Του Γεωργίου Τηλ. Τσερεβελάκη φιλολόγου

Επιτακτικό είναι το αίτημα να ερευνηθεί από ποιες πηγές και με ποιά κριτήρια συγκροτείται η κριτική συνείδηση του Διονύσιου Σολωμού ως ποιητή.

Με ποιες διαδικασίες αντιλαμβάνεται τη γνώση, πώς την αφομοιώνει και τη μετουσιώνει σε πείρα. Με ποιο τρόπο μορφοποιεί τις αισθητικές αρχές του και τις προβάλλει ως ποιητική αρχή και στους υπόλοιπους.

Ο Διονύσιος Σολωμός διαβάζει και σχολιάζει πολλούς συγγραφείς, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα λογοτεχνικής παραγωγής, το οποίο αφορμάται από τον Όμηρο και φτάνει ως τους συγχρονους του ποιητές. Η γνώση που αντλεί από τα ποικίλα διαβάσματά του, τροφοδοτεί ευεργετικά τη κριτική φαντασία του και αποδεικνύεται σαν στίβος ερεθισμάτων για την άσκηση της κριτικής του σκέψης.

Τα ενδιαφέροντα του καλύπτουν μια μεγάλη έκταση ειδολογικών προτιμήσεων. Απο τη Ραμαγιάνα και τα ομηρικά έπη ως την ποίηση των συγχρόνων του, του Ουγκό και του Λαμαρτίνου, του Μαντσόνι. Από τους κλασικούς και τους νεοκλασικούς, ως τους προρομαντικούς και τους πρώτους ρομαντικούς, όπως τον Όσσιαν και τον Νοβάλις. Από την “αφέλεια” του δημοτικού τραγουδιού ως τη φιλοσοφημένη ποίηση των Γερμανών.

Ο Σολωμός προχωρεί με γνώμονα την ποιητικότητα και την αναζήτηση ενός άδολου λυρισμού. Παρακολουθεί τη σύγχρονή του λογοτεχνία αλλά και, έχει να επιδείξει θητεία σε έργα παλαιότερα. Ολα τα παρακολουθεί άλλοτε με βάση την ιστορική και χρονολογική τους συγγένεια και άλλοτε με βάση την ειδολογική τους σχέση. Για παράδειγμα, περνά από την Καβαλκάντη στον Δάντη και από εκεί στην Παλαιά Διαθήκη αλλά και, στον Paradise Lost του Μίλτωνα, από τον Φωριέλ και τον Βηλαρά στη “Θυσία του Αβραάμ” στη Βοσκοπούλα, στις βυζαντικές Μυθιστορίες από τον Τάσσο ή από τον Μόντη στην ομηρική Ιλιάδα, από τον Φρέτζη και την Anthologia, Graeca στην ποίηση του Ανακρέοντα ή του Θεόκριτου· έπειτα προχωρεί από τον Σίλλερ και τον Γκαίτε στους υπόλοιπους Γερμανούς λυρικούς, όπως τον Κλοπστοκ, τον Σλέγκελ, τον Κέρνερ, τον Ούλαντ.

Κάποια ονόματα επανέρχονται με ιδιάζουσα συχνότητα ή ιδιαιτερότητα στα διαβάσματά του. Αυτό σχετίζεται με τα θέματα και τις αναζητήσεις κάθε περιόδου του και συνεπώς με σταθμούς της εξελικτικής του πορείας. Κατά τα πρώτα χρόνια της διαμονής του στη Ζάκυνθο, καταφεύγει στην Παλαιά Διαθήκη. Παράλληλα, αναφέρεται στον Βύρωνα με απρόσμενη έξαρση αλλά προς το τέλος της περιόδου αυτής. Τέλος, κατά τη διάρκεια διαμονής του στην Κέρκυρα αναφέρεται σε “μυστικούς” της χριστιανοσύνης ή σε τραγικούς της αρχαιότητας.

Σπουδαία σημασία έχει το σχήμα ενός τριγώνου νοητού που διαφαίνεται σ’αυτά τα διαβάσματα: Ομηρος-Δάντης-Σίλλερ. Τα ονόματα αυτά είναι ενδεικτικά για τη μορφή του ποιητικού είδους που επιδιώκει να συνθέσει. Είναι αρκετό να συσχετιστούν με τα τρία αρχικά που χρησιμοποιεί συνθηματικά: “Bada se torna al tripartire tutto il poema in L.D et Ep.”. Πίσω από τα αρχικά διαβάζουμε L= Λυρικό, D.= Δραματικό, Ep.=Επικό ποίημα.

Ο ποιητής, βέβαια, διαβάζει αλλά ενδιαφέρουσα είναι η κριτική στάση που κρατά απέναντι στις αναγνώσεις του. Σχολιάζει π.χ. τη σχέση Μίλτωνα και Βύρωνα, καταλήγοντας σ’ένα από τα πρώτα αποφθέγματα της ποιητικής του: “Εις τον Paradise Lost (του Μίλτωνα) η αντίθεση ανάμεσα εις τες πρωτόπλαστες ευμορφίες της Κτίσης και τους τρόμους της Κόλασης θέλει βέβαια έκαμε μεγάλην εντύπωσιν εις τον νουν του Μπάιρον.

