
Η Κρήτη μακρόστενη, ηλιοφωτη (με άπλετο φως από άκρη σ΄άκρη, αφού ο ήλιος στο ημερήσιο φεγγοβόλημα τη διατρέχει από την Ανατολή ως τη Δύση) και χθόνια, λόγω των πολλών σπηλαίων αλλά και των αρχαίων θεών που έχουν την αφετηρία τους στο νησί, αποτελεί το σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου. Αναδύθηκε αργά –αργά από το βυθό της Τυθήος, δημιούργημα των τεράστιων χθόνιων τεκτονικών δυνάμεων, αφού από κάτω της συγκρούονται η Αφρική με την Ευρασία.
Από την άλλη η Σικελία στο κέντρο της Μεσογείου είναι ένα γεωγραφικό σταυροδρόμι: μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Μεσογείου, μεταξύ Ιταλίας - Βόρειας Ευρώπης και Αφρικής. Είναι το μεγαλύτερο νησί της Μεσογείου έχει τριπλάσια έκταση από την Κρήτη και οχταπλάσιο πληθυσμό. Η «Τρινακρία» των Ελλήνων, δημιούργημα των «καταχθόνιων» δυνάμεων, αφού από τα σπλάχνα της αναδύθηκε, πριν από 500.000 χρόνια περίπου, μετά από μια τεράστια ηφαιστειακή έκρηξη, το ψηλότερο ηφαίστειο της Ευρώπης, η Αίτνα, με σημερινό ύψος γύρω στα 3.500 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας. Μυθική κατοικία των Κυκλώπων, που έφτιαχναν τους κεραυνούς του Δία στο αμόνι του πατέρα τους, Ήφαιστου. Σε κάθε περίπτωση η Αίτνα δημιουργεί δέος, όταν την επισκέπτεσαι ακόμα και όταν βρίσκεσαι στο αρχαιο – ελληνικό θέατρο της Ταορμίνα. Η Σικελία αποτελεί έναν γεωγραφικό χώρο αναφοράς για πολλούς μεγάλους πολιτισμούς: τους Έλληνες, τους Καρχηδόνιους, τους Ρωμαίους, τους Βυζαντινούς, τους Άραβες, τους Νορμανδούς, τους Γάλλους. Είναι πεδινή έως λοφώδης νότια και νοτιοανατολικά και ορεινή στη βόρεια πλευρά. Αναφέρονται οι Σικανοί ως οι πρώτοι κάτοικοι κατά τη νεολιθική εποχή.
Οι αρχαίοι συγγραφείς με τις μυθολογικές αναφορές τους δηλώνουν την παρουσία των Μινωιτών στο νησί. Το τοπωνύμιο Μινώα στη νότια ακτή της Σικελίας και τα κατάλοιπα της πόλης Ηράκλειας – Μινώας στις εκβολές του ποταμού Πλατάνι, αποτελούν ισχυρές ενδείξεις για μινωική παρουσία στο νησί. Η αρχαία Κάμικος (σύμφωνα με τους περισσότερους ερευνητές ταυτίζεται με το σημερινό Sant΄ Angelo Muxaro), βρίσκεται στις όχθες του ίδιου ποταμού (Πλατάνι) τριάντα χιλιόμετρα βορειότερα και αποτελεί ένα απόρθητο βράχο σε στρατηγικό σημείο. Εκεί σκοτώνεται ο Μίνωας τρεις γενιές πριν τα Τρωϊκά (Ηρόδοτος Ζ 170, Απολλόδωρος επιτομή τομ. β, βιβλ. Γ, 14-15, Διόδωρος IV 78-79). Οι αρχαιολογικές έρευνες εντόπισαν τη δεκαετία του 1930 λαξευτούς τάφους διαφορετικών εποχών, αλλά και του 13ου αιώνα πρ. Χ. (Giovanni Rizza). Αυτά τα σημαντικά ευρήματα από τον πέτρινο λόφο στο Sant Angelo Muxaro οδήγησαν τους αρχαιολόγους (Orsi και Bianco) σε συστηματικές ανασκαφές το 1931. Για την ήδη γνωστή ως σπηλιά του Sant’ Angelo Muxaro «θρύλος λέει ότι εγκαταλείφθηκε επειδή διαρκώς στάζει υγρασία από τους τοίχους και ήταν κρησφύγετο των κακών πνευμάτων. Αλλά ένας μυστηριώδης άγιος - άγγελος, ήρθε από τη θάλασσα και παρενέβησαν οι διάβολοι ζητώντας από τον Θεό ένα σεισμό∙ η μεγάλη σχισμή υπάρχει και θα μπορούσε να έχει γίνει από τον Παντοδύναμο. Ήταν ο Σαντ Άντζελο, ο αδελφός του θρυλικού Norman, ο ίδιος κοιμόταν στη βραχώδη όχθη».
