Της Μαρίας Βρέντζου, δικηγόρου

(«Φοράω το σακάκι του πατέρα μου», σκηνοθεσία Πάνος Ιωαννίδης, ερμηνεία Χρήστος Συρμακέζης, Θέατρο Κάτω, οδός Θεοτοκοπούλου 14, είσοδος με προαιρετική συνεισφορά, 4, 11, 18 και 25 Μαρτίου κάθε Σάββατο στις 21.30).

Η παράσταση «Φοράω το σακάκι του πατέρα μου» δανείζεται τον τίτλο της από το ποίημα του Τάσου Λειβαδίτη «Αλλά τα βράδια» και είναι βασισμένη στο διήγημα «Νόκερ» της βραβευμένης συλλογής «Γκιακ(=αίμα)» του Δημοσθένη Παπαμάρκου. Το κείμενο είναι γραμμένο σε μία γλώσσα που θυμίζει την αρβανίτικη ντοπιολαλιά και αφορά τις χρονικές περιόδους του μεγάλου κύματος μετανάστευσης από την Ελλάδα στην Αμερική τη δεκαετία του ΄50 και της μικρασιατικής καταστροφής.

Ο αφηγητής, κάτοικος σε κάποιο απ’ τα αρβανιτοχώρια του νομού Φθιώτιδας, με το που τελειώνει από φαντάρος το ΄51, πηγαίνει στο Σικάγο σε αναζήτηση μιας καλύτερης τύχης. Εκεί θα βρεθεί με το συγχωριανό του Αργύρη, τριάντα χρόνια μετανάστη και βετεράνο από τους Βαλκανικούς πολέμους, τον Μεγάλο Πόλεμο, την Κριμαία και τη Μικρασία. Ο Αργύρης αντρώθηκε με τον σκοτωμό και επιστρέφοντας στη γενέτειρα του το ΄22, ύστερα από απουσία δέκα χρόνων, εύζωνας καμαρωτός, με μετάλλιο απ’ τον Πλαστήρα, άμαθος και έχοντας ξεχάσει πως μιλάνε με τον κόσμο, σ’ ένα τρικούβερτο γλέντι για το καλωσόρισες εκμυστηρεύεται στην ομήγυρη τις φρικαλεότητες που έχει διαπράξει: «Ώρα πολλή τους έλεγα, που είχα πάει, τι είχα κάνει, πόσους είχα σκοτώσει, πως είναι αλλιώς με την ξιφολόγχη κι αλλιώς με το μαχαίρι, αλλιώς ο λιαιμός του άντρα κι αλλιώς του παιδιού, πώς ουρλιάζανε οι Βουλγάρες και πώς οι Τουρκάλες, πώς κλωτσάει ο κρεμασμένος και πώς ο σφαγμένος, πώς ακόμα και τα μωρά τα μικρά που δεν καταλαβαίνουν κλιαίνε άμα μυρίσουν το αίμα και δουν το μαχαίρι, ακόμα ακόμα και για τον Τούρκο τους είπα, που σαν τον σκότωσα έσκυψα και του ’φαγα τη μύτη, γιατί μ’ είχε βαρέσει με μπαμπεσιά, και για το κορίτσ’ που ‘χα χαλάσει μπροστά στον πατέρα τ’ προτού τους πυροβολήσω και τους δυο στο κεφάλι». Έτσι, ο κεντρικός χαρακτήρας έχοντας μέσα στην αφέλεια του καταρρίψει το στερεότυπο του ήρωα Έλληνα και του βάρβαρου ξένου γίνεται ο αποσυνάγωγος του χωριού, ο περιθωριοποιημένος, ο ανένταχτος, πράγμα που τον οδηγεί να φύγει όσο πιο μακριά γίνεται, κάπου για να κρύψει τη μυρωδιά απ’ το αίμα. Μόνο που το αίμα είναι αυτό που τον οδηγεί, κι ως εκ τούτου καταλήγει να εργάζεται για τριάντα χρόνια ως νοκέρης στα αυτοματοποιημένα εργοστάσια της Αμερικής, δουλειά που απαιτεί να χτυπάει τα μοσχάρια με τη βαρειά στο δοξαπατρί προκειμένου να ζαλιστούν και να περάσουν στα επόμενα στάδια της αλυσίδας παραγωγής, πράγμα που οδηγεί τελικά στην κατανάλωση κρέατος.

Το αφήγημα ερμηνεύεται από έναν ηθοποιό, ο οποίος καλείται να υποκριθεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Αργύρη και τον δευτερεύοντα του παρένθετου αφηγητή, που εξομολογείται σε κάποιον τα όσα του εμπιστεύτηκε ο βασικός ήρωας. Έτσι χρονικά υπάρχει μία κίνηση από το αφηγηματικό παρόν, στο παρελθόν και πάλι πίσω στο παρόν για να κλείσει το έργο. Μεγάλη πρόκληση αυτή για έναν σκηνοθέτη.

