Του Χρήστου Κάτσικα*

Τα προβλήματα που «συγκατοικούν» δεκαετίες με το εκπαιδευτικό μας σύστημα θα βιώσουν και αυτή τη σχολική χρονιά οι 1,5 εκατομμύριο μαθητές της Α/βάθμιας και Β/βάθμιας εκπαίδευσης. Ανοικτά «ρήγματα» στο ταλαιπωρημένο σώμα του Ελληνικού σχολείου, που όπως φαίνεται είναι «αδιάβροχα» από το χρόνο, τις εκπαιδευτικές πολιτικές και τις εξαγγελίες «κρατούντων και μνηστήρων».

ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΔΑΠΑΝΕΣ ... «ΤΥΠΟΥ ΟΥΓΚΑΝΤΑΣ»

Αν εξετάσει κανείς την εξέλιξη των κρατικών δαπανών για εκπαίδευση στη χώρα μας θα διαπιστώσει ότι διακρίνονται από μια μόνιμη «σταθερά» : την ανεπάρκεια.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με την ετήσια Έκθεση του ΟΗΕ για την «Ανθρώπινη Ανάπτυξη», κατατάσσεται, δυστυχώς, στην τελευταία θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφού οι δαπάνες για την εκπαίδευση ποτέ δεν ξέφυγαν από το 3,5% περίπου του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (ΑΕΠ) όταν το ποσοστό του ΑΕΠ, που αφιερώνεται κατά μέσο όρο στην εκπαίδευση στην Ε.Ε. πλησιάζει το 6% !



ΣΧΟΛΕΙΟ - ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ - ΙΔΙΑΙΤΕΡΟ

Η ανάπτυξη και η διόγκωση του ιδιωτικού, εξωσχολικού - παραεκπαιδευτικού δικτύου ( φροντιστήρια μέσης εκπαίδευσης, ξένων γλωσσών, ιδιαίτερα κ.λπ ) είναι μόνιμη συντεταγμένη της πραγματικότητας του ελληνικού σχολείου, καθώς εξαρτά την ύπαρξή του από τις ανεπάρκειές του, «τρέφεται» από τις λειτουργίες του, «γιγαντώνει» από τις εξεταστικές του πρακτικές.

Έχει υπολογιστεί ότι οι ετήσιες ιδιωτικές εκπαιδευτικές δαπάνες για τα πάσης φύσεως φροντιστήρια και ιδιαίτερα μαθήματα των οικογενειών που «συντηρούν» παιδιά στην Α/βάθμια και Β/βάθμια εκπαίδευση ξεπερνούν τα 1,5 δις ευρώ ετησίως και πλησιάζουν τα 3/5 του κρατικού προϋπολογισμού για την εκπαίδευση.

Η ΥΠΟΔΟΜΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η έλλειψη αιθουσών, η συστέγαση, οι πολλαπλές βάρδιες, η απουσία αναγκαίων χώρων για εκπαιδευτικές δραστηριότητες, η ανυπαρξία συντήρησης και επισκευών έχει μόνιμη παρουσία στο «ιστορικό» της παθολογίας του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Τη σχολική χρονιά (2004/05) περίπου 250.000 μαθητές θα συνεχίζουν να φοιτούν πρωί - απόγευμα στα πάνω από 1000 σχολεία διπλής βάρδιας με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στη σχολική απόδοση όσο και στην επιβάρυνση βασικών φυσιολογικών λειτουργιών εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων, γεγονός που αναδεικνύεται με σαφήνεια σε έρευνα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης σύμφωνα με την οποία 9 στους 10 εκπαιδευτικούς υποστηρίζουν ότι οι μαθητές τους συμμετέχουν λιγότερο όταν το μάθημα γίνεται απόγευμα, ενώ και οι ίδιοι δηλώνουν «πεσμένοι» όταν διδάσκουν σε απογευματινή βάρδια.

ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΚΟΥΔΟΥΝΙ ΧΤΥΠΑΕΙ ...ΟΛΟΕΝΑ

ΓΙΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟΥΣ

Η μείωση της γεννητικότητας στην Ελλάδα έχει σημαντικές επιπτώσεις και στην εκπαίδευση και προσλαμβάνει απειλητικές διαστάσεις σε αρκετές «ευαίσθητες» περιοχές της χώρας μας. Οι συνέπειες είναι «εκρηκτικές» στο μαθητικό πληθυσμό και στην διάρκεια της τελευταίας μόνο δεκαετίας το σχολικό κουδούνι έμεινε σιωπηλό για 160 χιλιάδες παιδιά, σχολικής ηλικίας Δημοτικού και Γυμνασίου. Αυτό ήταν το τίμημα που πλήρωσε η χώρα μας εξαιτίας του δημογραφικού μας προβλήματος.

