Της Μαρίας Δασκαλάκη*

• Τι σημαίνει Γενετικά Τροποποιημένος Οργανισμός (ΓΤΟ)

Τα γνωστά σε όλους μας μεταλλαγμένα ή αλλιώς οι Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί είναι οι ζωντανοί οργανισμοί που δημιουργήθηκαν τεχνητά με την αφαίρεση ή την προσθήκη γονιδίων προερχομένων από άλλους οργανισμούς, οι οποίοι ενδέχεται να ανήκουν και σε εντελώς διαφορετικά είδη. Πλέον, οι ειδικοί δύνανται να παίρνουν γονίδια από ζώα και να τα μεταφέρουν σε φυτά, γονίδια από μικρόβια και να τα προσθέτουν πχ στο καλαμπόκι, γονίδια από τον άνθρωπο και να τα προσθέτουν σε μικρόβια και ό,τι άλλο συνδυασμό μπορεί κανείς να φανταστεί. Οι νέοι οργανισμοί ή τα προϊόντα που θα προκύψουν με τέτοιο τρόπο, οι οποίοι δεν θα προέκυπταν ποτέ υπό φυσιολογικές συνθήκες και φυσικές διαδικασίες, είναι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί ή γενετικά τροποποιημένα προϊόντα αντίστοιχα.

• Ποιοι είναι οι κίνδυνοι

Όταν αναφερόμαστε σε Γενετικά Τροποποιημένους Οργανισμούς ουσιαστικά μιλάμε για νέες αυτοτελείς μορφές ζωής. Από τη στιγμή που θα δημιουργηθούν τεχνητά, η απελευθέρωσή τους στο περιβάλλον είναι διαδικασία μη αναστρέψιμη και η συμμετοχή τους ως κρίκος της τροφικής αλυσίδας καθώς και η αναπαραγωγή/γένεσή τους είναι διαδικασίες μη ανακλητές επιστημονικά. Με απλά λόγια, η γύρη, ο άνεμος, τα έντομα κλπ. μπορεί να είναι παράγοντες μεταφοράς γονιδίων από ΓΤΟ σε Γενετικά Φυσιολογικούς προκαλώντας απρόβλεπτες επιδράσεις και διαταράσσοντας την ισορροπία της φύσης η οποία “τα πάντα εν σοφία εποίησε”. Ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Ο.Π.Η. (Οικολογική Παρέμβαση Ηρακλείου) κύριος Μιχάλης Προμπονάς λέει χαρακτηριστικά: “Οι επιπτώσεις τόσο στην υγεία μας όσο και στο περιβάλλον είναι μη μετρήσιμες άμεσα, αλλά ούτε κι έχουν προς το παρόν τεκμηριωθεί επιστημονικά ως αβλαβείς ή θετικές. Μία είναι η αλήθεια: δεν μπορεί να εφαρμοστεί η διαδικασία της απόσυρσης. Άπαξ και οι μεταλλαγμένοι οργανισμοί απελευθερωθούν στη φύση, δεν μπορούν ποτέ να ανακληθούν, ενώ παράλληλα δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις τους ούτε στην υγεία μας ούτε στο περιβάλλον”.

•Πού βρίσκονται

Γενετικά τροποποιημένα φυτά είναι η ελαιοκράμβη, το βαμβάκι, η πατάτα, ο καπνός κλπ. Είναι επίσης πολύ πιθανό να συναντήσουμε μεταλλαγμένα συστατικά σε προϊόντα όπως τα μπισκότα, οι σοκολάτες, οι σάλτσες και γενικά σε τροφές που περιέχουν καλαμπόκι, σόγια και τα παράγωγά τους, όπως λεκιθίνη, φυτικά έλαια, άμυλο, γλυκόζη κλπ. Τα παράγωγα του γενετικά τροποποιημένου καλαμποκιού μεταξύ άλλων βρίσκονται σε δημητριακά, μαγιονέζες, παιδικές τροφές, ενώ τα παράγωγά της γενετικά τροποποιημένης σόγιας τα συναντάμε σε αλλαντικά, γλυκά, ψωμί, στιγμιαίο καφέ κλπ.