Η μελαγχολική του φύση αγριεμένη από δυσαρέσκειες εσύντρεξε εις το να τον κάμη να ξετυλίση εις τα ποιήματα του αυτή την αντίθεσιν εις άλλο τρόπο. Αλλά ετούτο το μοιάσιμο δεν το ευρίσκεις παρά όπου ο Μπάιρον το ηθέλησε, γιατί ο Μίλτων εμελετούσε πολύ τους στίχους του. Η δυσκολία την οποίαν αισθάνεται ο συγγραφέας (ομιλώ για τον μεγάλον συγγραφέα) δεν στέκει εις το να δείξη φαντασία και πάθος, αλλά εις το να υποτάξη αυτά τα δύο πράγματα, με καιρό και με κόπο, εις το νόημα της τέχνης” (“Εις τον θάνατον του Λορδ Μπάιρον” Διονυσίου Σολωμού.

Άπαντα, επιμέλεια- σημειώσεις Λίνου Πολίτη, Αθήνα 1955, τ.Α’ , σ. 133).

Μελετά επίσης, τη Vita Nuova του Δάντη. Τη μελετά κριτικά, πάντα κρατώντας σημειώσεις: Μιλά για την επίδραση που ασκεί ο Καβαλκάντης στον Δάντη ή στη συνέχεια αναφέρεται στο Purgatorio του Δάντη και δίνει τη σωστότερη ερμηνεία του στίχου: “Chi l’uno o l’altro cacciera di nido”. Τούτη η κριτική του στάση καθίσταται ποιητικός προβληματισμός και γίνεται ενδεικτική για το πώς αφομοιώνει την ύλη που προσλαμβάνει η κριτική φαντασία του. Αυτόματα γίνεται προσωπική του περιουσία την οποία προσοικειώνεται με ταχύ ρυθμό.

Σχετικά με τη γλωσσική ύλη, υπογραμμίζει τις λέξεις “αεροδιάστρα” και “αεροσύρτρα” και κάτω από την κάθε μία παραπέμπει Vil (Βηλαράς) και Crist (Χριστόπουλος). Αλλού γράφει “Θυσία” και επιτάσσει τις λέξεις “κλιτός” και “απόκτυπο”. Στην επόμενη εποχή απ’αυτή, μετά τη συγγραφή της “Γυναίκας της Ζάκυνθος” καταγράφει αποσπάσματα από δημοτικά τραγούδια.

Σε μια φάση της ώριμης περιόδου του έργου του, αναφέρεται δύο φορές στον Αζαΐς. Ο Pierre Azais, Γάλλος φιλοσοφος, ονομάστος στις αρχές του 18ου αιώνα για τη θεωρία του των compensations (αντισταθμίσεων) ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με προβλήματα της μουσικής.

Ο Σολωμός καταγράφει απόψεις του σχετικές με το πρόβλημα της ακουστικής και των ήχων, και στοιχεία της θεωρίας των αντισταθμίσεων. Σύμφωνα μ’αυτή, καθετί έχει το “αντισήκωμά” του ώστε στο τέλος καθένας να εισπράττει ίση απολαβή ευτυχίας και δυστυχίας στη ζωή του.

Το ενδιαφέρον εδώ είναι πως οι απόψεις παρεμβάλλονται στα χειρόγραφα σαν παραπεμπτικά συστήματα απ’όπου αναδύονται τα ποιητικά του μοτίβα: (Azais), “ La sante de l’ame comme celle du corps, est le fruit d’une harmonie douce et generale entre ses forces et ses idees”. (Σολωμός) “χαμένη αλίμονον, κ οκνοι τη σάλπιγγα γρίκαι· αλα πος φθανί αντίπερα κ την ιχό ξίπναι; Ι γέλιο στ’εχθρού το στράτεβμα σφόδρο γενοβολιέτε, κ η περιπεχτρα σάλπιγγα μεσουρανίς πετιέτε”. (Αυτόγραφα 431 Β 3-8).

Αναμφισβήτητα, αναδύεται το ιταλόγλωσσο μοτίβο του πολέμαρχου, που με την ανάμνηση της περασμένης δόξας και της νεκρής αγαπημένης του “ισοσταθμίζει” την τωρινή δυστυχία με την παλαιά ευτυχία του: “Interrompere la successione che cosi vien ad essere dopia creazione nel soggeto e αμε (κ σι) χρυσ’ονιρο με τη σαβανομένη” (Αυτόγραφα 476 Α 17-26, Β 1-2). Η αισθητική αντίληψη που εκπηγάζει απο δω εντάσσεται αβίαστα στην ηθική ιδεοκρατία του.

Μ’όλα τα παραπάνω λειτουργεί η κριτική, συνείδηση του Σολωμού. Μέσα σ’αυτά τα πλαίσια, μ’αυτήν την τακτική και μ’αυτήν την ιεράρχηση. Έτσι συγκροτείται η κατευθυντήρια γραμμή της ποιητικής του, την οποία εξωτερίκευσε στον κύκλο των μαθητών του. Επίσης, είναι ορατός ο δρόμος που τον οδήγησε στους “Στοχασμούς” του. Η σύνολη πορεία του ποιητή χαρακτηρίζεται απ’αυτήν την έντονη κριτική του διάθεση η οποία στεριώνει μέσα στη συνείδησή του βοηθώντας τον να εξαρθεί στο ποιητικό μεγαλείο που κατέκτησε.