Μέχρι και πριν από μια εικοσαετία η επικρατούσα αντίληψη πρέσβευε ότι η ηπατική κίρρωση ήταν αναπόφευκτα θανατηφόρα και προερχόταν από την απο-διαφοροποίηση των ηπατοκυττάρων σε κύτταρα που παράγουν ουλώδη ιστό.
Σήμερα, είναι ξεκάθαρο ότι η ευθύνη για την εναπόθεση της εξωκυττάριας ουσίας βαραίνει σχεδόν αποκλειστικά τα ηπατικά αστεροειδή κύτταρα, μετά την "ενεργοποίησή" τους, τη μετατροπή τους δηλαδή σε κύτταρα που αναπαράγονται τάχιστα και παράγουν ινώδη ιστό.
Βάσιμα στοιχεία, επίσης, καταδεικνύουν ότι τόσο η προχωρημένη ίνωση όσο και η κίρρωση είναι διεργασίες αναστρέψιμες. Κλινικές μελέτες κατέληξαν σε παρόμοια συμπεράσματα χρησιμοποιώντας διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις, μερικές από τις οποίες είναι:
· Αποχή από το αλκοόλ
· Χορήγηση λαμιβουδίνης σε πάσχοντες από χρόνια ηπατίτιδα Β
· Χειρουργική αναστροφή της ειλεοδωδεκαδακτυλικής αναστόμωσης και, πρόσφατα,
· Χορήγηση ιντερφερόνης / ριμπαβιρίνης σε πάσχοντες από ηπατίτιδα C.
Παρακάτω αναφέρονται τα κυριότερα σημεία όπου επετεύχθη πρόοδος στην κατανόηση της ηπατικής ίνωσης. Έμφαση δίνεται όχι μόνο στις εξελίξεις σε κυτταρικό και μοριακό επίπεδο αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτές μπορούν να μετουσιωθούν σε νέα θεραπευτικά σχήματα.
1. Η ίνωση είναι η απάντηση των επουλωτικών μηχανισμών του ήπατος σε τραυματισμό
Σχεδόν οποιοδήποτε ηπατικό νόσημα σχετίζεται με φλεγμονή ή καταστροφή της ακεραιότητας του ηπατοκυττάρου ή του επιθηλίου των χοληφόρων μπορεί να οδηγήσει σε ίνωση. Απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η χρονιότητα δράσης του τραυματικού αιτίου (μήνες, χρόνια) για να καταλήξει η διεργασία αυτή σε σχηματισμό ουλής.
Η ινοποιητική διαδικασία είναι παρόμοια με αυτή που λαμβάνει χώρα σε πολλούς άλλους ιστούς, όπως ο πνευμονικός, ο καρδιακός, ο μυελός των οστών, κ.ά. Έτσι, η πρόοδος που σημειώθηκε στην κατανόηση του φαινομένου στο ήπαρ μπορεί να αξιοποιηθεί και από άλλες ιατρικές ειδικότητες.
2. Τα αστεροειδή κύτταρα ρυθμίζουν τη σύνθεση της εξωκυττάριας ουσίας στο υγιές και στο κιρρωτικό ήπαρ
Όπως και τα υπόλοιπα συμπαγή όργανα, το υγιές ήπαρ χαρακτηρίζεται από ένα επιθηλιακό στοιχείο (ηπατοκύτταρα), μια ενδοθηλιακή στοιβάδα (που περιέχει πόρους), ιστικά μακροφάγα (κύτταρα Kupffer) και κύτταρα που βρίσκονται στο περιαγγειακό μεσέγχυμα, τα λεγόμενα αστεροειδή κύτταρα. Παλαιότερα αποκαλούνταν κύτταρα Ίτο, λιποκύτταρα ή περικολποειδικά κύτταρα. Η εφαρμογή τεχνικών ανοσοϊστοχημείας επέτρεψε την καλύτερη μελέτη των ιστικών δομών του ήπατος σε σχέση με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, με αποτέλεσμα να αποκαλυφθούν χρήσιμες πληροφορίες για την χαμηλής πυκνότητας εξωκυττάρια ουσία. Η τελευταία είναι απαραίτητη για τη σωστή λειτουργία των κυττάρων που περιβάλλει.