•Τι γίνεται σήμερα

Όπως λέει ο Μιχάλης Προμπονάς “ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση για πολλά χρόνια είχε moratorium στους ΓΤΟ, σήμερα επιτρέπεται η καλλιέργειά τους σε πειραματικό κι ερευνητικό επίπεδο, αλλά έχουν γίνει και οι πρώτες καλλιέργειες για εμπορικούς σκοπούς. Λόγω της παγκοσμιοποίησης του εμπορίου στον πλανήτη, δεν απαγορεύεται η χρήση και η εξαγωγή από χώρες όπως ο Καναδάς και η Αργεντινή, χώρες οι οποίες τα καλλιεργούν”. Κυρίως πρόκειται είτε για τα προϊόντα σογιέλαιου, είτε προϊόντα χαμηλής κυκλοφορίας εισαγωγής από τις Η.Π.Α., την Ιαπωνία, την Κορέα κλπ. Το πιο πρόσφατο πλήγμα είναι το καλαμπόκι -που προορίζεται για ζωοτροφές- στο οποίο προσθέτουν γονίδια ώστε από μόνο του να παράγει μια τοξίνη για να εξολοθρεύει τα έντομα που το καταστρέφουν, καθιστώντας το έτσι ανθεκτικό, ώστε να είναι μεγαλύτερες οι καλλιέργειες. Η κυκλοφορία μάλιστα του επίμαχου φυτού-εντομοκτόνου εγκρίθηκε πριν μερικές ημέρες από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρά τις έντονες διαμαρτυρίες των περιβαλλοντικών οργανώσεων και των ενώσεων καταναλωτών. Ωστόσο, η οριστική απόφαση για το αν το μεταλλαγμένο καλαμπόκι θα κυκλοφορήσει ή όχι στην ευρωπαϊκή αγορά, αναμένεται το Σεπτέμβριο από το Συμβούλιο Ευρωπαίων Υπουργών Γεωργίας, οι οποίοι θα αποφασίσουν επίσης αν θα δοθεί έγκριση ώστε εκτός από τις ζωοτροφές να χρησιμοποιηθεί και σε τρόφιμα.

•Η εταιρεία Monsanto

Πρόκειται για μία πολυεθνική εταιρεία-κολοσσό παραγωγής ΓΤΟ στην οποία “ανήκει” και το καλαμπόκι-εντομοκτόνο (ΜΟΝ863), γνωστή για την επιθετική πολιτική προώθησης των μεταλλαγμένων προϊόντων της (σόγια, καλαμπόκι κλπ) καθώς και για το μονοπώλιο που διαθέτει σε όλα τα είδη σπόρων. “Η Ευρωπαϊκή Ένωση απελευθέρωσε την αγορά λόγω του λόμπι των εταιρειών που είναι πολύ ισχυρό. Με “όπλο” τις λεγόμενες πατέντες, υποχρεώνει κάποιον που χρησιμοποιεί σπόρους μιας σοδειάς να αγοράζει και τα φυτοφάρμακα και τα βιοχημικά της ίδιας εταιρείας”, επισημαίνει ο Μιχάλης Προμπονάς. Ακόμη ένα πρόσφατο παράδειγμα της πολιτικής της συγκεκριμένης εταιρείας είναι η αίτηση για να αποκτήσει τα αποκλειστικά δικαιώματα ευρεσιτεχνίας (πατέντα) πάνω στην αναπαραγωγή των γουρουνιών και των απογόνων τους, την οποία υπέβαλε στον Παγκόσμιο Οργανισμό για τα Δικαιώματα Πνευματικής Ιδιοκτησίας στη Γενεύη, έχοντας την αξίωση να της δοθούν τα αποκλειστικά δικαιώματα στα γουρούνια σε περισσότερες από 160 χώρες μεταξύ των οποίων και οι χώρες της Ε.Ε. Η Μονσάντο ισχυρίζεται ότι κατόπιν δικής της έρευνας και χρησιμοποιώντας μεθόδους διασταύρωσης κι επιλογής ειδικών χαρακτηριστικών, τεχνητή γονιμοποίηση κι άλλες τεχνικές αναπαραγωγής “κατασκεύασε” ένα νέο είδος γουρουνιού, το οποίο αποτελεί εφεύρεση μόνο και μόνο επειδή δημιουργήθηκε από το συνδυασμό όλων των παραπάνω στοιχείων. Εννοείται βέβαια ότι όποιος εκτρέφει “τέτοια” γουρούνια θα καταβάλει χρήματα στην εταιρία αυτή για τα δικαιώματα ευρεσιτεχνίας, παρόλο που τα χαρακτηριστικά των γουρουνιών και ο τρόπος αναπαραγωγής τους δεν αποτελούν εφεύρεσή της. Αξίζει να σημειωθεί ότι το γουρούνι δεν είναι καν γενετικά μεταλλαγμένο και ο γενετικός του κώδικας δε φέρει τίποτα το πρωτότυπο. Απλώς η Μονσάντο δήλωσε ότι δικαιούται την κατοχύρωση! Αν τελικά της δοθεί η πατέντα, τότε η εν λόγω εταιρεία -λογικά αν το σκεφτεί κανείς- θα αποκτήσει τον παγκόσμιο έλεγχο της αναπαραγωγής των συμπαθητικών τετράποδων, γεγονός που θέτει σε κίνδυνο όχι μόνο την παγκόσμια διατροφική ασφάλεια, αλλά και τους κτηνοτρόφους και τους αγρότες όλου του κόσμου.

