
Του Δημήτρη Χ. Σάββα
Ηταν πραγματικά τότε ενωμένοι οι Έλληνες! Το ελληνικό έθνος απόλυτα ενωμένο υπό την υγεία του Βασιλέα Γεωργίου του Β’, αλλά και από τον δικτατορικά κυβερνώντα πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά και τον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο, ο οποίος διεξήγαγε άνισο και δυσχερή αλλά νικηφόρο αγώνα ενάντια του βαναύσου επιδρομέα, του άριστα εφοδιασμένου στρατού της φασιστικής Ιταλίας, η οποία δεν δίστασε να εισβάλει στο ιερό έδαφος της πατρίδας μας, κυρίως της Ηπείρου.
Από τους πρώτους εμψυχωτές του μεγάλου αγώνα ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος. Αυτά σε πανελλήνιο επίπεδο. Σε τοπικό βέβαια, νομάρχης Ηρακλείου είναι ο Σταύρος Τσούσης, δήμαρχος ο Εμμανουήλ Ξανθάκης και μητροπολίτης Κρήτης ο Τιμόθεος Βενέρης.
Τα σχολεία ήταν κλειστά εξαιτίας του πολέμου και στους εκπαιδευτικούς λειτουργούς της μέσης εκπαίδευσης είχε ανατεθεί το έργο της λογοκρισίας. Εκείνα τα Χριστούγεννα του 1940 ήταν τα πρώτα πολεμικά για τη χώρα μας. Συχνά καταφεύγω στην τόσο αξιόλογη δωρεά προς τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη του αείμνηστου θεολόγου και ιστορικού ερευνητή Νικολάου Εμμανουήλ Ζευγαδάκη. Ο αείμνηστος καθηγητής μάς μεταφέρει χρονικά σ’ εκείνα τα πολεμικά Χριστούγεννα του ‘40 και αρχίζει την περιγραφή του από την προπαραμονή της μεγάλης αυτής γιορτής.
“23 Δεκεμβρίου Δευτέρα.
ΣΤις 2 και 15μ.μ. εξελαθών εις την αγοράν δια της παρόδου της Αρμενικής Εκκλησίας, είδα τας σημαίας των καταστημάτων υψωμένας. Εκατάλαβα, φυσικά αμέσως, ότι κάποιο εκ των αναμενομένων ευχαρίστων εθνικών γεγονότων είχεν αναγγελθή. Πράγματι.
Είχε καταληφθή η Χειμάρρα. Ένας μεγάλος όμιλος στρατιωτών ανέβαινε τότε επάνω, τραγουδώντας με την συνοδείαν λύρας.
Έφθασαν οι στρατιώται εως το “Μεϊντάνι”, όπου έστεσαν χορόν. Εν τω μεταξύ ήρχισαν σημαίνοντες οι κώδωνες των εκκλησιών. Διετάχθη τριήμερος καθ’ όλον το κράτος σημαιοστολισμός και κωδωνοκρουσία μιας ώρας. Χθες την νύκτα είχον εισέλθει τα στρατεύματα εις την πόλιν, ανηγγέλθη δε τούτο την 1 και 15μ.μ. Ο στρατός μας ραγδαίως προελαύνων, κατέλαβε και την Δουκάτες, απέχει δε ήδη της Αυλώνος 20 χιλιόμετρα. Τούτο ανήγγειλαν τα “Κρητικά Νέα” εις τρίτην έκδοσιν. Δόξαν ναχη -σημειώνω εις το ημερολόγιον μου- η Χάρις του Θεού!
Ας ευχαριστήσωμεν και την Υπέρμαχον Στρατηγόν μας Υπεραγίαν Θεομήτορα!”.
“24 Δεκεμβρίου Τρίτη.
Μ.μ. εξήλθον δια να παρακολουθήσω την κίνησιν της πόλεως. Οι καλαντάδες ήσαν εφέτος πολυ ολιγώτεροι. Εγύρισε την αγοράν και η “Φιλαρμονική”, δηλ. ολίγοι μουσικοί με τα όργανα των χωρίς στολήν. Επίσης και στρατιώται καλαντάδες, χάριν του Εθνικού Αγώνος. Ήτο η χορωδία και ορχήστρα του τάγματος. Τα χρήματα δε, που εισεπράττοντο, θα διετίθεντο δια την αγοράν και αποστολήν δώρων εις τους μαχομένους στρατιώτας του Συντάγματος.