Στην ελληνική μυθολογία (οι ήρωες, τομ.3,) αναφέρεται: «Ο Μίνωας αναζητά τον Δαίδαλο με τον στόλο του από τόπο σε τόπο. Όπου πήγαινε, έδειχνε ένα σαλιγκάρι και μια κλωστή και υποσχόταν πολύ χρυσάφι σε όποιον περνούσε την κλωστή μέσα από το σαλιγκάρι. Ο Μίνωας ήξερε πως μόνο ο πολυτεχνίτης Δαίδαλος μπορούσε να βρει τον τρόπο να περάσει την κλωστή στο σαλιγκάρι. Κάποτε έφτασε στη Σικελία, πήγε στην Κάμικο και βρήκε τον βασιλιά της, τον Κώκαλο. Όταν ο Μίνωας του έθεσε το ερώτημα, ο Κώκαλος βρήκε κρυφά τον Δαίδαλο, ο οποίος τρύπησε τον πάτο του σαλιγκαριού, πήρε την άκρη της κλωστής, την έδεσε σ΄ ένα μυρμήγκι και το άφησε να μπει στο σαλιγκάρι από μπροστά και περπατώντας βγήκε από το τρυπημένο άκρο. Όταν ο Κώκαλος έδειξε τη λύση στον Μίνωα, εκείνος κατάλαβε πως ο Δαίδαλος κρύβεται εκεί. Ζήτησε από τον Κώκαλο να του τον παραδώσει. Εκείνος συμφώνησε και κάλεσε τον Μίνωα να μείνει στο παλάτι. Ενώ βρισκόταν στο λουτρό, οι κόρες του Κώκαλου τον σκότωσαν (με καυτό νερό καθ’ υπόδειξη του Δαίδαλου). Ο Κώκαλος παρέδωσε το άψυχο σώμα του Μίνωα στον βασιλικό στόλο, που ήταν προσορμισμένος κοντά στην Κάμικο και δικαιολογήθηκε πως ο Μίνωας γλίστρησε στο μπάνιο και σκοτώθηκε. Οι Κρητικοί έθαψαν επί τόπου τον Μίνωα σε διπλό τάφο, όπου στον εσωτερικό χώρο τοποθέτησαν το σώμα του και στον εξωτερικό ίδρυσαν ναό της Αφροδίτης. Στον ναό αυτό οι ντόπιοι έκαναν τις προσφορές τους, χωρίς να ξέρουν ότι εκεί είναι θαμμένος ο Μίνωας».