Στη νέα σχολική χρονιά υπολογίζεται ότι λιγότερο από 100 χιλιάδες παιδιά θα περάσουν, για πρώτη φορά, τη «μεγάλη πόρτα» της Α΄ τάξης του δημοτικού σχολείου, ενώ το 1975 ξεπερνούσαν τις 160 χιλιάδες.

Η «ΠΑΡΑΚΑΜΨΗ»...

ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Η εγκατάλειψη του σχολείου είναι μια από τις πιο επώδυνες μορφές που παίρνει η ανισότητα, η φτώχεια, η εγκατάλειψη, η περιθωριοποίηση και ο κοινωνικός αποκλεισμός τμημάτων του πληθυσμού, αντανάκλαση της διαίρεσης της κοινωνίας σε τάξεις. Τριάντα χρόνια μετά την Συνταγματική κατοχύρωση της 9χρονης υποχρεωτικής εκπαίδευσης 7 -8.000 παιδιά ετησίως εγκαταλείπουν το Γυμνάσιο, σε πείσμα των διακηρύξεων, ναρκοθετώντας το μέλλον τους καθώς ένα νήμα συνδέει την απόρριψη στην εκπαίδευση από τον αποκλεισμό στην αγορά εργασίας... αφού σ΄ αυτό το έδαφος λιπαίνεται η φτώχεια, η περιθωριοποίηση και ο κοινωνικός αποκλεισμός, η απουσία κοινωνικοποίησης και η εγκληματικότητα των ανηλίκων!

Η ΤΑΞΗ ΤΩΝ ...«ΑΛΛΩΝ»

Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας φέτος αναμένεται να εγγραφούν στην Α/Βάθμια (Δημοτικά) και Β/Βάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσια, Λύκεια) πάνω από 130.000 αλλοδαποί και παλιννοστούντες μαθητές. Είναι μια νέα πραγματικότητα για το ελληνικό σχολείο, το οποίο διαφοροποιείται σημαντικά, πριν απ΄ όλα, στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού. Σε κάθε περίπτωση η σχολική τάξη απόκτησε μια «ανομοιομορφία» λίγο ως πολύ μεγαλύτερη, με την παρουσία μαθητών «διαφορετικών». Απέναντι στην πραγματικότητα της σχολικής ετερότητας το Ελληνικό σχολείο εξακολουθεί να ορθώνεται ισοπεδωτικό, μονολιθικό, άκαμπτο. Δεν είναι, φυσικά, τυχαίο που η συντριπτική πλειοψηφία των «άλλων» μαθητών αποτυγχάνουν μαζικά σ΄ ένα σχολείο το οποίο στα πλαίσια της μονογλωσσικής και μονοπολιτισμικής λογικής του «λειτουργεί» ως βιομηχανία αναπαραγωγής «παραγκωνισμένων», εκπαιδευτικά και κοινωνικά «εξοστρακισμένων».

Η «ΚΡΙΣΗ»... ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΙΘΟΥΣΑΣ

Από τα δεδομένα ερευνών γίνεται φανερό ότι για πολλά παιδιά το σχολείο προβάλλει ως χώρος καταπιεστικός, απειλητικός για την αυτονομία τους, χώρος διάψευσης προσδοκιών, αρνητικών εμπειριών, χώρος άσχετος με τα ενδιαφέροντά τους, πληκτικός και το κυριότερο εχθρικός για την εικόνα του εαυτού τους. Η απογοήτευση και η αποξένωση εκδηλώνεται και εκφράζεται σε όλη της την ένταση, καταρχήν πάνω στα «οικοδομικά» υλικά ενός χώρου που για ορισμένους θεωρείται ξένο αν όχι εχθρικό έδαφος.

Στα πλαίσια αυτά, βέβαια, ερμηνεύονται και οι Εκθέσεις των Διευθύνσεων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που αναφέρονται κάθε χρόνο σε δεκάδες περιπτώσεις καταστροφών σε σχολεία. Χιλιάδες καρέκλες, θρανία, πίνακες, τζάμια σπασμένα, τοίχοι τρυπημένοι, γδαρμένοι, πόρτες τσακισμένες, ντουλάπια διαλυμένα...



ΛΥΚΕΙΟ ΑΠΟΜΙΜΗΣΗ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ

Το Λύκειο όλο και περισσότερο προβάλλει σαν απομίμηση φροντιστηρίου, καθώς το «πατρόν» του νέου του ρόλου είναι σχεδιασμένο στα μέτρα του «ανταγωνιστή» του. Το «πνεύμα του φροντιστηρίου» δεν έχει απλά δημιουργήσει τις δικές του αποικίες στο σχολικό χώρο αλλά έχει επικρατήσει ολοκληρωτικά, έχει επιβάλλει τη λογική του, στις διαδικασίες της σχολικής τάξης.

