καταστρατήγησης των αποστάσεων ασφαλείας από τις γραμμές. Το αποτέλεσμα είναι οι οικοδομές αυτές να στερούνται της δυνατότητας ηλεκτροδότησης. Ο νέος υποσταθμός θα τροφοδοτείται με υπόγειο καλώδιο μέχρι την εθνική οδό το οποίο θα οδεύει κάτω από οδόστρωμα του εγκεκριμένου σχεδίου πόλης.

Η ΔΕΗ, από τις αρχές του ‘90, καταβάλλει προσπάθεια ώστε να πειστούν οι αρμόδιοι για την αναγκαιότητα λειτουργίας του υποσταθμού Θερίσου και την τροποποίηση του Σχεδίου Πόλης ώστε να γίνει εφικτή η αναγκαία αναβάθμιση. Όμως, κάποια πράγματα απαιτούν χρόνο μέχρι να ωριμάσουν. Ανήκει στον υποφαινόμενο η χαρά να δρέψει τους καρπούς προσπαθειών πολλών στελεχών της ΔΕΗ (κάποιοι από τους οποίους δεν βρίσκονται πια στη ζωή) και να πάρει στα χέρια του την πολυπόθητη θετική απόφαση. Μετά από συνάντηση με την παρούσα Δημοτική Αρχή, το πρόβλημα έγινε κατανοητό και ελήφθη η γενναία απόφαση για αλλαγή του σχεδίου πόλης και εξασφάλιση σύγχρονων εγκαταστάσεων για την τροφοδότηση του κέντρου της πόλης. Όταν ανακοίνωσα την απόφαση στην Αθήνα, κάποιοι μειδίασαν με δυσπιστία γιατί δεν πίστευαν το αποτέλεσμα, μετά από δεκαετία άκαρπων προσπαθειών όπου η ΔΕΗ είχε επιστρατεύσει τα καλύτερα στελέχη της.

Η τεχνολογία υψηλής τάσης εξασφαλίζει δύο τύπους υποσταθμών. Υπάρχουν οι υπαίθριοι υποσταθμοί, όπως είναι όλοι οι υποσταθμοί της Κρήτης εκτός από τον Αθερινόλακκο και οι υποσταθμοί κλειστού τύπου ή GIS. Η δεύτερη κατηγορία υποσταθμών στηρίζεται σε διαφορετική τεχνολογία και ο όγκος των εγκαταστάσεων αυτών αντιστοιχεί στο ένα δέκατο των υπαίθριων. Πρόκειται για πολύ πιο αξιόπιστο εξοπλισμό που λόγω του μικρού όγκου τοποθετείται μέσα σε κτίριο. Οι εγκαταστάσεις είναι μεταλλοενδεδυμένου τύπου, γεγονός που σημαίνει ότι τα στοιχεία υπό τάση δεν είναι ορατά και προσβάσιμα για επαφή από οτιδήποτε. Σε ένα υπαίθριο υποσταθμό τα στοιχεία υπό τάση είναι εκτεθειμένα και αρκεί ένα πουλί ή αντικείμενο (π.χ νάιλον) που θα σηκώσει ο άνεμος ώστε να προκληθεί βραχυκύκλωμα. Όμως, η ανώτερη ποιότητα των υποσταθμών κλειστού τύπου συνεπάγεται αυξημένο κόστος επένδυσης το οποίο είναι 2.5 έως 3 φορές υψηλότερο.

Ο νέος υποσταθμός Θερίσου θα είναι κλειστού τύπου. Οι εγκαταστάσεις δεν θα είναι ορατές και στη θέση του θα φαίνεται μόνο ένα καλαίσθητο κτίριο. Επίσης, η υπόγεια καλωδιακή του σύνδεση μέχρι το ύψος της εθνικής οδού θα απαλλάξει την πόλη από δεσμεύσεις οικοπέδων. Αλλά πέραν τούτου, θα αυξηθεί η αξιοπιστία λειτουργίας δεδομένου ότι η πιθανότητα βραχυκυκλώματος είναι μικρότερη. Αξίζει να αναφερθεί ότι η πλειοψηφία των αντίστοιχων υποσταθμών στην Αθήνα είναι υπαίθριου τύπου και είναι πλεονέκτημα για την πόλη μας που αποκτά τέτοιο υποσταθμό. Το έργο υπολογίζεται να στοιχίσει περίπου εννέα εκατ. ευρώ (τρία δις δραχμές).

Το βραχυκύκλωμα που εκδηλώθηκε στις 28 Οκτωβρίου οφείλεται σε αστοχία του εξοπλισμού που έθεσε εκτός λειτουργίας ολόκληρο τον υποσταθμό. Την στιγμή εκείνη ο υποσταθμός τροφοδοτούσε 24.6 MW (ποσοστό 25.2%) από το σύνολο των 97.5 MW που τροφοδοτούσαν οι 4 υποσταθμοί της πόλης. Ο ξενόφερτος όρος «black out» που χρησιμοποιείται τακτικά, όπως έγινε και στην συγκεκριμένη περίπτωση, αποδίδεται στην ελληνική, τεχνική ορολογία ως «γενική διακοπή». Όμως, black out ή γενική διακοπή είναι κάτι διαφορετικό από το συγκεκριμένο γεγονός. Σημαίνει ότι το σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας σβήνει, ότι δηλαδή, όλες οι μονάδες παραγωγής βγαίνουν εκτός λειτουργίας. Μια γενική διακοπή είναι ένα μείζον γεγονός όχι μόνο λόγω της έκτασης των καταναλωτών που επηρεάζει αλλά, κυρίως, λόγω των δυσκολιών επανεκκίνησης και αποκατάστασης. Θα θυμόμαστε ότι, κατά την τελευταία γενική διακοπή στη Νέα Υόρκη υπήρξαν καταναλωτές που έμειναν επί ημέρες χωρίς ρεύμα. Το γεγονός της 28ης Οκτωβρίου χαρακτηρίζεται ως μερική διακοπή, σε αντιδιαστολή με την γενική.