Φτάνοντας κανείς στο «Θέατρο Κάτω» και πριν ξεκινήσει η παράσταση, γίνεται θεατής ενός ιδιαίτερα πρωτότυπου σκηνικού. Ένα τριγωνικό βάθρο, που σαφώς παραπέμπει στο βάθρο των τσολιάδων στο Σύνταγμα. Πάνω του ακριβώς ένα πανωφόρι κρεμασμένο από μία κρεμάστρα που στηρίζεται σε αλυσίδα από το ταβάνι. Και στα πλάγια, μέσα στο σκοτάδι, προβολές φωτογραφιών εποχής από τον πόλεμο στην Κριμαία, τους στρατιώτες, τον Βενιζέλο και τον Λένιν, τα πλοία της ξενιτιάς που έφευγαν απ’ τον Πειραιά. Με το που βγαίνει ο Χρήστος Συρμακέζης στη σκηνή και με τον κατάλληλο φωτισμό, γίνεται πλέον ορατό το νωπό κρέας με τα τρία κεφαλάκια που κρέμονται στο πλάι, πάλι από αλυσίδες στο ταβάνι, απεικόνιση ενός χασάπικου που αναφέρεται στο διήγημα και έτσι εξηγείται και η οσμή αίματος που επικρατεί στο χώρο. Τέλος, η σκηνογραφία ολοκληρώνεται με την παρουσία μίας βαρειάς και ενός φωτιστικού.

Ιδιαίτερα απολαυστικός ο διάλογος των δύο χαρακτήρων που αποδίδεται σκηνοθετικά με κινήσεις παρμένες από τον Καραγκιόζη καθώς ο ερμηνευτής στέκεται πάνω στο βάθρο φορώντας το πανωφόρι, σαν κατευθυνόμενη φιγούρα του θεάτρου σκιών κρεμασμένη από την αλυσίδα στο ταβάνι. Επίσης, με εργαλείο το φωτιστικό που ο ηθοποιός μετακινεί πότε δεξιά και πότε αριστερά, φωτίζοντας ανάλογα το πρόσωπό του, έχουμε και πάλι αναπαράσταση των δύο βασικών ηρώων εκ περιτροπής, που σε ένα συμβολικό επίπεδο αντιπροσωπεύουν τη σχέση πατέρα γιου, εξ ου και ο τίτλος της παράστασης. Στην όλη ατμόσφαιρα, συνεπικουρεί η μουσική με αμερικάνικα κομμάτια εποχής, ρεμπέτικα και ανατολίτικους αμανέδες ενώ είναι αισθητή και η βουβή προβολή φιλμ της περιόδου, που γράφει δεξιοτεχνικά πάνω στο μαύρο κουστούμι του ηθοποιού.

Ο Χρήστος Συρμακέζης ερμήνευσε αριστοτεχνικά με τη βοήθεια της σωστής προφοράς αλλά και της εκφραστικότητας του προσώπου και του σώματος, τον μεν Αργύρη ως έναν βαρύ, τραχύ και σκληρό, με μπάσα φωνή άνθρωπο, τον δε αφηγητή ως έναν νέο, αβίωτο, επιπόλαιο και ελαφρύ χαρακτήρα. Ο ηθοποιός αποκάλυψε πως για τις ανάγκες του έργου μελέτησε διεξοδικά τις απαρχές του καπιταλισμού στην Αμερική ενώ δεν παρέλειψε να κάνει αναγωγές στην εκμετάλλευση της παιδικής εργασίας για λογαριασμό των μεγάλων βιομηχανιών σήμερα. Ο σκηνοθέτης Πάνος Ιωαννίδης ανέφερε πως η σκηνοθεσία είχε ιδεολογικό προσανατολισμό, αφού ο συγγραφέας μέσα από το προσωπικό βίωμα ουσιαστικά καταγγέλλει τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Και πράγματι, πόσο αθώοι είμαστε όταν αφήνουμε άλλους να κάνουν τη βρόμικη δουλειά για μας, προκειμένου να απολαμβάνουμε τα προνόμια της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας; «Αυτά που αηδιάζει ο κόσμος δεν τον πειράζει να γίνονται, αρκεί να μην τα βλέπει και να τα κάνει άλλος. Να μπορούνε να βγούνε σενιαρισμένοι αλαμπρατσέτα με τις κυράδες τους και να μη βρωμάνε, να πιάνουνε τα μαχαιροπίρουνα με χέρια που δεν είναι πρησμένα απ’ το αίμα και να κόβουνε τη μπριζόλα χωρίς να λερωθούνε. Αυτό πάει να πει να ΄σαι σιβιλάιζντ. Να πατάς στα σκατά με αψηλό τακούνι» μας λέει ο Αργύρης στη δραματική κορύφωση του έργου.

Πέρα όμως από το περιεχόμενο, την ερμηνεία και τη σκηνοθεσία, ο θεατής μαγεύεται και από τη γλώσσα. Πρόκειται για μία γλώσσα προφορική, λαϊκή, που ακολουθεί την αρβανίτικη τοπική διάλεκτο, γεμάτη θεατρικότητα, ζωντάνια και ρεαλισμό. Παράλληλα πρόκειται για μία μοντέρνα συγγραφικά γλώσσα, που ζωντανεύει το παρελθόν, την ιστορία και την παράδοση της αγροτικής περιφέρειας και έτσι αντιδιαστέλλεται με την παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα. Βασικό πράγμα εξάλλου, μέσα στην σύγχυση και την έλλειψη προσανατολισμού που επικρατεί σήμερα, σ’ έναν κόσμο αβέβαιο, πολύπλοκο, απαιτητικό και αντιφατικό, να γνωρίζουμε το ποιοι είμαστε για να καταλήξουμε τελικά στο πού θέλουμε να πάμε, να καταλήξουμε στο ποια μορφή θέλουμε να έχει η κοινωνία μας.