Της Μαρίας Δασκαλάκη*
Ενας από τους λίγους εναπομείναντες της αυθεντικής παραδοσιακής μουσικής, ο Αντώνης Ξυλούρης -κατά κόσμον Ψαραντώνης- θα εμφανιστεί σήμερα Παρασκευή 9 Σεπτεμβρίου στο Θέατρο των Αγρών στο χωριό Κυπαρίσσι εκεί γύρω στις 10 το βράδυ.
Πρόκειται για μια ξεχωριστή και ιδιαίτερη φυσιογνωμία της κρητικής μουσικής με ιδιόμορφη χροιά και προσωπικό ύφος στο παίξιμο της λύρας. Γεννήθηκε στα Ανώγεια το 1942 και πολύ γρήγορα απέκτησε φήμη παίζοντας σε γιορτές και σε πανηγύρια σε όλη την Κρήτη. Το 1964 ηχογράφησε τον πρώτο του δίσκο 45 στροφών. Πρώτη φορά πήρε μέρος σε διεθνές φεστιβάλ το 1982 στην Κολονία σε διοργάνωση του τηλεοπτικού καναλιού WDR. Το 1984 έπαιξε στο Βερολίνο, στις εκδηλώσεις για τα 750 χρόνια από την ίδρυση της πόλης κι έπειτα εκπροσώπησε την Ελλάδα στο φεστιβάλ "Η Συνάντηση των Πέντε Ηπείρων" που έγινε στο Martigny της Ελβετίας τον Ιούνιο του 1999, κερδίζοντας διθυραμβικές κριτικές. Ο Ψαραντώνης σταθερά, χωρίς φασαρίες και φανφάρες είχε ανοίξει τα φτερά του πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας προς τη διεθνή αναγνώριση και καριέρα και μέχρι σήμερα συνεχίζει να προχωρά με βήματα μετρημένα και σκεφτικά στο μακρύ αυτό μουσικό ταξίδι. Τον συνάντησα σε ένα από τα λίγα εναπομείναντα παραδοσιακά καφενεία στην οδό Μάχης Κρήτης 21και είχε να πει πολλά.
Το ξεκίνημά σας έγινε όταν ήσασταν πολύ μικρός.
Από παιδί έπαιζα λύρα σε παρέες και σε γλέντια. Αρχικά πήγα σε ένα γάμο στα δεκατρία μου κι από κει σιγά σιγά μας καλούσανε στα γλέντια σε χωριά όπως το Μαλεβίζι και τις Κορφές. Εκεί συγκεκριμένα μείναμε μια βδομάδα γιατί γλεντούσαν κάθε βράδυ κι έτσι γινήκαμε γνωστοί και συνεχίζουμε να προχωράμε θέλοντας να προστατεύσουμε κάποια πράγματα.
Όπως;
Τη μουσική μας, τον πολιτισμό μας, την παράδοσή μας.
Ποια είναι η σχέση σας με τη μουσική και την παράδοση;
Αυτή είναι η ζωή μου, με την παράδοση έζησα εγώ. Κι αυτή μένει στο τέλος, δε μένει τίποτα άλλο. Ό,τι και να σπρώχνουνε αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση γιατί δεν έχει τέχνη και ήθος. Είναι μόνο εικόνα. Η παράδοση πάντα αντιστέκεται. Μας φέρανε τα ευρωπαϊκά μέχρι που πέρασε η μόδα τους. Φέρανε τις ντισκοτέκ, πέρασε κι αυτή η μόδα. Γεμίζανε τα μπαρ, αδειάζανε, πέρασε η μόδα τους.
Το μόνο που μένει ουσιαστικά δηλαδή είναι η παράδοση.
Βέβαια η παράδοση, γιατί εκεί είναι η Τέχνη, η ποίηση του λαού. Κι ό,τι είναι του λαού, μένει. Ακόμη και τα παραμύθια που δεν είναι γραμμένα πουθενά και πάνε από στόμα σε στόμα, γιατί έχουνε χάρη. Κι αυτό που έχει χάρη, αυτό αντιστέκεται πάντα. Το πολεμούνε βέβαια, αλλά ό,τι πολεμάνε θεριεύει. Όταν δεν πολεμάνε κάτι, είναι ανύπαρκτο.
Το πολεμάνε επειδή το φοβούνται;
Ε, βέβαια. Και τον πολιτισμό μας πολεμάνε. Τον πολιτισμό της Ελλάδος και τη γλώσσα της. Αλλά όταν σε πολεμάνε -όπως είπαμε- σημαίνει ότι υπάρχεις.
Οι Ξυλούρηδες έχουν τη μουσική μέσα τους;
Την έχουμε μέσα στο αίμα μας και πάμε μαζί της.
