Η ιστορική παιδεία της νέας γενιάς, φέτος, βρέθηκε στο επίκεντρο της δημοσιότητας από δυο τουλάχιστον αφορμές:
Η πρώτη ήταν η τεράστια αποτυχία στις πανελλήνιες εξετάσεις όπου στην Ιστορία γενικής παιδείας της Β΄ Λυκείου βαθμολογήθηκε κάτω από τη βάση το 72% των μαθητών και στη Γ΄ Λυκείου το 53% !
Η δεύτερη αφορμή ήταν τα …μαργαριτάρια που αλιεύουν κάθε χρόνο από τα γραπτά των μαθητών του Λυκείου στο μάθημα της ιστορίας διάφοροι ερανιστές και εκτέθηκαν από ημερήσιο και περιοδικό τύπο προς τέρψιν -ή, κατ' ελπίδα, προς προβληματισμό- του αναγνωστικού κοινού.
Ο Γκλέτσος και… οι Κομιτατζήδες !
Τα «μαργαριτάρια είναι παντοτινά» υποστηρίζουν όσοι εκπαιδευτικοί διορθώνουν και βαθμολογούν χρόνια τώρα γραπτά στις πάσης φύσεως εξετάσεις. Και έχουν να θυμηθούν και να αναφέρουν με εξαιρετική ευκολία ολόκληρους καταλόγους με αντίστοιχα μαργαριτάρια. «Ο δικτάτορας Μεταξάς έπινε πολύ κονιάκ» (προφανώς από το κονιάκ Μεταξάς), «Η επανάσταση του ΄21 έγινε πριν 1821 χρόνια» (Γυμνάσιο Κορίνθου 1989), και ουκ έσται τέλος.
Μάλιστα τονίζουν ότι τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται ένα αντιφατικό φαινόμενο : γραπτά μαθητών που απαντούν με επιτυχία στα περισσότερα ερωτήματα των εξετάσεων, σκοντάφτουν σε ερωτήσεις που απαιτούν κρίση, εκφράζουν με δυσκολία τις σκέψεις τους και εμφανίζουν τερατώδη λάθη. Εμφανίζονται, δηλαδή, σε δεκάδες εκατοντάδες περιπτώσεις, γραπτά που παραπέμπουν, με βάση τις απαντήσεις τους στα ερωτήματα των εξετάσεων, σε υποψηφίους που είναι «καλά προετοιμασμένοι» και ταυτόχρονα έχουν έλλειψη ικανότητας να αρθρώνουν συνεχή λόγο, να ελέγχουν και να λογικοποιούν τις σκέψεις τους χωρίς χάσματα και αντιφάσεις, να κάνουν λογικές αφαιρέσεις ή να κατανοούν γραπτά κείμενα εκτός από τα υποτυπώδη.
Γιατί το να μην απαντήσει κάποιος π.χ στην ερώτηση που αφορά στα ονόματα των ηρώων που κατέβασαν τη γερμανική σημαία από την Ακρόπολη, ή στις σημαντικότερες αντιστασιακές οργανώσεις την περίοδο της κατοχής, ή στο τι ήταν οι κομιτατζήδες η ακόμη για την επανάσταση του 1821, μπορεί να θεωρηθεί ως πρόβλημα το οποίο αναφέρεται είτε στη «μνήμη» του διαγωνιζόμενου είτε στις περιορισμένες γνώσεις του.
Το να υπάρχει, όμως, παντελής αδυναμία να προσδιοριστούν ιστορικά γεγονότα και χρονολογικές περίοδοι, το να μην υπάρχει στοιχειώδης κριτική ικανότητα και το να φτάνει ένας μαθητής να θεωρεί τον Απόστολο Γκλέτσο («ήρωα» τηλεοπτικής σειράς στην οποία έπαιζε το ρόλο του αξιωματικού του στρατού) ως ήρωα της Ελληνικής αντίστασης, ή τα ΕΣ - ΕΣ και τη ΓΣΕΕ ως τις μεγαλύτερες αντιστασιακές οργανώσεις, δεν είναι μια ιδιαίτερη μορφή λειτουργικού αναλφαβητισμού, δηλαδή, έλλειψη της ικανότητας να χρησιμοποιεί το άτομο τις όποιες γνώσεις έχει λάβει στα δώδεκα χρόνια της σχολικής του πορείας για να επιλύει στοιχειώδη προβλήματα;
Αλλά τα πράγματα φαίνεται ότι είναι σοβαρότερα από τα «ευρήματα» των πανελληνίων εξετάσεων.