•Πώς αναγνωρίζουμε τα μεταλλαγμένα

Από τις 18 Απριλίου του 2004, οι παραγωγοί τροφίμων είναι υποχρεωμένοι να αναγράφουν στον κατάλογο συστατικών των προϊόντων τους αν περιέχουν ή αν προέρχονται από ΓΤΟ. Στην πράξη, δεν έχει εφαρμοστεί ακόμη αυτή η νομοθεσία και ελάχιστοι παραγωγοί τροφίμων αναγράφουν στον κατάλογο των συστατικών του προϊόντος αν πχ παράγεται από γενετικά τροποποιημένη σόγια ή καλαμπόκι. Επιπλέον, όπως επισημαίνει κι ο Μιχάλης Προμπονάς “Στα ραφιναρισμένα έλαια, όπως το σογιέλαιο και το καλαμποκέλαιο, δεν μπορεί να ανιχνευτεί η μετάλλαξη στο τελικό προϊόν κι έτσι ξεφεύγουν νομίμως από τον κανόνα σήμανσης”. Το μεγάλο όμως πρόβλημα θα υπάρξει σε προϊόντα ζωικής προέλευσης για την παραγωγή των οποίων έχουν χρησιμοποιηθεί μεταλλαγμένες ζωοτροφές. Προϊόντα όπως το κρέας, τα ψάρια, τα αβγά κλπ. δεν πρόκειται να φέρουν σήμανση κι αν λάβουμε υπόψιν μας ότι στη χώρα μας το 80% της σόγιας και του καλαμποκιού που εισάγεται χρησιμοποιείται σε ζωοτροφές σημαντικό μέρος του οποίου είναι μεταλλαγμένο, πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι για ό,τι φτάνει στο πιάτο μας;

•Η κατάσταση σε Ελλάδα και Ευρώπη

Πριν από λίγο καιρό σε περιοχή του Ν. Τρικάλων εντοπίστηκαν καλλιέργειες καλαμποκιού επιμολυσμένες με ΓΤΟ, κρούσμα που προστίθεται στη λίστα των πόλεων που ήδη έχουν σημειωθεί πλήγματα εντοπισμού μεταλλαγμένων όπως στη Δράμα, Ξάνθη, Καβάλα. Παρόλα αυτά κι όπως λέει ο κύριος Μιχάλης Προμπονάς στην Ελλάδα πάνω από σαράντα Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις -μέσα στις οποίες και ολόκληρη η Κρήτη- έχουν αποφασίσει να μην επιτρέψουν την καλλιέργεια και τη διακίνηση των μεταλλαγμένων. Παράλληλα, στην Ευρώπη πάνω από εκατό περιφέρειες καθώς και 3.500 επαρχίες έχουν κηρυχθεί ζώνες ελεύθερες από τα μεταλλαγμένα με αποφάσεις των συλλογικών τους οργάνων. Διακόσιοι αντιπρόσωποι από τριάντα διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες από τις ελεύθερες από τα μεταλλαγμένα περιοχές αναζητούν τρόπους προστασίας των περιοχών τους από γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες και απαιτούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση να προστατεύσει τους βιολογικούς και παραδοσιακούς σπόρους από την επιμόλυνση με ΓΤΟ, να κατοχυρώσει το δικαίωμα των περιφερειών να μείνουν ελεύθερες από τα μεταλλαγμένα και να αποφασίσουν οι ίδιες για το μέλλον τους.

Στη χώρα μας μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί κάποιο προϊόν με σήμανση ότι προέρχεται ή περιέχει μεταλλαγμένους οργανισμούς. Σύμφωνα με έρευνες της Greenpeace στην ελληνική αγορά η πλειοψηφία των εταιρειών τροφίμων και ποτών δε χρησιμοποιούν μεταλλαγμένα συστατικά. Παρόλα αυτά και η χώρα μας όπως και τόσες άλλες χώρες της Ευρώπης εξακολουθούν να παραλαμβάνουν καθημερινά φορτία μεταλλαγμένων τα οποία προορίζονται για παραγωγή ζωοτροφών. Τα “παραθυράκια” της ευρωπαϊκής νομοθεσίας που αφήνουν ακάλυπτη την υποχρέωση για σήμανση των ζωικών προϊόντων όταν προέρχονται από ζώα εκτρεφόμενα από ΓΤΟ, επιτρέπουν την εισαγωγή είκοσι εκατομμυρίων τόνων μεταλλαγμένης σόγιας κάθε χρόνο σε χώρες της Ε.Ε. Στη δε χώρα μας εισάγονται πάνω από 250.000 τόνοι σόγιας και αντίστοιχες ποσότητες καλαμποκιού ετησίως για χρήση σε ζωοτροφές, χωρίς να έχουμε τη δυνατότητα να γνωρίζουμε πού καταλήγουν.