Η σχέση σας με τη λύρα είναι σχέση αγάπης, σχέση έρωτα;
Αγάπης και έρωτα όλα μαζί. Είναι η αρχόντισσα της μουσικής. Την έχω χαρακτηρίσει “αρχόντισσα λύρα” γιατί είναι το πιο πλούσιο όργανο και το πιο δύσκολο, αρκεί να το παίζεις βέβαια καλά. Αυτό έχει όλη τη μουσική. Δεν έχει τόνους και ημιτόνια. Παίζεις με το νύχι κι έχει άλλη χάρη διότι παίζεις με την ψυχή. Είναι βέβαια να το έχει κι ο άνθρωπος. Αν δεν το έχει δεν το καταλαβαίνει και παίζει μόνο και μόνο για να παίζει. Όταν την παίζουμε καλά τη λύρα, ανάμεσα σε όλα τα όργανα του κόσμου να τη βάλεις θα βγει πάνω από όλα. Θα ξεχωρίσουν η αρχαιότητά της, η αυθεντικότητά της και η ωραιότητά της. Βγάζει τα μόρια της μουσικής ένα προς ένα. Είναι το όργανο του Θεού και πρέπει ή να το παίζεις καλά ή να μην το παίζεις καθόλου.
Οι εμπειρίες σας στο εξωτερικό;
Η αλήθεια είναι ότι έχω στο αρχείο μου πολλές συμμετοχές σε διεθνή φεστιβάλ. Έχει γράψει για μένα και ο ξένος Τύπος, έχουν πει οι τηλεοράσεις. Αυτή η μουσική είναι η μουσική των Θεών. Σε πάει χιλιάδες χρόνια πίσω και χιλιάδες χρόνια μπροστά. Είναι η βάση για τις μουσικές όλων των λαών, καθώς είναι η πιο παλιά. Η πρώτη μουσική παίχτηκε στην Κρήτη πριν τους Μινωίτες. Όλοι οι λαοί τα ξέρουνε αυτά, αλλά δε μας τα λένε γιατί δε θέλουν να τα μάθουμε, δε θέλουν να ξέρουμε την ιστορία μας. Ο άνθρωπος που δεν ξέρει την ιστορία του ακόμη κι αν έχει πάει στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο δεν μορφώνεται, αλλά παραμορφώνεται.
Πιστεύετε ότι η μουσική ενώνει τους λαούς;
Βέβαια. Η καλή μουσική είναι παγκόσμια γλώσσα. Δεν πρόκειται να ξεχάσω τη Συνάντηση των Πέντε Ηπείρων που οργάνωσαν οι Γερμανοί, οι Ολλανδοί, οι Ελβετοί και Γάλλοι κι έλαβαν μέρος μουσικοί από όλες τις ηπείρους. Όμορφα πράγματα, οργανωμένα, νοικοκυρεμένα.
Η χώρα μας έχει προοπτικές να διοργανώσει κάτι τέτοιο;
Πώς δεν έχει, αλλά με τι να το κάνουνε αυτό; Με τα τραγούδια του εύκολου κέρδους που πουλάνε για δύο-τρεις μήνες και μετά τα πετάνε στα σκουπίδια για να βγάλουνε άλλα παρόμοια; Η δικιά μου μουσική, και τόσων άλλων βέβαια, κινείται διαχρονικά και παγκόσμια. Σήμερα βγάζουνε τραγούδια χωρίς τέχνη, διεκπεραιωτικά, με τραγουδίστριες που κουνιούνται μόνο και τίποτα άλλο.
Τι είναι για σας πολιτισμός;
Ο πολιτισμός είναι το παν. Ένας λαός που δεν έχει πολιτισμό δεν έχει πόδια να σταθεί, είναι κομπλεξικός και κάνει άσχημα πράγματα για να πολεμάει τον κάθε λαό που έχει πολιτισμό. Λαός χωρίς πολιτισμό, είναι σα να μην υπάρχει.
Εμείς ως Έλληνες τον εκτιμάμε τον πολιτισμό μας;
Όχι μόνο δεν τον εκτιμάμε, αλλά δεν ξέρουμε και την ιστορία μας. Πίσω πρέπει να κοιτάξουμε για να πάμε μπροστά. Αυτά που κάνανε οι πρόγονοί μας, δε μπορούμε να τα κάνουμε εμείς. Όταν αυτοί έρχονταν εμείς πηγαίναμε. Τώρα με την τεχνολογία νομίζουμε ότι λεγόμαστε πολιτισμένοι, αλλά το μόνο που κάνουμε είναι να χαλούμε τη φύση, η οποία έχει την απόλυτη αρμονία. Χωρίς αυτή δε στέκει τίποτα όρθιο. Αυτή γεννά, τρώει, πίνει, τιμωρεί, ζει, έχει παλμό και χωρίς παλμό δε ζει τίποτε. Όπως λένε, η φύση τα πάντα εν σοφία εποίησε..
Πώς βλέπετε την τάση να εισάγουν τη λύρα στα σύγχρονα τραγούδια και κατά κάποιο τρόπο και προσπαθούν όχι να κάνουν παραδοσιακά τα τραγούδια, αλλά να εκμοντερνίσουν τη λύρα;
Σε όποιο διαγωνισμό το κάνανε αυτό, αν δεν είχανε τη λύρα δε θα έπαιρναν ούτε βραβείο ούτε τίποτα.
