Του π. Ηλία Βολονάκη

Λειτουργικά διανύουμε το Τριώδιο. Για τους Χριστιανούς το Τριώδιο είναι η ωραιότερη και γλυκύτερη περίοδος του λειτουργικού χρόνου.

Οδηγεί τον άνθρωπο σε μια περισυλλογή, σε μια κατάνυξη, σε μια αυτοσυγκέντρωση, σε μια συντριβή καρδίας, σε μια ανύψωση από τη γη στον ουρανό και τον προετοιμάζει για την λαμπροφόρο ημέρα της Αναστάσως.

Κύριο αγώνισμα αυτής της περιόδου είναι η προσευχή. Αυτό είναι και το θέμα μας. Η προσευχή.

α) Τι είναι η προσευχή.

Είναι ψυχική ανάγκη του ανθρώπου να επικοινωνεί με τον Θεό. Αναζητάει παντού και πάντοτε το θείο, το υπέρτατο ον για να πιαστεί και να ρυθμίσει τη ζωή του. Πού μπορεί όμως να το βρει και να το προσκυνήσει;

Οταν η Σαμαρείτιδα ρώτησε τον Χριστό πού να προσκυνούμε τον Θεό, ο Ιησούς της απάντησε: “Ο Θεός είναι πνεύμα. Και αυτοί που τον λατρεύουν πρέπει να τον λατρεύουν με τη δύναμη του πνεύματος που φανερώνει την αλήθεια (Ιω. δ 24).

Δηλαδή μπορούμε να προσευχόμαστε και να συνομιλούμε με το Θεό όπου κι αν βρισκόμαστε και οποιαδήποτε ώρα θέλουμε. Τι είναι όμως η προσευχή; Η προσευχή είναι μια πορεία της ψυχής προς τον Θεό, με σκοπό να φτάσει σ’ αυτόν και να ενωθεί μαζί του. Είναι μια συνομιλία του ανθρώπου με τον Θεό. Ο άνθρωπος ομιλεί και ο Θεός ακούει.

Η προσευχή είναι η ατμόσφαιρα μέσα στην οποία ζει η ψυχή. Οπως οι πνεύμονές μας αναπνέουν τον αέρα, έτσι και η ψυχή μας αναπνέει με την προσευχή. Για τον Χριστιανό η προσευχή είναι πανίσχυρο πνευματικό όπλο, το οποίο πλησιάζει τον προσευχόμενο στον Θεό και τον φέρνει σε επικοινωνία μαζί του.

Η προσευχή αναχαιτίζει κάθε δυσκολία, διευθετίζει τα προβλήματά μας, τις αγωνίες μας, τις αμαρτίες μας. Η προσευχή αποτελεί πηγή χαράς, ειρήνης. Γεμίζει την ψυχή με τους καρπούς του Αγίου Πνεύματος. “Ο καρπός του Αγίου Πνεύματος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η καλοσύνη, η αγαθότητα, η πίστη, η πραότητα, η εγκράτια” (Γαλ. Ε’ 22).

Η έλλειψη του ανωτέρου θα αναζητηθεί στα λόγια του Αδελφθόθεου Ιακώβου. Λέει ο Απόστολος: “Ζητάτε κάτι και δεν το παίρνετε, γιατί το ζητάτε με κακό σκοπό για να το κατασπαταλήσετε, δηλαδή στην ικανοποίηση των παθών σας (Ιακ. δ’ 3).

Β) Ο τρόπος της προσευχής

Το πρώτο βήμα της προσευχής είναι να αρχίσουμε να προσευχόμαστε όπως την αισθανόμαστε, χωρίς κανόνες και όρους. Αυτό σημαίνει ότι αρχικά δεν θα μας απασχολήσει το κατά πόσο το μυαλό μας είναι στην προσευχή, το πόσο θερμή είναι, το τι καταλαβαίνουμε. Ολα αυτά θα έρθουν στη συνέχεια. Αυτό που πρέπει να καταφέρουμε, σαν πρώτο βήμα, είναι να συνειδητοποιήσουμε την ανάγκη να μιλάμε με τον Θεό και να ενσωματώσουμε την προσευχή στο καθημερινό μας πρόγραμμα. Η προσευχή γίνεται μόνο με το Αγιο Πνεύμα. Αυτό διδάσκει τη ψυχή πώς να προσεύχεται (Ρωμ. η’ 26-27).

