Tης Σοφίας Tσεντελιέρου
Με τη γενίκευση του προγράμματος της Ευέλικτης Ζώνης, που εφαρμόστηκε τα προηγούμενα χρόνια πιλοτικά σε ορισμένα σχολεία της χώρας, προέκυψαν διάφορα ζητήματα που προβλημάτισαν τους εκπαιδευτικούς. Αρκετοί δάσκαλοι δηλώνουν ότι δεν έχει γίνει η απαραίτητη προετοιμασία για την υλοποίηση της Ευέλικτης Ζώνης και την ίδια στιγμή η Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος έχει αντιδράσει και ενημερώνει τους Συλλόγους Διδασκόντων που δε θα εφαρμόσουν το πρόγραμμα για φέτος ότι θα έχουν πλήρη συνδικαλιστική κάλυψη.
Πραγματικά, η είδηση για τη γενίκευση του προγράμματος λίγες μέρες πριν την έναρξη του τρέχοντος διδακτικού έτους, βρήκε απροετοίμαστους τους εκπαιδευτικούς. Για το λόγο αυτό ξεκίνησαν και συνεχίζονται με εντατικούς ρυθμούς επιμορφωτικά σεμινάρια από τους σχολικούς συμβούλους. Πάντως, από το υπουργείο Παιδείας δίνεται η δυνατότητα αν κρίνει ένας Σύλλογος Διδασκόντων ότι δε μπορεί να ξεκινήσει το πρόγραμμα, να αναβληθεί η έναρξή του, προκειμένου να γίνουν επιπλέον σεμινάρια στους εκπαιδευτικούς. Συγκεκριμένα, οι Σύλλογοι Διδασκόντων που κρίνουν ότι δε μπορεί να εφαρμοστεί το πρόγραμμα, τεκμηριώνουν την άποψή τους, την καταγράφουν και την υποβάλλουν στον αρμόδιο σχολικό σύμβουλο και τον προϊστάμενο της διεύθυνσης και αμέσως μετά οργανώνονται συναντήσεις και ενδοσχολικές συσκέψεις, ώστε να ενημερωθούν πληρέστερα. Στη συνέχεια, όπως προβλέπεται από τη σχετική εγκύκλιο του υπουργείου Παιδείας, πρέπει να εφαρμοστεί η Ευέλικτη Ζώνη.
Η Ευέλικτη Ζώνη
Ο σχολικός σύμβουλος Αντώνης Χαραλαμπάκης μιλώντας για τη γενίκευση του προγράμματος της Ευέλικτης Ζώνης, υπογραμμίζει ότι το υπουργείο Παιδείας με αλληλοαναιρούμενες και αντιφατικές ενέργειες, έχει δημιουργήσει σύγχυση στους εκπαιδευτικούς και δικαιολογημένες απορίες και ερωτηματικά. «Πέρυσι, μεσούσης της σχολικής περιόδου, έδειξε να μην υποστηρίζει την Ευέλικτη Ζώνη δίνοντας το δικαίωμα στα Σχολεία τα οποία συμμετείχαν στην πειραματική εφαρμογή της, να συνεχίσουν ή να αποσυρθούν. Φέτος, την τελευταία κυριολεκτικά στιγμή (ημερομηνία 31-08-05 έχει η απόφαση της υπουργού), αποφασίζεται η υποχρεωτική γενίκευσή της, με δεδομένο το έλλειμμα ενημέρωσης της εκπαιδευτικής κοινότητας και την αποσιώπηση κάθε μέριμνας για την οικονομική στήριξη της προσπάθειας» λέει ο ίδιος και συνεχίζει: «Είναι επίσης δεδομένο και η πράξη το έχει αποδείξει περίτρανα ότι οι καινοτομίες στην Εκπαίδευση τελεσφορούν, εφόσον έχουν σύμμαχο τον μαχόμενο εκπαιδευτικό, ο οποίος καλείται τελικά και να τις υλοποιήσει».
Ο ίδιος αναφερόμενος στη φιλοσοφία της Ευέλικτης Ζώνης τη χαρακτηρίζει ως μια καινοτόμο δράση η οποία εξασφαλίζει στον εκπαιδευτικό το θεσμικό και χρονικό πλαίσιο για να μελετήσει η τάξη του θέματα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον και χρηστικότητα για τη ζωή, ακολουθώντας τρόπους τους οποίους δεν είναι εύκολο να ακολουθήσει στο συμβατικό πρόγραμμα. Δηλαδή, η Ευέλικτη Ζώνη αποτελεί μια πρώτη προσπάθεια να θεσμοθετηθεί αυτοδιαχειριζόμενος χρόνος (από εκπαιδευτικούς και μαθητές) στο εκπαιδευτικό μας σύστημα.
Το πρόγραμμα έχει στόχο ν' αντισταθμίσει την ανελαστικότητα, τη μονομέρεια και τον πολυκερματισμό του παραδοσιακού Σχολείου, να εξασφαλίσει χρονικό και μεθοδολογικό πλαίσιο για τη μελέτη θεμάτων που ενδιαφέρουν και το κυριότερο ίσως, να δημιουργήσει με τις αρχές και τις πρακτικές της, μια ανανεωτική δυναμική η οποία θα αλλάξει εσωτερικά όλους τους τομείς της σχολικής ζωής.Η Ευέλικτη Ζώνη απευθύνεται στους μαθητές Νηπιαγωγείου, Δημοτικού και Γυμνασίου. Όπως λέει ο κ.Χαραλαμπάκης «δεν αποτελεί πανάκεια για την αντιμετώπιση κάθε εκπαιδευτικού προβλήματος. Απαντά όμως πιο πειστικά σε ορισμένα προβλήματα και μπορεί να καλλιεργήσει μια γενικότερη αντίληψη για την κατάκτηση της γνώσης και την προώθηση της δημιουργικότητας. Για τους παραπάνω λόγους δεν πρέπει να καταντήσει μάθημα. Γι’ αυτό όλες οι δραστηριότητες στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης, δεν μπαίνουν στη διαδικασία της τυπικής αξιολόγησης, δεν εξετάζονται δηλαδή, αλλά βιώνονται με πολύ μεγαλύτερο παιδαγωγικό αποτέλεσμα».
Σύμφωνα με τον κ.Χαραλαμπάκη τα προσδιοριστικά στοιχεία της Ευέλικτης Ζώνης είναι η διαθεματική προσέγγιση, η διεπιστημονικότητα, η σύνδεση της σχολικής γνώσης με τη ζωή, οι συλλογικές μορφές δράσης, ο εμπλουτισμός της σχολικής ζωής με συναίσθημα, ρυθμό και ο σεβασμός της πολυπολιτισμικότητας.
Παράλληλα, η Ευέλικτη Ζώνη επαναπροσδιορίζει τη θεματική και τη φύση της σχολικής γνώσης. «Η δυνατότητα επιλογής του θέματος από τους μαθητές και οι νέες διερευνητικές προσεγγίσεις αλλάζουν την παραδοσιακή αντίληψη που θεωρεί ότι η γνώση έχει αντικειμενική υπόσταση και ότι είναι ανεξάρτητη από το ιστορικο - πολιτιστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνεται» τονίζει ο σχολικός σύμβουλος της 6ης Περιφέρειας Π.Ε.
Χαρακτηριστική είναι η λίστα θεμάτων που παραθέτει ο κ. Χαραλαμπάκης και περιλαμβάνει τα εξής: Ανθρώπινα δικαιώματα, Δικαιώματα του παιδιού, Παιχνίδια και αθλήματα, Η κυκλοφορία στην πόλη, Διαφημίσεις - αγορές, Κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον, Ο τόπος μας, Τεχνολογία, Μ.Μ.Ε. και Θεατρικές εκδηλώσεις.
Ενδιαφέρον είναι και το γεγονός ότι το πρόγραμμα ανανεώνει τη μεθοδολογία του σχολείου με: Διερευνητικές δραστηριότητες (αναζήτηση - καταγραφή πληροφοριών, επεξεργασία δεδομένων, παρουσίαση συμπερασμάτων).Αναπαραστάσεις γεγονότων - καταστάσεων.Αξιοποίηση προφορικού λόγου (συζητήσεις, διαλέξεις, διαλεκτικές αντιπαραθέσεις, εισηγήσεις, εκφωνήσεις κ.α.).Ενεργοποίηση δημιουργικότητας.
Ο εκπαιδευτικός διατηρεί το διδακτικό του ρόλο, αλλά γίνεται, σε μεγαλύτερο βαθμό, εμψυχωτής - καθοδηγητής - συντονιστής, διδάσκει σε συνθήκες υποστήριξης των μαθητών, φθίνουσας καθοδήγησης και εφαρμόζει στρατηγικές και τεχνικές σκέψης, διερεύνησης, επικοινωνίας, συνεργασίας και αντιπαράθεσης και αναβαθμίζει το ρόλο των μαθητών οι οποίοι έχουν περιθώρια επιλογών, αλλά και εμπλοκής σε ενεργητικές μορφές μάθησης με ποικίλους τρόπους που δεν περιορίζονται στο γλωσσικό και το λογικομαθηματικό κώδικα».
Συμμετοχή του εκπαιδευτικού στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος και αυτόνομη διαχείριση μέρους του προγράμματος με ενθάρρυνση για διεύρυνση.
Ο σχολικός σύμβουλος της 6ης Περιφέρειας Π.Ε. προσθέτει ότι η Ευέλικτη Ζώνη αναδιοργανώνει και επαναπροσδιορίζει το διδακτικό χρόνο με αναμόρφωση του ωρολογίου προγράμματος (όχι από ανάγκη ένταξης της Ευέλικτης Ζώνης, αλλά για λόγους διδακτικούς και παιδαγωγικούς) και με υπέρβαση της «περιχάραξης framing», κατά Bernstein, του αυστηρού δηλαδή εξωτερικού ελέγχου στην επιλογή και οργάνωση της γνώσης.
Τέλος, όσον αφορά στο απαιτούμενο διδακτικό υλικό και την υποδομή, ο κ.Χαραλαμπάκης λέει ότι είναι αναγκαία η ενεργοποίηση της δημιουργικότητας και των εκπαιδευτικών για την παραγωγή πρωτότυπου υλικού ή τη διασκευή αντίστοιχου δειγματικού και η χρήση των δειγμάτων του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου ή άλλων εκπαιδευτικών ή προσφυγή στην ειδική ιστοσελίδα του ΥΠΕΠΘ για ιδέες - παραδείγματα εφαρμοσμένων προγραμμάτων.
Το πρόγραμμα μέσα από τα μάτια ενός εκπαιδευτικού
Για τον ανανεωτικό ρόλο της Ευέλικτης Ζώνης και τα θετικά αποτελέσματα που θα φέρει όχι μόνο στους μαθητές, αλλά και στο σχολείο στο σύνολο του, μιλά ο διευθυντής του 43ου Δημοτικού Σχολείου Ηρακλείου Νίκος Μεντζίνης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η "Ευέλικτη Ζώνη Διαθεματικών και Δημιουργικών Δραστηριοτήτων" που αποτελεί τμήμα του εβδομαδιαίου προγράμματος, επιδιώκει με την ελεύθερη θεματική της και την ενεργητική μεθοδολογία της να επιτελέσει τριπλό σκοπό: Πρώτο να αντισταθμίσει με την ανελαστικότητα τις μονομέρειες και τον πολυκερματισμό του παραδοσιακού σχολείου με διαθεματικές προσεγγίσεις που ευνοούν την ολιστική θεώρηση των πραγμάτων και ενθαρρύνουν τον πειραματισμό, τη διαφοροποίηση, τη δημιουργικότητα, την πρωτοβουλία και τη φαντασία εκπαιδευτικών και μαθητών. Δεύτερο, να εξασφαλίσει το χρονικό και μεθοδολογικό πλαίσιο για τη μελέτη θεμάτων που ξεκινούν ή προκύπτουν ως άμεση αναγκαιότητα από τη σύγχρονη πραγματικότητα. Τρίτο, και ίσως κυριότερο, να δημιουργήσει σιγά - σιγά με τις αρχές και τις πρακτικές της, μια ανανεωτική δυναμική, που θα αλλάξει εσωτερικά όλους τους τομείς της σχολικής ζωής.
«Αναλυτικότερα ως εκπαιδευτική καινοτομία η Ευέλικτη Ζώνη ξεπερνά τους απλούς εκπαιδευτικούς εκσυγχρονισμούς του σχολικού συστήματος και αποβλέπει να αλλάξει βασικές συνιστώσες του, όπως είναι ο συγκεντρωτισμός, η ομοιομορφία, η ιεραρχικότητα και η αναπαραγωγικότητα του παραδοσιακού σχολείου» τονίζει.
Βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν την Ευέλικτη Ζώνη και αναμένεται να επιτελέσουν τον ανανεωτικό ρόλο, όπως τα παραθέτει ο κ.Μεντζίνης, είναι τα εξής:
- Η διαθεματική προσέγγιση, που ενιαιοποιεί τη γνώση και έτσι προφυλάσσει το άτομο και την κοινωνία από τα προβλήματα της αποσπασματικότητας και της μονομέρειας.
-Η σύνδεση της σχολικής γνώσης με τα ενδιαφέροντα του παιδιού και της πραγματικές καταστάσεις ζωής, που ενεργοποιεί τα κίνητρα των μαθητών, προσδίδει νόημα στη σχολική γνώση και ανοίγει διαύλους επικοινωνίας του σχολείου με την οικογένεια και την τοπική κοινωνία.
- Ενεργοποίηση της κριτικής σκέψης και δημιουργικότητας των μαθητών
- Η ανάπτυξη συλλογικών μορφών συστηματοποιημένης δράσης και διαλεκτικής αντιπαράθεσης που είναι αναγκαίες για την κριτική και δημιουργική συμμετοχή του πολίτη στα κοινωνικά δρώμενα .