Πού βρισκόταν άραγε ο τάφος του Μίνωα;
Ο Διόδωρος Σικελιώτης (60-30 πρ. Χ.) μας περιγράφει την ενδιαφέρουσα συνέχεια: «Μετά απ’ αυτά, οι σύντροφοί του στην εκστρατεία έθαψαν το σώμα του βασιλέως τους με μεγαλοπρέπεια. Έκτισαν έναν τάφο με δύο διαμερίσματα. Στο κρυφό, το υπόγειο διαμέρισμα, τοποθέτησαν τα οστά και στο άλλο, το ορατό, ανήγειραν ένα ιερό της Αφροδίτης. Τον Μίνωα τον τιμούσαν εκεί επί πολλές γενεές κι οι κάτοικοι προσέφεραν θυσίες με την ιδέα ότι ήταν ένας ναός της Αφροδίτης. Στους νεωτέρους χρόνους, όταν κτίσθηκε η πόλη των Ακραγαντίνων και γνώρισαν τη θέση των οστών (του Μίνωα) ο μεν τάφος καθαιρέθηκε, τα δε οστά αποδόθηκαν στους Κρήτες, επί του δυνάστη (488-473 π.Χ.) Θήρωνα στον Ακράγαντα».
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο στο βιβλίο Ζ. 170: «Διότι λέγεται πως ο Μίνωας αναζητώντας τον Δαίδαλο έφτασε στη Σικανία, η οποία τώρα ονομάζεται Σικελία, και εκεί πέθανε από βίαιο θάνατο. Μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, όλοι οι Κρήτες, εκτός από τους Πολιχνίτες και τους Πραισίους, έφτασαν με μεγάλο στόλο στη Σικανία και άρχισαν να πολιορκούν για πέντε χρόνια την πόλη Καμικόν, την οποία κατά την εποχή μου κατοικούσαν οι Ακραγαντίνοι. Τέλος, επειδή δεν μπορούσαν να την καταλάβουν ούτε να συνεχίσουν την πολιορκία, γιατί ήταν αναγκασμένοι να παλεύουν με την πείνα, την εγκατέλειψαν και έφυγαν. Όταν πλέοντας προσέγγισαν την Ιαπυγία, τούς βρήκε μεγάλη κακοκαιρία και τούς έριξε στην ξηρά. Τα πλοία τους καταστράφηκαν και δεν είχαν κανένα μέσο επιστροφής στην Κρήτη. Έκτισαν λοιπόν εκεί την πόλη Υρία, όπου και εγκαταστάθηκαν, αλλάζοντας το όνομά τους από Κρήτες σε Ιάπυγες Μεσσαπίους και μεταβάλλονται από νησιώτες σε στεριανούς». Η πόλη Υρία ταυτίζεται με τον σημερινό Τάραντα και σύμφωνα με τον Ησύχιο, «η λέξη ύρον ήταν μια λέξη των Κρητών για το σμήνος μελισσών και την κυψέλη. Υρία αποκαλείται ο τόπος της μελισσοκομίας» (Κ. Κερένυϊ: Διόνυσος, η αρχέγονη εικόνα της άφθαρτης ζωής).
Οι Φοίνικες και οι Έλληνες δημιούργησαν τον αποικισμό του 9ου - 7ου π.Χ. αιώνα. Οι Έλληνες δημιουργούν αποικίες στη Νάξο, στην Ταορμίνα, στη Σελινούντα, στην Κατάνη, στη Γέλα, στη Μεσσήνη (Ζάγκλη), στον Ακράγαντα και στις Συρακούσες. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι Ευβοείς ιδρύουν τη Νάξο (735 π.Χ.), οι Κορίνθιοι αργότερα τις Συρακούσες, οι Μεγαρείς τα Υβλαία Μέγαρα, οι Ρόδιοι της Λίνδου με αρχηγό τον Αντίφημο και οι Κρήτες άποικοι με αρχηγό τον Έντιμο ιδρύουν τη Γέλα. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ιδρύθηκε 45 χρόνια μετά από τις Συρακούσες, δηλαδή γύρω στο 688 π.Χ., ενώ ο Ευσέβιος ανεβάζει ελαφρά τη χρονολογία στο 692- 691 π.Χ. .
