Του Γιώργου Παναγιωτάκη*

“Ξέρω τώρα. Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβούμαι τίποτα, λυτρώθηκα από το νου και την καρδιά, ανέβηκα πιο πάνω, είμαι λεύτερος. Αυτό θέλω. Δεν θέλω τίποτα άλλο. Ζητούσα ελευτερία”.

Συμπληρώνονται σήμερα 48 χρόνια από τότε που ο Νίκος Καζαντζάκης δρασκέλισε το κατώφλι της ζωής για να γίνει κι εκείνος οδοιπόρος στο μονοπάτι της αιωνιότητας. Το τεράστιο έργο που άφησε πίσω του δεν μπόρεσε να του ανακόψει ή να του αλλαξοδρομήσει την πορεία αυτή. Πήρε στους στιβαρούς ώμους του και ταξίδεψε το Ηράκλειο και την Κρήτη γενικότερα στα πέρατα του κόσμου.

Τα βιβλία του, που έχουν μεταφραστεί σε 70 περίπου γλώσσες αποτελούν ένα κοσμαγάπητο απολαυστικό ανάγνωσμα, που διδάσκει, ενημερώνει, καθοδηγεί και φρονηματίζει.

Παίρνοντας “φόρα” από την Κρήτη, που στέκεται η αφετηρία κάθε δημιουργικής του προσπάθειας, εξακοντίζεται σαν βέλος στις ψηλές και απόκρημνες κορυφές του πνεύματος, τις οποίες και κατακτά με την ιμπεριαλιστική δύναμη της ψυχής του. Με ιεραποστολική φλόγα και ανύσταχτη πίστη ακολουθεί ένα δρόμο τραχύ και ανηφορικό, για να προσφέρει σ’ όλο τον κόσμο το πνεύμα και την τέχνη του. Και διαλέγει αυτό τον ανήφορο, γιατί προς τα κει τον σπρώχνουν οι εντολές της καρδιάς του. Είναι κατά τη δική του έκφραση “ο πιο ευαίσθητος και πιο υπεύθυνος σεισμογράφος της εποχής του”. “Με τις ρόδες του μυαλού του που βρίσκονται σε συνεχή κίνηση” και με την πένα του, που δεν “καλογερεύει”, απελευθερώνει την ασφυκτικά περιορισμένη μέσα στα γεωγραφικά όρια της χώρας νεοελληνική λογοτεχνία μας. Αφού την ανεβάζει στα ψηλότερα σκαλοπάτια, τη βοηθά και ξεπερνά τα συνοριακά φράγματα, για να μπει δυναμικά στον παγκόσμιο πνευματικό στίβο, πλαταίνοντας έτσι με τις ανησυχίες και αναζητήσεις του τους πνευματικούς μας ορίζοντες.

