Ο ρατσισμός μπορεί να θεωρούμε ότι δεν υπάρχει στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, όμως κάθε φορά, σε εθνκές επετείους, αυτοδιαψευδόμαστε. Συχνά, το ίδιο το σχολείο αποτελεί τον προθάλαμο του ρατσισμού, τροφοδοτώντας τους μαθητές, μέσα από τα σχολικά βιβλία, με μηνύματα και σκέψεις εχθρικές προς γειτονικούς λαούς, εξυπηρετώντας έτσι σκοπιμότητες της εκάστοτε εξωτερικής πολιτικής.
«Μάθε παιδί μου γράμματα. Μα πρώτα μάθε να σέβεσαι τον εαυτό σου και να μην υποτιμάς τους συνανθρώπους σου», εύχονται οι μανάδες που στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο, ελπίζοντας να γίνουν καλύτεροι άνθρωποι.
Τί γίνεται όμως στα σχολεία και γιατί έχουμε τα πρώτα δείγματα ρατσιστικής συμπεριφοράς; Σύμφωνα με τα αναλυτικά προγράμματα, το σχολείο πρέπει να καλλιεργεί «το γνήσιο πατριωτικό φρόνημα», ωστόσο, κοινή διαπίστωση είναι ότι το ελληνικό έθνος περιγράφεται στο σχολείο με τις αντιφάσεις του εθνικιστικού λόγου του 19ου αιώνα.
Το έθνος δηλαδή περιγράφεται ως μία στατική οντότητα, με αποτέλεσμα να μην παρουσιάζεται η ζωντανή εξέλιξη της Ιστορίας μας, καλλιεργώντας κλίμα ξενοφοβίας και εθνοκεντρισμού, σε αντίθεση με τις αξίες της εποχής μας.
Περισσότερο επίκαιρη από ποτέ είναι στις μέρες μας η δημιουργία ρατσιστικών διαθέσεων, στις ψυχές και στο μυαλό των μικρών μαθητών, προς τους γειτονικούς λαούς και μάλιστα μέσα από τα εγχειρίδια της Ιστορίας που διδάσκεται στα ελληνικά, τα τουρκικά, τα αλβανικά, τα βουλγάρικα και τα σέρβικα σχολεία.
Την ίδια ώρα, συνεχίζεται ακατάπαυστα η προσπάθεια των Ελλήνων δασκάλων και καθηγητών Ιστορίας να μεταδώσουν στους μικρούς μαθητές το μήνυμα της ισότητας των λαών των Βαλκανίων. Νωπές είναι οι μνήμες, από την ρατσιστική συμπεριφορά μερίδας του λαού μας σε βάρος Αλβανών μαθητών, όπως ο Οδυσσέας Τσενάι και ο Αιμίλιος Τσένι, που βρέθηκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, λίγες ημέρες πριν από τον εορτασμό της Εθνικής Επετείου του «ΟΧΙ».
Η ελληνική κοινωνία έδειξε το πιο σκληρό της πρόσωπο στους μαθητές αυτούς, που από το ίδιο το Σύνταγμα είχαν το δικαίωμα να σηκώσουν την ελληνική σημαία, καθώς, βάσει της βαθμολογίας τους, ήταν οι καλύτεροι μαθητές.
Είδαμε όμως, Αλβανούς μαθητές που γεννήθηκαν στην Ελλάδα και γαλουχήθηκαν με την ελληνική Ιστορία και τα ελληνικά ήθη κι έθιμα, να παρελαύνουν με τη συνοδεία… αστυνομικών για το φόβο επεισοδίων!
Η ιστορική παιδεία
Όπως αναφέρει στην “Π” ο πρόεδρος του Κέντρου Μελετών και Τεκμηρίωσης της ΟΛΜΕ, κ. Παύλος Χαραμής στην «Π», η ιστορική παιδεία είναι σήμερα εξαιρετικά υποβαθμισμένη τόσο στο επίπεδο της Α'θμιας όσο και της Β'θμιας εκπαίδευσης. «Είναι εξαιρετικά δύσκολη η διδασκαλία της Ιστορίας. Γι' αυτό και φεύγουμε από το στόχο, που είναι η καλλιέργεια ιστορικής συνείδησης και κρίσης και πηγαίνουμε στην προώθηση συγκεκριμένων συμφερόντων και ιδεολογικών επιδιώξεων. Γιατί προωθείται η αποστήθιση της Ιστορίας και όχι η μελέτη της Ιστορίας. Είναι χρέος της Πολιτείας να αποδεσμευτεί η διδασκαλία του μαθήματος αυτού από τη διαδικασία των Πανελληνίων». Ο ίδιος σημειώνει ότι θα πρέπει να υπάρξει άμεσα η επανεξέταση της Ιστορίας των βαλκανικών λαών και να απαλειφθούν προσβλητικές φράσεις προς τον έναν ή τον άλλον λαό. Τόνισε, ωστόσο, ότι θα πρέπει να είμαστε εξαιρετικά προσεχτικοί για να μην επαναληφθούν λάθη του παρελθόντος όταν οι μεν Έλληνες έκαναν πράξη την υπόσχεσή τους σε αντίθεση με τους γείτονες Τούρκους.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκαν και οι δηλώσεις του καθηγητή Ιστορίας, κ. Μαρίνου Βλαχάκη, στην «Π». «Θα μπορούσαμε να μιλάμε για ανεξάρτητη συγγραφή των σχολικών εγχειριδίων της Ιστορίας στα ελληνικά σχολεία, μόνο εάν αναλάμβανε τη διαδικασία αυτή μία σειρά ειδικών επιστημόνων χωρίς να παρεμβαίνει η Πολιτεία, όπως γίνεται σήμερα. Χαρακτηριστικά, αναφέρω την περίπτωση του πρώην υπουργού Παιδείας, του κ. Πέτρου Ευθυμίου, ο οποίος επί δικής του θητείας, παρενέβη για τη διαγραφή ενός εδαφίου της Ιστορίας, από την… Κίνα όπου βρισκόταν. Καταλαβαίνετε ότι η πολιτική παρέμβαση είναι πλέον δεδομένη. Το θέμα είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων. Δεν έγινε απολύτως τίποτα. Το εδάφιο απαλείφθηκε». Ο ίδιος επισήμανε ότι είναι επιτακτική ανάγκη να επανεξεταστεί και να ανανεωθεί το μάθημα της Ιστορίας που διδάσκεται στο Λύκειο, κι αυτό γιατί η σημερινή ύλη είναι αυτή που διδασκόταν και προ 21 ετών! «Αν θέλουμε να βλέπουμε την Ιστορία ως ένα μάθημα που εξελίσσεται και δεν μένει στάσιμο, τότε θα πρέπει να τη δούμε με άλλο μάτι. Δεν είναι δυνατόν αυτά που διδάσκονταν προ 20ετίας οι καθηγητές, για να περάσουν στο Πανεπιστήμιο, να τα διδάσκονται σήμερα οι μαθητές τους….».
Πώς παρουσιάζεται ο «άλλος» γείτονας στα σχολικά εγχειρίδια των βαλκανικών λαών
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, που πραγματοποιήθηκε από την Μονάδα Έρευνας Σχολικού Βιβλίου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και παρουσιάστηκε στα πλαίσια Διεθνούς Συνεδρίου τον Οκτώβριο του 1998, προκύπτει η εικόνα με την οποία παρουσιάζεται ο γείτονας, ο γνωστός «Άλλος» στα σχολικά βιβλία των βαλκανικών χωρών, επιβεβαιώνοντας την άποψη ότι στα εγχειρίδια αντανακλάται η πραγματικότητα που έχει εδραιωθεί στην εξωτερική πολιτική των βαλκανικών χωρών.
- ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ. Η εικόνα των Τούρκων σκιαγραφείται, κυρίως μέσω «της στρατιωτικής και πολεμικής» τους δράσης κατά το παρελθόν. Με τον τρόπο αυτό, όμως αφενός, αποσιωπάται η σύγχρονη κοινωνική, πολιτική, πολιτισμική ζωή των Τούρκων αφετέρου χρησιμοποιείται το παρελθόν ως έρεισμα για τη νομιμοποίηση του παρόντος. Αντιθέτως, ελάχιστες είναι οι αναφορές εκείνες που παρουσιάζουν τους δύο λαούς να ζουν αρμονικά και ειρηνικά. «Ένας Έλληνας διηγείται : «Πήγα στη Σαλονίκη, βρήκα ένα μερακλή Τούρκο δάσκαλο του σαντουριού. Έκατσα μαζί του ένα χρόνο χωρίς πληρωμή κι έμαθα»,αναφέρεται στην Ιστορία της Πρώτης Τάξης του Γυμνασίου. Αντίθετα, οι περισσότερες αναφορές έχουν να κάνουν με δυσάρεστα για τους Έλληνες γεγονότα, όπως η προέλαση των Οθωμανών στα βυζαντινά εδάφη, η περίοδος της οθωμανικής κυριαρχίας στα Βαλκάνια, ο αγώνας για την ανεξαρτησία, η Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή, η εισβολή στην Κύπρο το 1974. Στην «αριθμητική στρατιωτική υπεροχή», τη «βαρβαρότητα», και την «κατωτερότητα»του Τούρκου, παραβάλλονται η «γενναιότητα», η «ευφυία»και η «ανωτερότητα» του Έλληνα. Χαρακτηριστικά, στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου, τα Ελληνόπουλα διδάσκονται ότι «Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος προτρέπει: «Εμπρός, κουράγιο αδέλφια, αθάνατοι, λογιούμαστε Έλληνες. Ντροπή να ντροπιαστούμε. Μιλούσε κι έκοβε με το σπαθί του δρόμο μες στην Τουρκιά, δεξά ζερβά και προχωρούσε…» ώσπου τελικά ένας αράπης (δηλαδή Τούρκος) τον αποκεφάλισε». Σε άλλο σημείο σημειώνεται ότι «Οι Τούρκοι…όρμησαν στα χωριά και τα έκαψαν. Πήρανε τα ζώα, πιάσανε αιχμαλώτους…ο Δασκαλογιάννης, για να μη μεγαλώσει το κακό παραδόθηκε. Κι οι Τούρκοι τον… έκαψαν ζωντανό».
Σε άλλο σημείο των σχολικών βιβλίων αναφέρεται ότι «Τότε που η Ελλάδα ήταν σκλαβωμένη στους Τούρκους….στ'όνειρο του (Ο Κανάρης) έβλεπε μια το Μεγαλέξαντρο και μια τους Τούρκους να κλέβουν απ' τις μανάδες τα παιδιά και να τα πουλούν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής…»Και παρακάτω ο Κανάρης πλησιάζει «….στην τουρκική ναυαρχίδα, που είχε μέσα τρεις χιλιάδες εχθρούς. Μαζί με τη ναυαρχίδα, κι άλλα δύο καράβια έγιναν στάχτη». Εντύπωση, άλλωστε, προκαλεί η άσκηση στην οποία παροτρύνονται οι μαθητές της Β' τάξης του Γυμνασίου να χρησιμοποιήσουν τις λέξεις εμπειροπόλεμο ναυτικό, τουρκικά καράβια, πυρπολώ, καταστρέφω, προκειμένου να σχηματίσουν φράσεις εξάσκησης….
Η θέση των υπόλοιπων βαλκανικών λαών στα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια είναι περισσότερο θετική παρά αρνητική, εκτός από ορισμένες αρνητικές αναφορές στους Αλβανούς: «Μία από τις γενναίες Σουλιώτισσες ήταν η Μόσχω- Διηγούνται γι' αυτήν ότι έσωσε το Σούλι όταν οι Αλβανοί είχαν πλησιάσει πολύ και κόντευαν να το καταλάβουν- Η Μόσχω γέμισε με φυσίγγια την ποδιά της, πήρε ένα σπαθί, ένα όπλο και όρμησε με τις συντρόφισσές της εναντίον των Αλβανών…Από την παλικαριά της ενθουσιάστηκαν οι τετρακόσιοι πολεμιστές που φύλαγαν το Σούλι, επιτέθηκαν κι αυτοί μαζί με τις γυναίκες και απώθησαν τους εχθρούς»
- ΣΤΑ ΑΛΒΑΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ. Και στην περίπτωση αυτή βλέπουμε ότι ο λαός που απασχολεί κυρίως τους γείτονες Αλβανούς είναι και πάλι οι Τούρκοι, παρότι δεν πρόκειται για λαούς που γειτονεύουν μεταξύ τους. Μέχρι σήμερα, οι Τούρκοι παρουσιάζονται ως οι «εχθροί». Χαρακτηριστικά είναι τα αποσπάσματα από τα αλβανικά εγχειρίδια της Ιστορίας: «Ο στρατός του Σκεντέρμπεη νικούσε, γονάτιζε τον εχθρό» ή «Όπου πατούσε το πόδι του Τούρκος, δεν φύτρωνε χορτάρι. Ο εχθρός ήταν άγριος γιατί σκότωνε κι έκαιγε ασταμάτητα, άρπαζε όχι μόνον πράγματα και ζώα αλλά και τις γυναίκες, τα παιδιά και τις κοπέλες». Και πάλι όμως εδώ, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, στις «βιαιοπραγίες» των Οθωμανών Τούρκων αντιπαραβάλλεται το «ψυχικό σθένος» και η «γενναιότητα» των Αλβανών. Χαρακτηριστικά αναφέρεται στη διδασκαλία της Ιστορίας στα Αλβανικά σχολεία ότι: «Ο Ραδαβάνης εκδικούνταν για τις μεγάλες δυστυχίες που είχε φέρει ο Τούρκος στην Αρμπερία», ή σε άλλο σημείο «Ο Ισό Μπολετίνι και άλλοι Αλβανοί γενναίοι άντρες πολέμησαν με εχθρικές δυνάμεις δέκα φορές πιο μεγάλες. Παρ'όλα αυτά σκέπασαν με ντροπή τον αρχιστράτηγο της Τουρκίας».
- ΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ. Σε ποσοστό 55% οι αναφορές σε γειτονικούς λαούς γίνονται στους Έλληνες και αφορούν κυρίως σε θέματα Πολιτισμού. Η κατεύθυνσή τους, δε, χαρακτηρίζεται ως ουδέτερη. Ενδεικτικά παραθέτουμε: «Το δικό μας αλφάβητο δημιουργήθηκε πριν από 1100 και περισσότερα χρόνια. Τα βιβλία που μετέφρασαν {Ο Κύριλλος και Μεθόδιος} από την ελληνική στην βουλγαρική γλώσσα αποτελούν και τα πρώτα μας βιβλία». Σε άλλο σημείο, για το ίδιο θέμα, αναφέρεται ότι « Ανατρέπουν {ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος} το μεσαιωνικό δόγμα των τριών γλωσσών, σύμφωνα με το οποίο πολιτιστική σημασία έχουν μόνον η ελληνική, η λατινική και η εβραϊκή γλώσσα».
- ΣΤΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ. Εκτός από τους Έλληνες, δεν υπάρχουν ιδιαίτερες αναφορές στους υπόλοιπους Βαλκανικούς λαούς. Πολλές φορές μάλιστα, ο Έλληνας «εχθρός» εμφανίζεται ως ο αντίπαλος της ειρήνης ή αιμοσταγής: «Εμείς διώξαμε τους εχθρούς. Εμείς γεννηθήκαμε για την ειρήνη». Σε άλλο σημείο αναφέρεται ότι «Ο εχθρός σκορπά το θάνατο» και «Η επίθεση με ξιφολόγχες που άρχισε χωρίς να πέσει ούτε μια τουφεκιά κατατρόπωσε τον εχθρό». Στα περισσότερα σημεία και στις αναφορές στους Έλληνες, γίνεται σαφές το κλίμα εχθρότητας και αντιπαλότητας που καλλιεργείται μεταξύ των δύο λαών από τα ίδια τα σχολικά εγχειρίδια. Για τη σύρραξη Τουρκίας και Κύπρου το 1974, υπάρχει η εξής αναφορά: «Ερευνήστε τις επιπτώσεις του πολέμου στην ανθρώπινη ζωή. Για το σκοπό αυτό συζητήστε με κάποιους που μετείχαν στην … «επέμβαση ειρήνης» της Κύπρου και στον πόλεμο της Κορέας». Σε γενικές γραμμές, η εικόνα που παρουσιάζεται στα τουρκικά εγχειρίδια Ιστορίας για τους Έλληνες, είναι η εικόνα ενός λαού άλλοτε επαναστάτη, άλλοτε κατακτητή, άλλοτε επιβουλευόμενου την Κύπρο και άλλοτε ηττημένου από τους Τούρκους. «Η Ελλάδα με την ευκαιρία της αναστάτωσης η οποία προκλήθηκε από την ανακήρυξη της δεύτερης συνταγματικής μοναρχίας εντάσσει στα εδάφη της την… Κρήτη», αναφέρει ψευδώς για την Κρήτη ένα από τα σχολικά εγχειρίδιά της Τουρκίας. Επίσης, δεν είναι λίγες οι φορές που οι Έλληνες παρουσιάζονται ως «στυγνοί κατακτητές» και «δολοφόνοι».
Αντιθέτως, με τις αναφορές αυτές, σε θέματα πολιτισμού η παρουσία των Ελλήνων παρουσιάζεται μόνον ουδέτερα ή θετικά, σύμφωνα πάντα με τα πρακτικά του Συνεδρίου.
Η Μικρασιατική Καταστροφή
Ενδεικτικά των αποκλίσεων και της διαφοροποίησης που εντοπίζεται στη διδασκαλία της Ιστορίας στο Λύκειο σε Ελλάδα και Τουρκία είναι τα στοιχεία για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι Έλληνες μαθητές του Λυκείου διδάσκονται ότι «…Ενώ το μέτωπο είχε οριστικά καταρρεύσει κι ενώ όσες από τις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις δεν είχαν αιχμαλωτιστεί ή φονευθεί από τους Τούρκους, επιβιβάζονταν βιαστικά στα πλοία, οι δυνάμεις του Κεμάλ μπαίνουν στη Σμύρνη στις 27 Αυγούστου- 8 Σεπτεμβρίου του 1922. Την είσοδό τους ακολουθεί η πυρπόληση της πόλης και η σφαγή των κατοίκων μπροστά στα απαθή βλέμματα των ξένων στρατιωτών, Γάλλων, Άγγλων, Αμερικανών και Ιταλών. Μεταξύ των θυμάτων συγκαταλέγεται και ο Μητροπολίτης Σμύρνης, Χρυσόστομος, που δεν θέλησε να εγκαταλείψει τη Σμύρνη και τον ελληνικό πληθυσμό. Όσοι από τους κατοίκους δε σκοτώθηκαν ή δεν πρόλαβαν να αναχωρήσουν με πλοία, γνώρισαν διώξεις και κακουχίες και πολλοί εξοντώθηκαν…». Αντίθετα, οι Τούρκοι μαθητές μαθαίνουν ότι: «Στις 13 Σεπτεμβρίου (1922), μετά από μερικές ημέρες από την είσοδο τουρκικού στρατού στη Σμύρνη, ξέσπασε πυρκαγιά σε μερικά σημεία της πόλης. (….). Είναι ενδιαφέρον που οι Έλληνες, οι οποίοι έκαψαν όλη τη Μικρασία, ισχυρίζονται ότι οι Τούρκοι έκαψαν τη Σμύρνη. Αυτοί που έπαθαν τη μεγαλύτερη ζημιά λόγω της πυρκαγιάς ήταν οι Τούρκοι. Κάηκε η «όμορφη Σμύρνη», την οποία μόλις είχαν απελευθερώσει. Αυτός που στενοχωρήθηκε περισσότερο ήταν ο Μ. Κεμάλ Πασάς. Η φωτιά συνέχισε τρεις ημέρες κι ένα μεγάλο μέρος της πόλης έγινε στάχτη. Τώρα πια είχαν παραδώσει στα χέρια των Τούρκων μία καμένη πόλη. Όπως την καμένη γη, την Μικρά Ασία…».
Με ανθελληνικά στερεότυπα στην Αλβανία
Συγκλονιστικά είναι τα στοιχεία που πρόσφατα είδαν το φως της δημοσιότητας για το τί διδάσκονται οι Αλβανοί μαθητές στο σχολείο της γείτονος χώρας. Χαρακτηριστικά, στα πλαίσια δημοσιογραφικής έρευνας, οι Αλβανοί εμφανίζονται να μεγαλώνουν ακόμη και σήμερα με εντελώς ανθελληνικά πρότυπα. Στα σχολικά εγχειρίδια του Δημοτικού, ο Έλληνας Ορθόδοξος ιερέας εμφανίζεται ως εκείνος που εκμεταλλεύεται με τον χειρότερο δυνατό τρόπο τον Αλβανό πολίτη, ενώ ίδια είναι και η εικόνα που παρουσιάζεται για τους Έλληνες στις εθνικές επετείους της Αλβανίας, σε ταινίες, που προβάλλονται τα τελευταία…40 χρόνια!
Ο καθηγητής Ιστορίας κ. Βλαχάκης είναι σαφής. «Είναι άμεση ανάγκη να επανεξεταστεί η διδακτέα ύλη στα σχολικά εγχειρίδια της Ιστορίας στην Αλβανία αλλά και στις υπόλοιπες χώρες των Βαλκανίων. Με μπροστάρη την Ελλάδα, λόγω και της οικονομικής και πολιτικής θέσης που σήμερα κατέχει, ίσως γίνει η αρχή για να επανεξεταστεί η διδακτέα ύλη και στις υπόλοιπες χώρες. Και ας μην είμαστε καχύποπτοι. Ας γίνει η αρχή από τη χώρα μας και ας αφήσουμε το χρόνο να κάνει τη δουλειά του», μας είπε.
Αντίστοιχα, ο κ. Χαραμής επισημαίνει ότι, σύμφωνα με μελέτες που έγιναν σε όλες τις χώρες της Βαλκανικής, γίνεται αντιληπτό ότι καταβάλλεται μία προσπάθεια να αποδειχθεί η υπεροχή ενός λαού ή η κατωτερότητα των γειτόνων του. «Μύθοι και παραδόσεις επιστρατεύονται και γεγονότα διαστρεβλώνονται, μεγαλοποιούνται ή υποβαθμίζονται στην υπηρεσία συγκεκριμένων στόχων. Μία επιτυχία αποδεικνύει περίτρανα τη δική μας «ανωτερότητα» ενώ μία σειρά από αποτυχίες οφείλονται στην «ατυχία» ή στην «παρέμβαση εξωτερικών παραγόντων». Ο δικός μας πολιτισμός έχει αποδείξει την αξία του και τη διάρκεια του, ενώ οι πολιτισμοί των «άλλων» είναι υποδεέστεροι. Κάποιοι είναι «γεννημένοι νικητές», όπως τόνιζε ανεπίγνωστα και ανιστόρητα μία Ολυμπιονίκης μας πρόσφατα, ενώ προφανώς κάποιοι άλλοι έχουν «γεννηθεί χαμένοι» Αυτό είναι πέρα για πέρα ψευδές και παραπλανητικό», τόνισε.