Κατά την εποχή αυτή η Σικελία γνώρισε μεγάλη περίοδο πλούτου αλλά και πολιτιστικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Θεμελιώνουν ναούς και θέατρα, όπως ο ναός της Ομόνοιας, όπως λέγεται, και της Ήρας στον Ακράγαντα και το ελληνικό θέατρο στις Συρακούσες. Η επεκτατική Σικελική Εκστρατεία των Αθηναίων οδήγησε σε τραγωδία, με αποτέλεσμα οι αιχμάλωτοι να οδηγηθούν στα λατομεία των Συρακουσών. Η κατάκτηση των Συρακουσών (212 π.Χ.) από τους Ρωμαίους συνοδεύτηκε από τον βίαιο θάνατο του Συρακούσιου μαθηματικού και φυσικού Αρχιμήδη (287-212 π.Χ.).
Από τα παραπάνω αποσπάσματα (Διός Τάφος, Κρήτη Σικελία Μύθος ιστορική γεωγραφία) προκύπτει σαφής γεωγραφική και ιστορική σχέση Κρήτης και Σικελίας. Η προσπάθεια αδελφοποίησης του πρώην Δήμου Επισκοπής με το ορεινό Gangi (πιθανότατα στη θέση της αρχαία πόλης Έγγυου, που ιδρύει ο Μηριόνης επιστρέφοντας από την Τροία), έχει ισχυρό υπόβαθρο. Είναι πολύ θετικό που ο σημερινός Δήμος Χερσονήσου συνεχίζει αυτήν την προσπάθεια και χαίρομαι που η έρευνα των σχέσεων Κρήτης - Σικελίας αναζωπύρωσε αυτή τη φλόγα της αναζήτησης των κοινών ιστορικών καταβολών.
Ο Σικελός Διόδωρος είναι σαφής (IV,79,1): «5. Αλλά οι Κρήτες της Σικελίας, μετά την τελετή της ταφής του Μίνωα, στασίασαν και μετά τον εμπρησμό των πλοίων τους από τους Σικανούς του Κωκάλου έχασαν κάθε ελπίδα για την επάνοδο στην πατρίδα. Απεφάσισαν λοιπόν να εγκατασταθούν στη Σικελία και κάποιοι έκτισαν στη νήσο μία πόλη, την οποία ονόμασαν Μινώα από το όνομα του βασιλέως τους, ενώ άλλοι περιπλανήθηκαν στην ενδοχώρα της νήσου, κατέλαβαν μία οχυρωμένη θέση κι έκτισαν μία πόλη την οποία ονόμασαν Έγγυο από την πηγή που έτρεχε στην πόλη. «
6. Κι αργότερα, μετά την άλωση της Τροίας, όταν ο Κρητικός Μηριόνης προσάραξε στη Σικελία, τον υποδέχτηκαν φιλικά λόγω της συγγενείας με τους Κρήτες, οι οποίοι κατέπλευσαν εκεί και τους φιλοξένησαν. Και με ορμητήριο την οχυρή πόλη τους έκαναν πολέμους με τους περιοίκους και κατέκτησαν αρκετή χώρα. 7. Και καθώς γίνονταν ολοένα και περισσότερο δυνατοί, έκτισαν ένα ιερό (ναό) των Μητέρων και απένειμαν σε αυτές τις θεές υπερβολικές τιμές στολίζοντας τον ναό τους με πολλά αναθήματα. Η λατρεία αυτών των θεών, λέγουν, μετεφέρθη από την πατρίδα τους την Κρήτη, διότι οι Κρήτες τιμούν αυτές τις θεές ιδιαιτέρως».
Ο επισκέπτης της Σικελίας (ορεινό Gangi, Sant΄ Angelo Muxaro, Σελινούντα, Ακράγαντας, Συρακούσες, Κατάνια, Ταορμίνα κ.λπ.) «διατρέχει» ένα κοινό παρελθόν τριάντα τριών και πλέον αιώνων, με τα χνάρια να είναι έντονα στα τοπωνύμια, στα κατάλοιπα και ίσως στη διασωσμένη παράδοση, σε αρκετά σημεία της Σικελίας αλλά και της Κρήτης. Ένα ταξίδι στα όρια του μύθου και της ιστορίας.
* Ο Στέλιος Μανωλιούδης είναι γεωλόγος, ιστορικό-γεωγράφος