Στο πρώτο του στάδιο ακολουθεί την πατρική προσταγή, που σύμφωνα μ’ αυτή “και τα γράμματα είναι τουφέκι” και βοηθούν να λευτερωθούμε, αφού η Κρήτη βρίσκεται ακόμα κάτω από την κατοχή και καταπίεση του Τούρκου δυνάστη. Η οικογενειακή αγωνιστική του παράδοσή του διδάσκει την αξία της λευτεριάς, που αγαπά με πάθος και κυνηγά με πείσμα. Η λαχτάρα αυτή της λευτεριάς, που την έχει στερηθεί, τον κάνει να αγωνίζεται και μάλιστα όχι μονάχα για τη δική του αλλά και για τη λευτεριά όλου του κόσμου. “Η ειρήνη και η λευτεριά είναι και οι δυο θυγατέρες του ανθρώπου, που τις γέννησε με ιδρώτα και αίμα” γράφει ο ίδιος. Μ’ αυτές τις ψυχικές παρορμήσεις και τις πλούσιες πνευματικές δυνάμεις που διαθέτει, ανεβαίνει ακούραστα τη “σκαλωσιά” του χρέους, χωρίς να λιποψυχεί, να λιποτακτεί ή σε κάποια από τις δυσκολίες που συναντά, ν’ αλλάζει πορεία. Αψηφά κάθε κίνδυνο και πετά πάνω από ξένες χώρες και πολιτείες, απέραντες στέπες και αχανείς ερήμους, μιλεί με τα πνεύματα όλων των αιώνων και όλων των εποχών, παίρνοντας απ’ αυτά την πνευματική τους γύρη. Με το πάθος της αποδημίας που τον έχει κυριεύσει και με την πειρατική απληστία της γνώσης που κυνηγά, αγκαλιάζει με την κρητική ματιά του Ανατολή και Δύση. Το σπίτι του βρίσκεται παντού και πουθενά. Ακουμπά το αυτί του πάνω στη γη, αλλά και στα στήθια των ανθρώπων της, για να αφουγκραστεί και να καταγράψει τα πάθη και τις αγωνίες τους, τις περιπέτειες, τους καημούς και τις επιθυμίες τους. Η κουρσεμένη αυτή λεία σοδιάζεται στον ταξιδιωτικό του σάκκο, γίνεται υποχείριο της τέχνης του, για να μας παραδοθεί κατάλληλα επεξεργασμένη, ως θαυμάσια ταξιδιωτική εμπειρία. Το έργο του τελικά, γράφουν, μοιάζει με τη μουσική, που δεν έχει πατρίδα και την απολαμβάνουν όλοι.

Πάντα ακούραστος, αποδοτικός και βιαστικός, γράφει ο ίδιος: “Βιάζομαι, προτού φορέσω το μαύρο κράνος και κατέβω στο χώμα, γιατί η αιματωμένη αυτή γραμμή θα ‘ναι το μόνο αχνάρι που άφηκε το διάβα μου απάνω στη γης”. Στην υπηρεσία του είναι “οι άγριες φοράδες”, όπως ονόμαζε τις λέξεις, και στην εξουσία του τα 24 μολυβένια στρατιωτάκια. “Με τα εικοσι τέσσερα γράμματα της αλφαβήτας θα κηρύξω επιστράτευση, θα σηκώσω στρατό, θα παλέψω με το θάνατο”. Στα γράμματα αυτά ξεδιπλώνεται η περίπλοκη ψυχή του συγγραφέα. Αποτελούν ακόμα ολόκληρο θησαυρό για την παγκόσμια ανθρώπινη διανόηση. Η “σιαμαία” αδελφή του, η πένα, καθώς οι λέξεις του ‘ρχονται χωρίς να τις φωνάζει με εκπληκτική ευκολία στο μυαλό του, τις ταξινομεί με ξεχωριστή επιδεξιότητα και φιλοσοφική μέθοδο. Το μυαλό του επίσης, σαν στεγνό σφουγγάρι, απορροφά και δημιουργεί αποθέματα, χωρίς τον κίνδυνο να εξαφανιστούν από τις απανωτές “πατωσιές” των γνώσεων, που με τόσο κόπο αλλά και ευκολία αποκτά.

Πλασμένος από σκληρό και αλύγιστο μέταλλο, δεν οπισθοχωρεί, ούτε λυγίζει, ακόμα και όταν το 1953, σε ηλικία 70 ετών, χάνει το δεξί του μάτι. Τον παρακολουθούμε έτσι, παρά τα προβλήματά του, να “ανακαινίζεται ως αετού η νεότης του”. Σε γράμμα του προς φιλικό του πρόσωπο με γλαφυρό τρόπο αποκαλύπτει: “... Κάθε πρωί ξημερώματα που κάθομαι στο γραφείο μου, μπροστά στο άσπρο χαρτί, απερίγραπτη δυσφορία με κυριεύει. Τι είναι αυτή η μανία να γράφω; Ποιός με σπρώχνει; Ποιός είναι μέσα μου Αφέντης κι εγώ σκλάβος του”;