Οι μαθητές μας δείχνουν αδυναμία να συσχετίσουν τις γνώσεις για τα γεγονότα ιστορικών περιόδων με την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Σε έρευνα που έγινε από το τμήμα Iστορίας του Iόνιου Πανεπιστημίου αποκαλύπτεται ότι οι δύο στους δέκα μαθητές δεν απάντησαν καθόλου σε ερώτηση η οποία τους ζητούσε, όχι να αναφερθούν σε γεγονότα, αλλά να χρησιμοποιήσουν την κρίση τους και να γράψουν τα όπλα που οι ίδιοι πιθανολογούσαν ότι χρησιμοποιήθηκαν στον Πελοποννησιακό πόλεμο, κατά τους Περσικούς πολέμους, στις Σταυροφορίες και στον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Aλλά και οι μαθητές που απάντησαν, έδειξαν να χαρακτηρίζονται από μια τραγική ιστορική σύγχυση. Στα γραπτά βρέθηκαν ξιφολόγχες, μολότοφ και πυρηνικές βόμβες να χρησιμοποιούνται στον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο, χαντζάρια και τουφέκια εμφανίστηκαν στα χέρια των Aθηναίων και των Σπαρτιατών κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, τουφέκια στους Περσικούς πολέμους, ενώ ορισμένοι μαθητές απεφάνθησαν ότι και οι Σταυροφόροι χρησιμοποιούσαν την θρυλική σάρισα της μακεδονικής φάλαγγας...
Ακόμη χειρότερα είναι τα πράγματα όταν εστιάζουμε στους σημαντικούς σταθμούς της νεοελληνικής ιστορίας.
Ιστορική σύγχιση και άγνοια
Tην 28η Oκτωβρίου «γιορτάζουμε το “Oχι” που είπαμε στους Γερμανούς και μαζί τον Eυαγγελισμό της Θεοτόκου» ή μήπως «γιορτάζουμε την Eλληνική Eπανάσταση του 1821 και μαζί τον Eυαγγελισμό της Θεοτόκου»; Ένα μεγάλο τμήμα των μαθητών μας δεν είναι σε θέση να διηγηθεί σε γενικές γραμμές το «τι», το «πώς» και το «γιατί» των τριών σημαντικότερων σταθμών της νεοελληνικής ιστορίας.
Σε πρόσφατη έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε μαθητές Γυμνασίων (ημερησίων και εσπερινών) και Τεχνικών Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων (ΤΕΕ) έγινε φανερό ότι ένα μεγάλο μέρος των ερωτηθέντων δεν γνώριζε τι ακριβώς γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου, την 17η Νοεμβρίου και την 25η Μαρτίου. Μάλιστα, ένα μέρος των μαθητών μπέρδευε, μέσα σ΄ ένα «σύννεφο» ιστορικής άγνοιας, τα γεγονότα των τριών επετείων, άλλοι θεωρώντας ότι την 28η Οκτωβρίου γιορτάζουμε τη νίκη των Ελλήνων απέναντι στους Τούρκους και άλλοι ότι στο Πολυτεχνείο πολέμησαν οι Έλληνες με τους Γερμανούς.
Οι απαντήσεις των μαθητών για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου του 1940, τον ηρωικό αγώνα του Ελληνικού λαού εναντίον των Ιταλών και των Γερμανών κατακτητών, την Εθνική αντίσταση το ΄41-΄45 και την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου του ΄73, αναδεικνύουν εκτός των άλλων την απουσία της πρόσφατης ιστορίας από το ελληνικό σχολείο.