Το θεωρείτε σωστό να εκμεταλλεύονται έτσι τον ήχο της λύρας επειδή ξέρουν ότι αρέσει στον κόσμο;
Ξέρουνε τι γίνεται όπου υπάρχει η λύρα. Για παράδειγμα όπου εμφανίζομαι εγώ, ο κόσμος τρελαίνεται με τον ήχο της. Υπάρχουνε κλίκες που διαφημίζουνε τους δικούς του, προβάλλουνε ό,τι θέλουνε και πάει λέγοντας. Όταν εγώ πηγαίνω στο εξωτερικό και παίζω, αυτό δεν το προβάλει κανείς. Όταν πήγα στη Νέα Υόρκη στο παγκόσμιο φεστιβάλ μουσικής και με χαρακτήρισαν Τζίμι Χέντριξ αυτό κανείς δε βγήκε να το προβάλλει. Αν πήγαινε όμως κάποιος από αυτούς που λέμε ότι εκμεταλλεύονται τη λύρα, θα τους έδειχνε η τηλεόραση κάθε μέρα. Εγώ δεν έχω τέτοιες φιλοδοξίες να βγαίνω δηλαδή κάθε λίγο στην τηλεόραση. Τους είχα προκαλέσει στο παρελθόν και τους είχα πει “επίσημους προδότες”. Και δεν αντιστέκονται και πουθενά αυτοί. Μου είχανε πει να ανοίξω και να κλείσω τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Είχανε συμφωνήσει όλοι κι εγώ μαζί. Μετά από 15 μέρες τους πήρα τηλέφωνο να δω τι θα γίνει, έστειλα τα χαρτιά που χρειάζονταν και περίμενα να με πάρουνε τηλέφωνο. Περίμενα τρία χρόνια και φτάσαμε είκοσι μέρες πριν τους Ολυμπιακούς για να μου πουν ότι άλλαξαν γνώμη. “Εσείς τι προστατεύετε τώρα εδώ;”, τους είχα πει τότε.
Μιλήστε μου για την ιδιαιτερότητα που έχετε στο ύφος σας και στον τρόπο που παίζετε, ο οποίος ενθουσιάζει τον κόσμο. Σας χαρακτηρίζουν ροκ ακόμη και παίζοντας κρητική μουσική.
Ανάποδα το λέω εγώ, το ροκ είναι η κρητική μουσική. Έτσι είναι ο χαρακτήρας μου. Κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός. Πιστεύω ότι δε μαθεύεται η μουσική. Ο καλλιτέχνης γεννιέται. Του καλλιτέχνη το συναίσθημα δε γράφεται στις νότες για να το διαβάσει ο άλλος και να το μάθει. Καλό είναι να γίνεις επιστήμονας και να μάθεις γράμματα. Αλλά πάνε στα ωδεία και χάνουνε τα χρόνια τους, γίνονται κομπλεξικοί και ακόμη κι αν έχουν κάποιο χάρισμα χαλάει. Θέλουνε να τους βάλουνε σε καλούπια εκεί και να τους κουμαντάρουνε. Παίρνουνε χρήματα και χαλούνε το χάρισμα των παιδιών.
Δηλαδή πιστεύετε στο έμφυτο ταλέντο.
Ναι. Άμα το έχεις, αυτό βρίσκει τρόπους και καλλιεργείται. Θέλει πρόβα η μουσική, θέλει δουλειά. Ο μουσικός που δε γεννάει μουσική είναι ένα “έμαθα και παίζω”. Τίποτα παραπάνω. Υπάρχουνε και οι νότες, αλλά δεν σημαίνει τίποτα. Πέρα από τις νότες υπάρχουνε άπειρα πράγματα τα οποία δεν τα ξέρει κανείς. Οι νότες είναι μόνο σημαδάκια που διαβάζεις στα πεντάγραμμα.
Τι να πούμε για τη συναυλία της Παρασκευής;
Είχαμε παίξει και πέρυσι στο Θέατρο των Αγρών. Θα ακούσετε καινούρια άγραφα τραγούδια δικά μου και παλιά βέβαια, δικά μου και άλλων συνθετών, ριζίτικα, αμανέδες κλπ. Θα είναι μαζί μου και η Νίκη, η κόρη μου. Περιμένουμε τον κόσμο σε αυτό το ωραίο μέρος και είμαι σίγουρος ότι θα περάσουμε όλοι καλά.
Να μου πείτε και μια μαντινάδα για να κλείσουμε.
Άσπρη κατάσπρη κάτασπρη
Άσπρη με μαύρα μάτια
Ποιος να σε δει να μη γενεί
Σαν το γυαλί κομμάτια.
Άσπρη φεγγαροπρόσωπη
Νερατζομαγουλάτη
Την πέτρα σκίζεις κάνεις δυο
Με το δεξί σου μάτι.
Ευχαριστώ πολύ, θα τα πούμε στο Κυπαρίσσι.
Η Μαρία Δασκαλάκη είναι αρχειονόμος-βιβλιοθηκονόμος, [email protected]