Με τα οράματα και τις ιδέες του ταξιδεύει χωρίς δυσκολίες. Τα σύνορα των ξένων κρατών παραβιάζονται με ευκολία. Τα τείχη πέφτουν, προκειμένου να υποδεχτούν οι χώρες τους τον άνθρωπο που ζητούν. Ταξιδεύει έτσι ανεμπόδιστα στην Ιστορία και την οικουμένη. Με τα ταξίδια αυτά, αλλά και με την απομόνωση που καθηλώνει τον εαυτό του, μπορεί και μετουσιώνει την οδύνη σε Τέχνη, τη φθαρτή ύλη σε πνεύμα και την ευτέλεια σε αρετή. Με τον τρόπο αυτό διεξέρχεται όλα τα είδη του έντεχνου λόγου με τα οποία ασχολείται: θέατρο, ποίηση, μυθιστόρημα, δοκίμιο, δράμα, ταξιδιωτικές περιγραφές, μεταφράσεις μεγάλων συγγραφέων δικών μας και ξένων κ.α. Ταξιδεύει έτσι ο φλεγόμενος Καζαντζάκης χωρίς ανθρώπινα διαλείμματα ως άλλος Οδυσσέας που “πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω”. Αποτελεί την “πυκνοπαιδούσα” μορφή, κατά την έκφρασή του.

Επιστρατεύει το νου του, τα χέρια του και τα πόδια του για ολόκληρη τη ζωή του, δένοντάς τα πεισματικά στο ζυγό της σκληρής δούλεψης. Για το λόγο αυτό σ’ ένα εύθυμο χαριτολόγημά του λέει πως: “σαν θα πεθάνω, θα ‘μαι σαν την κότα, που η κοιλιά της είναι γεμάτη κορκούς από αυγά που δεν πρόφτασε ν’ αποτελειώσει”. Στη δικηγόρο και φίλη του Αγνή Ρουσσοπούλου γράφει μετά από μια περιπέτεια της υγείας του: “Είμαι εντελώς καλά και δουλεύω. Δυο βόδια ο ίσκιος μου κι εγώ, μπήκαμε πάλι στο ζυγό και αρχίσαμε να οργώνουμε το χάος”.

Η φιλοσοφία του Μπέρξον, η νιτσεϊκή έλξη, η διδασκαλία του Χριστού και τα διδάγματα της βουδιστικής θεωρίας επηρεάζουν βαθιά το χαρακτήρα του και διαμορφώνουν την πνευματική του φυσιογνωμία. Σημαντικό ακόμα ρόλο στη δομή του έργου του παίζει ο “πατριάρχης” Ομηρος, όπως ο ίδιος τον ονομάζει, ο Χριστός, ο Λένιν, ο Τολστόι, ο Δάντης, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ζορμπάς, καθώς και άλλες ηγετικές φυσιογνωμίες του μύθου, της θρησκείας, της Ιστορίας και της καθημερινότητας.

“Ο Ομηρος στάθηκε για μένα το γαλανό κατάφωτο μάτι σαν τον δίσκο του ήλιου, που φωτίζει με απολυτρωτική λάμψη τα πάντα”. “Ο Μπέρξονας με αλάφρωσε από άλυτες φιλοσοφικές αγωνίες, που με τυραννούσαν στα πρώτα νιάτα. Υπήρξε για μένα αυτό που οι Ινδοί ονομάζουν γκουρού, δηλαδή πνευματικός οδηγός. Ο Νίτσε μου έθεσε νέα ερωτήματα, που είχαν ήδη αρχίσει να με βασανίζουν και που με βασανίζουν πάντα. Με πλούτισε με καινούριες αγωνίες και μ’ έμαθε να μετουσιώνω τη δυστυχία, την πίκρα, την αβεβαιότητα σε περηφάνια”. Από τις δυνατές κραυγές του Νίτσε δημιουργεί ο ίδιος τον Υπεράνθρωπό του, τον Οδυσσέα του.

“Τον συγκινεί η απαράμιλλη μορφή του Χριστού και τα χριστιανικά διδάγματα της θυσίας και της απάρνησης των υλικών αγαθών”.