Η κίνησις εις την πόλιν ήτο πολύ αραιά. Στας 7, που εγύριζα, έβλεπα διάφορα καταστήματα με τις βιτρίνες φωτισμένες. Ήσαν φυσικά τα καταστήματα αυτά πολύ ολίγα. Και τα παντοπωλεία έμειναν ανοικτά πέραν της 7ης, όχι όμως ασφαλώς και πολύ, διότι ήδη είχον μεσοκλείσει”.
Ο αείμνηστος Ζευγαδάκης, συνεχίζοντας την περιγραφή του μας δίνει μια εικόνα της ακολουθίας των Χριστουγέννων που επικρατούσε στους ναούς της πόλης μας. Ξεκινά από τον νεκροταφειακό Ναό του Αγίου Κωνσταντίνου, όπου η ακολουθία είχε ξεκινήσει στις επτά το πρωί. Μας αναφέρει ότι η θεία λειτουργία ετελέσθη από τους ιερείς Κωνσταντίνο και Μιχαήλ καθώς και από τον διάκονο Γεώργιο. Ο ναός ήταν γεμάτος από κόσμο την ημέρα αυτή. Μας “μεταφέρει” ομως με το μοναδικό του ημερολόγιο και σε άλλους ιερούς ναούς όπως:
Στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά, όπου χοροστατεί ο Μητροπολίτης Τιμόθεος Βενέρης, ο αρχιμανδρίτης Φώτιος Θεοδοσάκης (ο οποίος εκτελέστηκε από τους Γερμανούς αργότερα), ο ιερέας Γεώργιος και οι διάκονοι Τιμόθεος και Γρηγόριος.
Παρέστη βέβαια και ο δήμαρχος εκεί. Στον Ιερό Ναό του Αγίου Τίτου τελέστηκε η θεία λειτουργία από τον αρχιμανδρίτη Ευγένιο Ψαλιδάκη, μετέπειτα Μητροπολίτη Κρήτης, από τον ιερέα Παναγιώτη Μαρκουλή και από τον διάκονο Μακάριο αφού ο άλλος ιερέας, ο Νικόλαος, απουσίαζε στο χωριό του.
Στους περισσότερους ιερούς ναούς αυτή τη μέρα των Χριστουγέννων υπήρχε και αρτοκλασία. Αλλά και στους άλλους ναούς το κλίμα ήταν ιδιαίτερα κατανυκτικό με πολλούς πιστούς να συρρέουν για να προσευχηθούν. Στον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου η θεία λειτουργία γίνεται από τον αρχιμανδρίτη Διονύσιο, στην Αγία Παρασκευή από τον ιερέα Χαρίδημο και από τον διάκονο Μιχαήλ, στον Άγιο Παντελεήμονα από τον ιερέα Μηνά, στην Αγία Τριάδα από τους ιερείς Νικηφόρο και Συμεών και στο Σιναϊτικό Ναό του Αγίου Ματθαίου από τον οικονόμο Ιάκωβο όπου εκεί μίλησε και ο θεολόγος Ν. Παπαμιχαλάκης.
Η ατμόσφαιρα εκείνη τη μέρα, εκείνα τα πρώτα Χριστούγεννα του πολέμου ήταν βαριά. Συννεφιασμένος ο ουρανός και όλα τα μαγαζιά (ζαχαροπλαστεία και καφενεία), ήταν κλειστά.
Εξάλλου αυτό συνηθιζόταν την ημέρα αυτή και από παλιά.
Οι σημαίες ήταν υψωμένες, αφενός λόγω της ημέρας και αφετέρου λόγω της καταλήψεως της Χειμάρρας. Υπήρχαν όμως και οι αγγλικές σημαίες στο Δημαρχείο, στα Αχτάρικα και σε κάποια σημεία της Πλατειάς Στράτας όπου και της Χεϊτάν Ογλού.
Στο Δημαρχείο Ηρακλείου αναφέρει ο Ζευγαδάκης ότι έγινε δεξίωση από την ΕΟΝ (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας) στους ανώτερους Άγγλους αξιωματικούς παρουσία αρχών της πόλης μας αλλά και μελών της κοινωνίας του Ηρακλείου. Μέσα σ’ αυτό το βαρύ κλίμα γιορτάστηκαν εκείνα τα Χριστούγεννα...