Κατά τη διαδικασία της ίνωσης, η εξωκυττάρια ουσία όχι μόνο αυξάνει σε ποσότητα αλλά μεταβάλλεται και η σύστασή της.
3. Οι μεταλλοπρωτεϊνάσες βοηθούν στην αποδόμηση της εξωκυττάριας ουσίας
Πρόκειται για ένζυμα των οποίων η δράση εξαρτάται από την παρουσία ασβεστίου και διακρίνονται σε πέντε κατηγορίες ανάλογα με το υπόστρωμα που χρειάζονται για να δράσουν. Υπάρχουν δύο τύποι αποδόμησης: αυτή που διαταράσσει τη δομή της εξωκυττάριας ουσίας και επιδεινώνει την πορεία της ηπατικής νόσου και αυτή που διασπά την περίσσεια ουλώδους ιστού και βοηθά στην αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής του τραυματισμένου ηπατικού ιστού. Η αποτυχία της δεύτερης οδηγεί προοδευτικά σε κίρρωση.
4. Η ενεργοποίηση του αστεροειδούς κυττάρου είναι το κύριο γεγονός στην ηπατική ίνωση
Μετά τον τραυματισμό τα ηπατικά αστεροειδή κύτταρα ενεργοποιούνται μετατρεπόμενα σε ταχέως πολλαπλασιαζόμενους μυοϊνοβλάστες. Αυτό αποτελεί και το εναρκτήριο στάδιο στη διαδικασία της ίνωσης.
Τα επόμενα δύο στάδια ονομάζονται διαιώνιση και λύση.
5. Η μοριακή απάντηση στη διαιώνιση συντηρεί την ενεργοποίηση των αστεροειδών κυττάρων και την ινογένεση
Κατά το δεύτερο στάδιο, τα ηπατικά αστεροειδή κύτταρα πολλαπλασιάζονται και χαρακτηρίζονται από συσπαστικότητα, παράγουν ινώδη ιστό, αποδομούν την εξωκυττάρια ουσία, κινούνται χημειοτακτικά, χάνουν τα ρετινοειδή τους και απελευθερώνουν κυτοκίνες. Κάθε μία από τις παραπάνω ιδιότητες βοηθά στην προαγωγή της ίνωσης.
6. Τα ενεργοποιημένα αστεροειδή κύτταρα υποστρέφουν ή θανατώνονται κατά τη λύση
Κατά την ανάρρωση από την οξεία τραυματική βλάβη, ο αριθμός των ενεργοποιημένων αστεροειδών κυττάρων ελαττώνεται καθώς αποκαθίσταται η ακεραιότητα του ηπατικού ιστού. Παραμένει το ερώτημα αν αυτό προκύπτει ως αποτέλεσμα της επαναφοράς τους σε κατάσταση αδράνειας ή ενεργοποίησης του μηχανισμού της απόπτωσης.
Όπως είναι φυσικό, τα νέα θεραπευτικά σχήματα στοχεύουν στα μονοπάτια ενεργοποίησης των αστεροειδών κυττάρων. Πολλές ουσίες βρίσκονται υπό δοκιμή ανήκοντας σε πολλές διαφορετικές κατηγορίες. Ενδεικτικά αναφέρουμε τη γ-ιντερφερόνη, τους ανταγωνιστές του TGF-β αλλά και των υποδοχέων ενδοθηλίνης καθώς και τη γλιοτοξίνη.
Παρ' όλη την αξιοσημείωτη πρόοδο που έχει επιτευχθεί, πολλά βασικά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Για παράδειγμα, είναι δυνατόν η αναστροφή της κίρρωσης να ελαττώσει την πυλαία υπέρταση; Ποιοι είναι οι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εκδήλωσης ηπατικής ίνωσης; Από ποιο σημείο και μετά η κίρρωση μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά μη αναστρέψιμη; Ο περιορισμός της ίνωσης και η αναστροφή της κιρρωτικής διαδικασίας είναι ικανές να ελαττώσουν την πιθανότητα ανάπτυξης ηπατοκυτταρικού καρκινώματος;
Όποια κι αν είναι η απάντηση στα παραπάνω, γεγονός παραμένει ότι η τεράστια πρόοδος των δύο τελευταίων δεκαετιών θα επηρεάσει αναμφίβολα τη φυσική πορεία της νόσου και την ποιότητα ζωής των ασθενών με χρόνια ηπατικά νοσήματα.