Παράδειγμα ο Κύριος. Προσευχόταν διά βίου, απευθυνόμενος στον Θεό Πατέρα του. Μετά την βάπτισή του ο Κύριος ανέβηκε στο σαραντάρειο όρος για να προσευχηθεί και να ετοιμαστεί για το μεγάλο του έργο. Ο Ευαγγελιστής Ματθαίος μάς διηγείται: “Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το πνεύμα στην έρημο...” (Ματθ. δ’ 1-11).

Ο ίδιος ο Κύριος μάς δίδαξε να προσευχόμαστε. Είπε: “Δέον πάντοτε προσεύχεσθαι” (Λουκ. Ιη’2 ). Και ο Απόστολος των εθνών Παύλος συνιστά: “Αδιαλείπτως προσεύχεσθε (Α’ Θεσ. Ε’ 17). Που σημαίνει το μυαλό μας, η σκέψη μας, η διάνοια, η καρδιά μας να είναι συνεχώς στον Θεό.

Ο Αγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προτρέπει:

“Μνημονευτέον Θεού μάλλον ή αναπνευστέον” δηλαδή κι από την αναπνοή μας ακόμη πιο συχνά να επικοινωνούμε με τον Θεό.

Η επίκληση του ονόματος του Ιησού είναι ένας τρόπος επίσης προσευχής. Ιδιαίτερα στην Ανατολή. Το όνομα του Ιησού μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο του ή να ενταχθεί μέσα σε μικρή ή μεγαλύτερη φράση. Η συνηθέστερη φράση είναι: “Κύριε Ιησού Χριστέ, υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλό”. Η επίκληση μπορεί και να περιοριστεί σε μια μόνο λέξη: “Ιησού”.

“Και υπομένω το όνομά σου” (Ψαλμ. 51-11).

Πριν αρχίσεις να προφέρεις το όνομα “Ιησού” συγκεντρωμένος στον εαυτό σου και εν ειρήνη, ζήτησε την έμπνευση και καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος.

“Ουδείς δύναται ειπείν Ιησούν Χριστόν, ει μη εν Πνεύματι Αγίω” (Α Κορ. ιβ’ 3).

Επί του όρους ο Κύριος δίδαξε με σαφήνεια και καθαρότητα ποια είναι η αληθινή προσευχή: “Κι όταν προσεύχεστε, να μην είστε σαν τους υποκριτές, που τους αρέσει να στέκονται και να προσεύχονται στις συναγωγές και στα σταυροδρόμια, για να κάνουν καλή εντύπωση. Σας βεβαιώνω πως αυτή είναι όλη κι όλη η ανταμοιβή τους” (Ματθ. στ’ 5).

γ) Το περιεχόμενο της προσευχής

Ως προς το περιεχόμενο της προσευχής ο Κύριος λέγει: “Οταν προσεύχεσθε, μη φλυαρείτε όπως οι ειδωλολάτρες, που νομίζουν ότι με την πολυλογία γους θα εισακουστούν. Μην γίνεστε όμοιοι μ’ αυτούς γιατί ο Πατέρας σας ξέρει από τι έχετε ανάγκη προτού ακόμα του το ζητήσετε” (Ματθ. στ’ 7-8).

Η κυριακή προσευχή (το Πάτερ Ημών...) μάς δείχνει τι πρέπει να περιλαμβάνει η προσευχή μας. Τη δοξολογία, την ευχαριστία για τα αγαθά που μας δίνει ο Θεός και τα αιτήματά μας. Με την αίτηση ζητούμε την άφεση των αμαρτιών μας καθώς και άλλα αγαθά υλικά και κυρίως πνευματικά όπως είναι η απαλλαγή μας από πάθη και το άγχος. “Για τίποτε μην σας πιάνει άγχος” (Φιλιπ. δ’ 6) συνιστά ο Απόστολος Παύλος.

Στην προσευχή μας και στα αιτήματά μας θα πρέπει να οπλιστούμε με υπομονή, με επιμονή και με πίστη. Να μην εγκαταλείπουμε τον αγώνα.

Θα καταφέρουμε πνευματικές αναβάσεις στην προσευχή, μόνο αν μάθουμε να επιμένουμε σ’ αυτήν και εάν έχουμε πίστη θερμή. Η πίστη είναι αυτή που ενεργοποιεί τις ψυχικές αισθήσεις ώστε να αισθανθούμε τον Θεό δίπλα μας, ότι μας ακούει και ότι απαντάει.

“Ζητάτε και θα σας δοθεί, ψάχνετε και θα βρείτε, χτυπάτε την πόρτα και θα σας ανοικτεί”.

Λόγια άγια, λόγια προτρεπτικά, λόγια παρηγορητικά. Λόγια που τα βρίσκουμε στην Αγία Γραφή (Ματθ. ζ’ 7).

Πρέπει να προσευχόμαστε για όλους και ιδιαίτερα για όσους ζητούν τις προσευχές μας (Α’ Τιμ. β’ 1-3).

Οι Πατέρες επισημαίνουν ότι οι προσευχές μας εισακούονται όταν δεν έχουμε μίσος ή άλλη κακία σε κάποιον άνθρωπο. Τέλος ο Κύριος στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο μάς καλεί πρώτα απ’ όλα στην προσευχή μας να επιζητούμε την βασιλεία του Θεού και την επικράτηση του θελήματός του, κι όλα τα άλλα να είμαστε βέβαιοι ότι θα ακολουθήσουν (Ματθ. στ’ 33).

Οταν ζητούμε και ό,τι ζητούμε με πίστη, ο αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός μας το δίνει και εκπληρώνει την επιθυμία μας, αρκεί να είναι για το καλό μας και προς όφελος της ψυχής μας.

“Πάσα δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον άνωθεν εστί καταβαίνον από του Πατρός των Φώτων” (Ιακ. α’ 17).

Δ) Η σημασία της Λειτουργικής προσευχής

Η λατρεία είναι η πιο ουσιαστική εκδήλωση της θρησκευτικότητας του ανθρώπου, που τον φέρει σε σχέση και επικοινωνία με τον Θεό.

Είναι η εξωτερίκευση με λόγια και πράξεις της ευλάβειας, που αισθάνεται ο άνθρωπος προς το “θείον” όχι μόνο σαν άτομο αλλά κυρίως σαν θρησκευτική κοινότητα. Η θρησκευτικότητα είναι έμφυτη στον άνθρωπο και η λατρεία είναι καθολικό και παγκόσμιο φαινόμενο.

Η θεία λατρεία είναι μια πρόγευση της αιωνιότητας. Κάνει παρόντα τον Κύριο, ο οποίος είπε: “Οπου είναι συναγμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι κι εγώ ανάμεσά τους (Ματθ. ιη’ 20).

Η θεία λατρεία αποτελεί το μέτρο και τον κανόνα κάθε προσευχής.

Εναρμονίζει την ψυχή και την ωθεί σε μια συνομιλία άμεση και οικεία που διατηρεί όλη την δική της αξία.

Διδάσκει την αληθινή σχέση ανάμεσα στο “εγώ” και στους άλλους. Μας βοηθάει να καταλάβουμε τον λόγο της Αγίας Γραφής “αγαπήσεις τον πλησίον σου ως εαυτόν” (Μαθτ. ιθ’ 19).

Μας βοηθάει να κάνουμε δική μας την προσευχή της ανθρωπότητας. Οι αιτήσεις των “συναπτών” παρασύρουν τον πιστό πέραν από τον εαυτό του προς τη σύναξη, ύστερα προς τους απόντες, προς εκείνους που υποφέρουν. Η λειτουργική προσευχή αγιάζει την πόλη, τα έθνη, την ανθρωπότητα και ζητεί την ειρήνη και την ενότητα των πάντων.