“Ο Βούδας στάθηκε το άπατο κατάμαυρο μάτι, όπου πνίγεται και λυτρώνεται ο κόσμος”.

Η Κρήτη στη ζωή και το έργο του Καζαντζάκη παίρνει διαστάσεις καθοδηγητικού συμβούλου και την περιφέρει ως σύμβολο ανά τον κόσμο.

“Θαρρώ πως τίποτα δεν αγαπώ στον κόσμο σαν την Κρήτη. Οταν τη συλλογιέμαι, ορκίζομαι μέσα μου να μην κάμω ποτέ μου μια πράξη ταπεινή, για να μην τη ντροπιάσω”.

Στα ταξίδια του κρατεί πάντα ένα σβώλο κρητικό χώμα. Λατρεύει την Κρήτη, γιατί απ’ αυτή αντλεί την πρώιμη βιοθεωρία του. Απ’ αυτή εμπνέεται και σμιλεύει τους ήρωές του, ως βιωματικό υλικό, τις ιδέες του και πάνω απ’ όλα τον ανεξάντλητο γλωσσικό του πλούτο, που με τις συνθέσεις και αναδημιουργίες του, τον κάνει ακόμα πλουσιότερο. Με τη γλωσσοπλαστική του ικανότητα “ανακρατεί” και σώζει από τον αφανισμό αμέτρητες λέξεις που τρυγά από τους ανθρώπους του ημιαστικού, του αγροτικού και του ποιμενικού χώρου. Στην κρητική βάση τέλος θεμελιώνει ακόμα τα αριστουργήματα της τέχνης του: τον Καπετάν Μιχάλη, τον Ζορμπά, τον ξανασταυρωμένο Χριστό.

Δίκαια λοιπόν ο Καζαντζάκης με τις οπλισμένες ιδέες του, τους φιλοσοφικούς του στοχασμούς και τη λογοτεχνική του πένα εισέρχεται στο Πάνθεο των δημιουργών του εικοστού αιώνα. Διαγράφει την τροχιά του με γενναιότητα, ηρωισμό, με ηχηρό και αθρωπωφελή τρόπο χωρίς συμβιβασμούς και αμφιταλαντεύσεις, υπακούοντας και στα μηνύματα της εποχής του και στις προσταγές της δικής του φύσης.

Αλλά όμως και οι μεγάλες πνευματικές φυσιογνωμίες, ανεξάρτητα από το ύψος του μεγαλείου τους, υπόκεινται κι αυτές στο κοινό χρέος. Αν όμως ο θάνατος για τους πολλούς σημαίνει αφανισμό, για τους μεγάλους σημαίνει αθανασία, ομιλούσα σιγή. Στη δεύτερη κατηγορία χωρίς αμφιβολία ανήκουν οι δυο μεγάλοι βιγλάτορες της Κρήτης, Νίκος Καζαντζάκης και Ελευθέριος Βενιζέλος, που αναπαύονται στα δυο αψηλά της Κρήτης ανώ(γ)ια. Με τη φωνή της σιωπής τους απευθύνονται και οι δυο στον άνθρωπο, που τον διδάσκουν, τον καθοδηγούν και τον φρονηματίζουν. Λέγεται πολύ σωστά πως ο Καζαντζάκης “έκανε τη σάρκα ιδέα”. Ο Βενιζέλος “έκανε την ιδέα σάρκα”. Ετσι, εκεί ψηλά ο προμαχώνας του Μαρτινέγκο στο Ηράκλειο γίνεται ένα νέο Αραράτ, για να καθίσει η κιβωτός του Καζαντζάκη. Ερχεται, για να εκπληρώσει το τελευταίο του χρέος, την τελευταία του υπόσχεση. Να παραδώσει δηλαδή στο Χάρο ένα τσουβαλάκι κόκκαλα και τα αποκαϊδια που αφήνει πίσω της η μακρόχρονη εξαντλητική παρουσία του, στον ασύνορο χώρο του πνεύματος.

* Ο Γιώργος Παναγιωτάκης είναι ιστορικός και συγγραφέας