Η σιωπή της... ύλης
Ίσως, δεν πρέπει να ξενίζουν τα υψηλά ποσοστά ιστορικής άγνοιας αν συνυπολογίσουμε τα παρακάτω :
Στο Γυμνάσιο οι μαθητές διδάσκονται σύγχρονη ιστορία στην τελευταία τάξη (Γ΄) από το βιβλίο «Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη» του Β. Σφυρόερα. Η διαμόρφωση, όμως, της ύλης είναι τέτοια που μόνο κατ΄ εξαίρεση οι μαθητές διδάσκονται ιστορικά γεγονότα μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, ο Ελληνοιταλικός πόλεμος και η Εθνική αντίσταση, βρίσκονται μετά τη σελίδα 350 του βιβλίου και δεν διδάσκονται. Πολύ περισσότερο τα γεγονότα της περιόδου 1967 - 1974 και το Πολυτεχνείο (για το οποίο υπάρχει αναφορά μόλις τριών σειρών στη σελίδα 373 σ΄ ένα βιβλίο 390 σελίδων) δεν αποτελούν μέρος της διδαχθείσης σχολικής ύλης.
Ο ιστορικός και μέλος του Δ.Σ. της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων Σπύρος Τουλιάτος τονίζει: «Παρόλο που στο Γυμνάσιο δεν υπάρχει υποχρεωτική διδακτέα ύλη, αντικειμενικά είναι δύσκολη η διδασκαλία των πρόσφατων γεγονότων, λόγω του μεγάλου όγκου ύλης του σχολικού βιβλίου της Γ’ Γυμνασίου που αναφέρεται στην Παγκόσμια Ιστορία 550 περίπου χρόνων». Στα ΤΕΕ οι 130 χιλιάδες μαθητές διδάσκονται το μάθημα της Ιστορίας μία μόλις ώρα την εβδομάδα και στη διάρκεια των έξι χρόνων της σχολικής τους πορείας μετά το δημοτικό (Γυμνάσιο και ΤΕΕ) έχουν τέσσερις πιθανότητες στις πέντε να μην διδαχθούν ποτέ για τον Ελληνοιταλικό πόλεμο και το ηρωικό «όχι».
Όμως και στο Λύκειο ο αγώνας της μνήμης εναντίον της λήθης είναι άνισος, αφού η σχολική ιστορία είτε είναι προσανατολισμένη στο παρελθόν είτε περνάει μέσα από «πύρινα εξεταστικά στεφάνια». Το σχολικό βιβλίο της Γ΄ Λυκείου, θεωρητικής κατεύθυνσης, «θέματα νεοελληνικής ιστορίας» αναφέρεται σε γεγονότα μέχρι το 1930! Παράλληλα πάντοτε ελλοχεύει ο «φετιχισμός του εγχειριδίου» που οδηγεί στην άκριτη απομνημόνευση και την υπονόμευση της κατανόησης των ιστορικών γεγονότων. Το τελευταίο επισημαίνεται από έρευνα με ημιδομημένο ερωτηματολόγιο προς τους εκπαιδευτικούς στην οποία προκύπτει ότι η συντριπτική πλειοψηφία υποστηρίζει ότι η «αναγκαστική επικέντρωση της διδασκαλίας στην προετοιμασία των μαθητών για τις εξετάσεις» είναι μια ακόμη βασική αιτία «για την αδυναμία κατανόησης των ιστορικών γεγονότων».
Τι σημαίνει αυτό; Oι συνεχείς εξεταστικές δοκιμασίες, η χρήση πολλαπλών τεχνικών αξιολόγησης, η κρισιμότητα και η οριστικότητα του βαθμού, οι ίδιοι οι τρόποι πιστοποίησης της κατοχής των παρεχόμενων γνώσεων, απομακρύνουν το μαθητή από την κατανόηση του γενικού και ενιαίου, από την ουσία της γνώσης, που δεν είναι η ποσοτική συσσώρευση γνώσεων αλλά η κατάκτηση επιστημονικού συστήματος σκέψης και ερμηνείας της κοινωνίας.