- Η ανάπτυξη στάσεων και δεξιοτήτων και η δια βίου εκπαίδευση στην Κοινωνία Της Πληροφορίας της γνώσης και της τεχνολογίας.
- Ο εμπλουτισμός της σχολικής ζωής με συναίσθημα, με ρυθμό, με φαντασία με "χρώματα και αρώματα" τα οποία απαιτεί η ισόρροπη ανάπτυξη και η γενικότερη παιδεία του ατόμου.
- Η ένταξη στην ομάδα όλων των μαθητών, ασχέτως από τις επιδόσεις, το φύλο, τη φυλή, την κοινωνική και πολιτιστική προέλευσή τους, για να προληφθούν φαινόμενα γκετοποίησης και για να ετοιμαστούν οι πάντες να ζήσουν ως δημιουργικοί πολίτες σε σύνθετες κοινωνίες με πολιτισμική ποικιλότητα.
- Η ανάπτυξη της χειροκατασκευαστικής ικανότητας των μαθητών και η εξοικείωσή τους με τη χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας
- Όσον αφορά στα προγράμματα Εκπαίδευσης συνενώνονται με πρακτικές αναπτυξιακά κατάλληλες για παιδιά αυτής της ηλικίας .
- Τονίζεται η ανάγκη για ανάπτυξη μεθοδολογικών ικανοτήτων, αξιών και στάσεων των μαθητών προκειμένου να αντιμετωπίσουν την "Κοινωνία Της Γνώσης και της Πληροφορίας" και να ζήσουν δημιουργικά σε μια δημοκρατική κοινωνία που νοιάζεται για όλους τους πολίτες της.
«Τα σχέδια εργασίας (project) συγκροτούν σε ενιαία προσέγγιση όλα τα παραπάνω στοιχεία. Πρόκειται για λειτουργική προσέγγιση που όμως προϋποθέτει αυξημένες γνωστικές και κοινωνικές δεξιότητες. Γι' αυτό και πρέπει ο εκπαιδευτικός να προετοιμάσει σταδιακά τα παιδιά του και να τους προσφέρει συνεχώς στη λογική της φθίνουσας καθοδήγησης και της στήριξής του. Τα σχέδια εργασίας είναι έρευνες θεμάτων που επιλέγουν τα παιδιά.
Οι στόχοι είναι προσωπικοί ή συλλογικοί. Τα παιδιά σχεδιάζουν την πορεία της έρευνας, συζητούν και παίρνουν αποφάσεις οι οποίες καθορίζουν και την εξέλιξη του σχεδίου εργασίας» αναφέρει ο κ.Μεντζίνης και προσθέτει ότι πρόκειται για ένα αναδυόμενο πρόγραμμα.
Οι δραστηριότητές που αναπτύσσονται στο πλαίσιο αυτής της δράσης είναι βιωματικές και επικοινωνιακές, ενθαρρύνουν τη συμμετοχή, την πρωτοβουλία, τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα και το διάλογο, συνδέουν το πρόγραμμα με την καθημερινή πρακτική και το σχολείο με την τοπική κοινότητα, όπως τονίζει ο ίδιος. Αξίζει ακόμα να σημειωθεί ότι έμφαση δίνεται κυρίως στην εργασία σε μικρές ομάδες.
Καταλήγοντας, ο κ.Μεντζίνης υπογραμμίζει: «Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι η εισαγωγή της Ευέλικτης Ζώνης στο Δημοτικό Σχολείο, απαντά στις προκλήσεις της νέας εποχής που επιτάσσει το σπάσιμο της μετωπικής διδασκαλίας και την μαθητοκεντρική προσέγγιση των γνωστικών αντικειμένων. Το να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε, είναι το κυρίαρχο ερώτημα στο οποίο πρέπει το σχολείο να απαντήσει.
Η βιαστική και χωρίς προετοιμασία εισαγωγή της σίγουρα, όμως δεν θα πρέπει να σταθεί εμπόδιο στην εξάπλωσή της. Οι προοδευτικές δυνάμεις που αγωνίστηκαν για την εισαγωγή των καινοτόμων δράσεων,
ΔΕΝ θα πρέπει να χαρίσουν στις δυνάμεις της συντήρησης το προνομιακό πεδίο δράσης τους. Εκεί, στις καινοτόμες δράσεις και στην αυτονομία του σχολείου και στην παιδαγωγική ελευθερία του εκπαιδευτικού, θα «παιχτεί», όλο το παιχνίδι. Και εκεί θα πρέπει να νικήσουμε. Όλοι όσοι αγωνιζόμαστε και αγωνιούμε για την Εκπαίδευση και την Παιδεία στη χώρα μας».