• Στο Ηράκλειο

Στις αρχές του 2004 ιδρύθηκε η Οικολογική Παρέμβαση Ηρακλείου (ΟΠΗ) από ευαισθητοποιημένους ανθρώπους κυρίως ντόπιους που ασχολούνται με το περιβάλλον και γενικότερα με τα οικολογικά θέματα. Πρόκειται για ένα σωματείο μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα του οποίου πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου είναι ο κύριος Μιχάλης Προμπονάς. Η πρώτη τους εκδήλωση την άνοιξη της ίδιας χρονιάς έγινε κατά των ΓΤΟ, της τροποποίησης της δομής του DNA ενός οργανισμού με άλλους οργανισμούς. Έκτοτε, προσπαθούν ν με φυλλάδια, μπλουζάκια, ενημέρωση κλπ να ευαισθητοποιηθεί ο κόσμος σχετικά με αυτού του είδους τα θέματα. Παράλληλα, η ΟΠΗ εντάσσεται στο Παγκρήτιο Δίκτυο Οικολογικών Οργανώσεων, όπου μαζί με πολλούς άλλους τοπικούς περιβαλλοντικούς κλπ συλλόγους συναντώνται κάθε έξι μήνες με σκοπό την αντιμετώπιση όλων των επιζήμιων για την υγεία μας και το περιβάλλον ζητημάτων.

•Στο δια ταύτα

Κλείνοντας, καλό θα ήταν να εντοπίζαμε όχι τίνος συμφέροντα εξυπηρετούνται από όλη αυτή την ιστορία -γιατί νομίζω ότι έγινε σαφές παραπάνω- αλλά με ποια βιτρίνα και για ποιες τάχα αγαθοεργίες συμβαίνουν όλα αυτά. “Το επιχείρημα των πολυεθνικών είναι ότι προσπαθούν να επιλύσουν προβλήματα όπως η πείνα σε χώρες του τρίτου κόσμου”, σχολιάζει ο Μιχάλης Προμπονάς. Κι όντως οι μεγάλες εταιρείες ισχυρίζονται ότι η αυξημένη απόδοση των μεταλλαγμένων, το μικρότερο κόστος καλλιέργειας και η αντοχή τους σε δύσκολες συνθήκες θα συμβάλλουν στην αντιμετώπιση της πείνας στις χώρες του τρίτου κόσμου και θα προσφέρουν φθηνότερη τροφή στα φτωχά κοινωνικά στρώματα. Αλλά ένας έστω και λίγο νοήμων νους αντιλαμβάνεται ότι τα προβλήματα των χωρών του τρίτου κόσμου δεν οφείλονται στην έλλειψη τροφίμων, αλλά στη ληστρική εκμετάλλευσή τους από τον αποκαλούμενο “πολιτισμένο” και “ανεπτυγμένο” κόσμο, από την ανισομερή κατανομή του πλούτου σε παγκόσμια κλίμακα και τα τεράστια χρέη του τρίτου κόσμου. Με την παραγωγή και κυκλοφορία των μεταλλαγμένων, ο παγκόσμιος έλεγχος της διατροφής από μια μικρή ομάδα πολυεθνικών εταιρειών και η απειλή -για να μην πω πρόθεση- εξαφάνισης των μικρών ανεξάρτητων γεωργικών μονάδων είναι εμφανής. Η κατοχύρωση των νέων προϊόντων -το λεγόμενο “πατεντάρισμα”- δίνει στις εταιρείες αυτές το δικαίωμα αποκλειστικής παραγωγής, αναπαραγωγής κι εμπορίας. Κι ας μην ξεχνάμε ότι η γενετικά μεταλλαγμένη σόγια που αντέχει στα ζιζανιοκτόνα κατασκευάζεται και πωλείται από την ίδια εταιρεία (Monsanto) που κατασκευάζει το αντίστοιχο ζιζανιοκτόνο! Λοιπόν, για μία ακόμη φορά διερωτώμαι ποιος θα μας σώσει από τους σωτήρες;

Πηγές: www.greenpeace.gr www.ecocrete.gr Παγκρήτια Οικολογική Εφημερίδα “Φουρόγατος”

* H Μαρία Δασκαλάκη είναι αρχειονόμος-βιβλιοθηκονόμος, [email protected]