Η λατρεία του Θεού ανυψώνει, καθαίρει, αναγεννά, ανακουφίζει τις θλίψεις της παρούσας ζωής και παρέχει την ελπίδα της αιώνιας ζωής και μακαριότητας την οποία προγευόμαστε στη διάρκεια της λατρείας. Οταν προσευχόμαστε μόνοι μας είμαστε αδύναμοι. Οταν όμως συγκεντρωθούμε, γινόμαστε περισσότερο δυνατοί, μας λέγει ο ιερός Χρυσόστομος. Και τότε ικετεύουμε τον Θεό με μια φωνή, βέβαιοι πως ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας είναι παρών και οι ιερείς προσφέρουν τις προσευχές όλου του πλήθους. Ο ναός είναι η πύλη του ουρανού. Μέσα στον ναό λατρεύουμε τον Θεό. Λαμβάνουμε τα Αχραντα Μυστήρια. Νιώθουμε ασφάλεια και σιγουριά, θεραπεύουμε τα πάθη της ψυχής και του σώματος, μένουμε ενωμένοι με την πηγή της ζωής. Γινόμαστε σύναιμοι και σύσσωμοι με τον Χριστό. Νιώθουμε ότι είμαστε στη βασιλεία του Θεού. Ο ίδιος ο Κύριος είπε: “Ιδού η βασιλεία του Θεού εντός υμών εστί” (Λουκ. ιζ 21).

Δίκαια ο ιερός ψαλμωδός αναφωνεί: “Ως αγαπητά τα σκηνώματά σου Κύριε, των δυνάμεων” (Ψαλμ. 83, 1).

Και ο υμνογράφος ψάλλει: “Εν τω ναώ εστώτες της δόξης σου, εν ουρανώ εστάναι νομίζομεν, Θεοτόκε, πύλη επουράνιε. Ανοιξον ημίν την θύραν του ελέους σου”.

Ε) Τα παιδιά και η προσευχή

Τα παιδιά αρέσκονται να επικοινωνούν με το Θεό μέσα από την προσευχή. Χρήσιμο είναι να μάθουμε τα παιδιά να αποβλέπουν συνέχεια προς τον ουρανό. Να υψώνουν τα χέρια τους σε στάση προσευχής και να επικαλούνται με τον δικό τους τρόπο τον Θεό Πατέρα. Να επικαλούνται το όνομα του Ιησού και της Παναγίας.

Ιδιαίτερα να προσεύχονται προ του ύπνου και το πρωί όταν φεύγουν από το σπίτι τους. Κάθε φορά που θα αισθανθούν κάποιο κίνδυνο να κάνουν τον σταυρό τους.

Θα ήταν καλό να γνωρίζουν τον βίο του αγίου που φέρουν το όνομα και να ψάλλουν το απολυτίκιό του.

Σ’ αυτό θα συμβάλλει η οικογενειακή προσευχή. Η παρουσία της θρησκευτικής ζωής στην οικογένεια ασκεί μεγάλη γοητεία στην ψυχή των παιδιών.

Να είναι βέβαια τα παιδιά πως έχουν φύλακα άγγελο στη ζωή τους. Τα λόγια του Κυρίου θα μας ενισχύουν σε κάθε προσπάθειά μας. “Προσέξτε μην περιφρονήσετε κανέναν απ’ αυτούς τους μικρούς γιατί σας βεβαιώνει πως οι άγγελοί τους στον ουρανό βλέπουν συνεχώς το πρόσωπο του Ουράνιου Πατέρα μου” (Ματθ. ιη 10).

Να μεταλαμπαδεύσουμε στις ψυχές των παιδιών την αγάπη στη λατρεία της Εκκλησίας. Αυτή θα δώσει στην αγωγή των παιδιών τη σταθερή και αληθινή βάση την οποία έχει ανάγκη κάθε παιδί και νέος για να σφυρηλατίσει υγιή χαρακτήρα.

Ο λειτουργικός οικογενειακός βίος βοηθάει τα παιδιά στην ομαλή θρησκευτική εξέλιξή τους.

Τέλος, πολλά είναι τα προσευχητάρια που κυκλοφορούν από διαφόρους εκδοτικούς οίκους. Άλλα σε μικρό και άλλα σε μεγάλο μέγεθος. Προσφέρονται στον κάθε πιστό Χριστιανό για ένα πρακτικό, εύχρηστο και χρήσιμο εγκόλπιο για την καθημερινή του προσευχή και επικοινωνία με τον Άγιο Τριαδικό Θεό.