Οι τεχνικοί της ΔΕΗ που βρίσκονται σε συνεχή, κατ’ οίκον επιφυλακή ειδοποιήθηκαν αμέσως μετά την εκδήλωση του προβλήματος στην Θέρισο και έτρεξαν στον υποσταθμό όπου επικρατούσε απόλυτο σκοτάδι. Οι συνθήκες αυτές είναι οι πιο δύσκολες που αντιμετωπίζει το τεχνικό προσωπικό. Πρέπει, καταρχάς, να εντοπιστεί η αιτία του προβλήματος, κάτι που δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Μπορεί να έχει πέσει ένας αγωγός, όμως μπορεί η ζημιά να βρίσκεται στο εσωτερικό κάποιου μετασχηματιστή ή σε υπόγειο καλώδιο. Οι τεχνικοί είναι έμπειροι, όμως, πρέπει να κινηθούν με προσοχή και σύμφωνα με τους κανόνες ασφάλειας γιατί μια λάθος κίνηση μπορεί να έχει επιπτώσεις είτε σε ανθρώπινες ζωές είτε σε εξοπλισμό. Από την άλλη πλευρά υπάρχει η πίεση χρόνου για έγκαιρη αποκατάσταση.

Ο πρώτος στόχος ήταν η αποκατάσταση της παροχής ρεύματος από άλλους εφεδρικούς δρόμους στο βαθμό που αυτό ήταν εφικτό. Με τους κατάλληλους χειρισμούς, τις απομονώσεις και την μεταφορά φορτίων ο πρώτος καταναλωτής τροφοδοτήθηκε σε 27 λεπτά και ο τελευταίος σε μια ώρα και 20 λεπτά. Μετά την αποκατάσταση του ρεύματος καταστρώθηκε πρόγραμμα επισκευής της βλάβης με στόχο την αποφυγή νέων διακοπών. Για να γίνει αυτό εφικτό μια σειρά από παράγοντες ελήφθησαν υπόψη, όπως ο κατάλληλος χρόνος, το ύψος των φορτίων, οι αποστάσεις του σημείου εργασίας από στοιχεία υπό τάση κλπ. Η βλάβη, τελικά, επισκευάστηκε την επομένη το πρωί.

Πρέπει να τονιστεί ότι ο εξοπλισμός αυτός λειτουργεί για πάνω από 40 χρόνια και είναι πλέον γηρασμένος. Το προσωπικό της ΔΕΗ με συνεχείς συντηρήσεις και επεμβάσεις προσπαθεί να τον διατηρήσει σε λειτουργία. Είναι πλήθος οι εργασίες και βελτιώσεις που έχουν γίνει. Πέρυσι, εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων, έγιναν ειδικές επισκευαστικές εργασίες στα ικριώματα του υποσταθμού. Το αποτέλεσμα είναι ότι παρά την ηλικία του ο υποσταθμός δεν έχει μέχρι σήμερα προξενήσει σοβαρά προβλήματα και συχνές διακοπές καταναλωτών. Η προηγούμενη βλάβη που έθεσε εκτός τον μισό υποσταθμό έλαβε χώρα το 1999. Ο ρυθμός αυτός βλαβών δεν είναι εκτός των προβλεπομένων για υποσταθμούς της κατηγορίας του. Οι βλάβες παρουσιάζουν στατιστικό χαρακτήρα και συμβαίνουν ακόμη και σε νέους και σύγχρονους υποσταθμούς. Για παράδειγμα ένας κεραυνός, ένα ζώο, ρύπανση από καθαλατώσεις κλπ είναι κάποιες από τις αιτίες που μπορεί να οδηγήσουν σε βραχυκύκλωμα και εκτός λειτουργίας οποιοδήποτε υποσταθμό.

Μετά την άρση των πολεοδομικών περιορισμών, το έργο αναβάθμισης του υποσταθμού έχει δρομολογηθεί και θα υλοποιηθεί από μεγάλο τεχνικό οίκο του εξωτερικού. Οι εργασίες στην φάση της κατασκευής θα προχωρήσουν με τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίζουν την παράλληλη λειτουργία των παλαιών εγκαταστάσεων. Με βάση το χρονοδιάγραμμα, η κατασκευή του νέου κτιρίου, η εγκατάσταση του νέου εξοπλισμού, η αποξήλωση του παλαιού, η εγκατάσταση των υπόγειων καλωδίων 150.000 Volt, η σύνδεση με την υφιστάμενη γραμμή Λινοπεράματα - Σταλίδα και η αποξήλωση των δύο παλαιών ξύλινων γραμμών θα έχουν ολοκληρωθεί σε τρία χρόνια από σήμερα.

Ο στόχος της αδιάλειπτης τροφοδότησης του κοινού με ηλεκτρική ενέργεια επιτυγχάνεται, κυρίως, με νέες αξιόπιστες εγκαταστάσεις και επαρκείς εφεδρείες στο σύστημα Διανομής Μεταφοράς και Παραγωγής και είναι κάτι στο οποίο μπορούμε να συμβάλουμε όλοι, πιέζοντας για την εξασφάλιση νέων έργων για την ενέργεια στη Κρήτη και όχι παρεμποδίζοντας την υλοποίηση ήδη δρομολογημένων.

* Ο Εμμανουήλ Θαλασσινάκης είναι προϊστάμενος στη ΔΕΗ στον Τομέα Δικτύων Μεταφοράς Κρήτης-Ρόδου