Ήδη πολλοί εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης κάτω από το βάρος μεθοδευμένων διασυρμών και κατευθυνόμενων κριτικών για την «αποδοτικότητα» και την «ανταγωνιστικότητα» του δημόσιου σχολείου θέλοντας να μη φανούν στα μάτια των μαθητών τους κατώτεροι εκείνων που διδάσκουν στα φροντιστήρια, ωθούνται να μεταφέρουν στη σχολική πράξη τεχνικές και μεθοδολογίες του φροντιστηρίου που δεν ταιριάζουν σε μια διδακτική διαδικασία, η οποία, εκτός από γνωστικούς στόχους, οφείλει να επιδιώκει και ψυχοσυναισθηματικούς και κοινωνικούς στόχους και να προωθεί την κριτική και δημιουργική ικανότητα των μαθητών.

ΤΟ «ΤΕΛΟΣ» ...

ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΖΩΗΣ

Είναι φανερό ότι οι «λειτουργικοί ευνουχισμοί» του «Ενιαίου Λυκείου» απονευρώνουν και αφανίζουν όλες εκείνες τις δραστηριότητες που έδιναν μια ανάσα στα σχολικά χρόνια, τις εκδηλώσεις, τις σχολικές γιορτές, τις θεατρικές παραστάσεις, τις μαθητικές εκθέσεις, τους αθλητικούς αγώνες, την περιβαλλοντική εκπαίδευση, το ίδιο το «παραπρόγραμμα» της σχολικής αίθουσας που «έδενε» την παιδαγωγική σχέση, άμβλυνε την ένταση ή την ρουτίνα και «αρωμάτιζε» το διαπαιδαγωγητικό ρόλο του σχολείου.

Η «εξεταστική Χάρυβδη» καταπίνει τη σχολική ζωή, το διάλειμμα, το παιχνίδι, η εφηβεία, η φιλία, η αλληλεγγύη, η γνωριμία, το αστείο, το «κουτσομπολιό» για τις κατακτήσεις των εφήβων, χάνονται από την «ημερήσια διάταξη», ενώ η «εξεταστική Κίρκη» εκμηδενίζει κάθε διάθεση επικοινωνίας, προώθησης του διαλόγου, ουσιαστικής επαφής με τη γνώση, «ξαφρίζοντας την κρέμα» του μαθητικού αυθορμητισμού, της ανάληψης πρωτοβουλιών, της αμφισβήτησης, της χαράς.

Θέματα ενδιαφέροντα, ανάγκες και προβλήματα των μαθητών δεν εκφράζονται πια καθώς δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη λόγω «στενότητας χρόνου» που δημιουργείται από το καθημερινό κυνήγι της εξεταστέας ύλης ή από το διαγώνισμα της 3ης ώρας που «καταπίνει» το ενδιαφέρον και την προσοχή όλου του σχολικού εξαώρου!

Περισσότερο από ποτέ το σχολείο βιώνεται από τους πρωταγωνιστές του ως χώρος «εξεταστικής θυσίας», σαν μια άχαρη και ψυχρή «αίθουσα αναμονής» στην οποία αναγκαστικά περιμένει ο μαθητής μέχρι να έρθει η ώρα του μοιράσματος των τίτλων.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ

Στο «περιβάλλον» των εξεταστικών πρακτικών του Ενιαίου Λυκείου ο σχολικός χρόνος παρουσιάζει ανεπάρκεια και γι' αυτό απαιτεί κατάλληλο «προϋπολογισμό», καθώς και «διαχείριση» για την επιλογή κατάλληλων μορφών «επένδυσης» και την αποφυγή «σπατάλης».

Μπορούμε να μιλήσουμε, χωρίς υπερβολή για το τέλος της εφηβείας, καθώς όχι μόνο η παιδικότητα εξοστρακίζεται, συνθλίβεται στο ασφυκτικό εμβαδόν του εκσχολισμού της καθημερινής ζωής του 16χρονου, σε ένα σχολείο που από τη μια δεν είναι σε θέση να ενσωματώσει στις παιδαγωγικές του δραστηριότητες εκείνα για τα οποία οι μαθητές του απαρνιούνται τον ελεύθερο χρόνο τους και από την άλλη εξορίζει από τα όρια του σχολικού χώρου τον αυθορμητισμό, την ανάληψη πρωτοβουλιών, την άσκηση κριτικής, τον διάλογο, τις εξωμαθησιακές δραστηριότητες, καθώς όλες οι «παρεκκλίσεις» από το πρόγραμμα θα πρέπει να εγκαταλειφθούν στο όνομα της «ύλης» που δεν αστειεύεται...

*Ο Χρήστος Κάτσικας είναι εκπαιδευτικός - συγγραφέας και αντιπρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων