Του Αντώνη Χουρδάκη*

«Χθες στο μουσείο πέρασα πολύ ωραία...

Μας είπαν να γράψουμε ... στις γλώσσες μας...

Το αγαπάω Αφτό το σχολίο. Θ

έλω να Ξανά πάω» (Από τα λόγια των παιδιών)


Δεκατέσσερα παιδιά 6-12 ετών από διάφορες χώρες (Γεωργία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Αλβανία, Συρία, Ινδία) που ζουν στην Ελλάδα φιλοξενήθηκαν στο Μουσείο της Εκπαίδευσης (ΧENISEUM) του Πανεπιστημίου Κρήτης και της Περιφέρειας Κρήτης στο XENIA (έννοια που σηματοδοτεί τόσο τη φιλοξενία όσο και την ξενιτιά), και ανυπόκριτα όρθωσαν το μικρό τους ανάστημα στις ποικίλες κοινωνικές και πολιτισμικές εντάσεις του καιρού μας, σε όλες εκείνες τις αποστεωμένες αντιλήψεις περί πολιτισμικής αυθεντικότητας (οι οποίες εντέλει εξυπηρετούν τακτικές κοινωνικού αποκλεισμού) που ψιττακίζουν λαϊκιστές, νεο-εθνικιστές, νεο-ρατσιστές, ακροδεξιά κόμματα, ξενόφοβοι, τρομοκράτες, φονταμενταλιστές κ.λπ.

Η επίσκεψή τους, λίγες μέρες πριν από τη διάσκεψη της UNESCO (03/12/16) στο Αμπού Ντάμπι για την απειλούμενη πολιτιστική κληρονομιά στις εμπόλεμες ζώνες, μας βοήθησε να ξανασκεφτούμε τον πραγματικό σκοπό λειτουργίας των μουσείων. Σε θεωρητικό επίπεδο, από τη μια το μουσείο είναι η επικύρωση και ‘εξύμνηση’ της εθνικής ή τοπικής ταυτότητας, και από την άλλη η ταυτόχρονη συμμετοχή του στην διεθνή κληρονομιά. Η χρόνια όμως πολυπολιτισμική του ατροφία μέσα στο μονοπολιτισμικό εκθεσιολογικό του αφήγημα εξέθρεψε την ανάγκη ίδρυσης εθνοτικών μουσείων, όπου η κάθε ομάδα αναζήτησε να εκθέσει τη δική της ιστορία χωριστά, αφού δε βρήκε τον εαυτό της στην κοινή κληρονομιά. Παράλληλα, σε πρακτικό επίπεδο, ο προβληματισμός μας ανάσυρε και άλλες πιο σύνθετες αιτίες: τη λανθασμένη αντίληψη ότι ένα παραδοσιακό μουσείο δεν αφορά αυτό το κοινό, την ανασφάλειά μας για το άγνωστο, την αποφυγή παροχής υπηρεσιών προς τις ομάδες αυτές. Ιδιαίτερα σήμερα στον κατακερματισμένο κόσμο που ζούμε, το νέο μουσείο (προ-) καλείται να διεγείρει πολιτισμικές διεπαφές και να αναδείξει μέσα από τις συλλογές του ζητήματα πολιτισμολογίας, ανθρωπο-γεωγραφίας, ταυτοτήτων και ετερότητας, τρόπους συμβίωσης ανθρώπων με διαφορετικές ιδεολογίες, αξίες και στιλ ζωής. Έπαψε να είναι τέμενος συνάθροισης λογίων ή εξεζητημένων ανθρώπων. Η διεύρυνση του σκοπού του δεν είναι θέμα επιλογής αλλά τρόπος δουλειάς. Αν το μπολιάσουμε με νέες εισροές πολιτισμών, θα είναι επωφελές για όλους.

Στο πλαίσιο ενός διεθνούς προβληματισμού που αναπτύχθηκε από τη συμμετοχή ευρωπαϊκών μουσείων σε ένα διαπολιτισμικό διάλογο (MAP for ID), αναζητήσαμε τρόπους κατανόησης και επικοινωνίας που να μην απευθύνονται μόνο σε ορισμένα είδη κοινού, αποκλείοντας άλλα. Οι μετανάστες και οι πρόσφυγες μέσα από τις ιστορίες τους, την εμπειρία τους και την κουλτούρα τους αποτελούν νέες ορίζουσες των κοινωνικών και βεβαίως των μουσειολογικών μας ερμηνειών. Οι ίδιοι και τα παιδιά τους δεν είναι μόνο καταναλωτές του τοπικού πολιτισμού, αλλά και παραγωγοί πολιτισμού. Η συνεργασία μαζί τους θα συμβάλλει στην άρση προκαταλήψεων και στην ενδυνάμωση της τοπικής κοινωνίας (ένα συμμετοχικό μουσείο ανοικτό στον άνθρωπο).

Έτσι, ο παλιός μαυροπίνακας μεταμορφώθηκε σε διαπολιτιστικό βήμα παιδικής πολιτισμικής έκφρασης, όπου το επιμύθιο ενός παλιού παραμυθιού που τους αφηγήθηκε ο συνοδός δάσκαλος του Τμήματος Ένταξης: «Βλέπω με τ’ αυτιά μου και ακούω με την καρδιά μου», έδωσε την αφορμή σε όλα τα παιδιά να το μεταφράσουν και να το γράψουν με την κιμωλία στη γλώσσα τους. Ένιωσαν αποδοχή και αυτοπεποίθηση. Συνήθως, όταν σκεφτόμαστε το ζήτημα των γλωσσικών διαφορών, εφαρμόζουμε το γνωστό μοντέλο (‘οι ξένοι μαθαίνουν ελληνικά), που θεωρούμε ότι είναι το μόνο δυνατό και πολιτικά ουδέτερο. Ένα αγόρι από τη Συρία μόλις εντόπισε στην έδρα τη βέργα του δασκάλου άρχισε αυθόρμητα να μας αφηγείται τα βιώματά του στο σχολείο της πατρίδας του. Η βέργα τον ενέταξε στην κοινή κληρονομιά.

Το αγόρι θυμόταν πως η δασκάλα τον χτυπούσε στο χέρι μέχρι και εικοσιπέντε φορές, αν δεν ήξερε το μάθημα ή αν αργούσε στο σχολείο. Τα παιδιά από τη Συρία έχουν βιώσει ένα απάνθρωπο πόλεμο που τα έχει στιγματίσει. Και ναι μεν, μπορούν και διαβάσουν το ελληνικό βιβλίο της ιστορίας για τους πολέμους των Ελλήνων, ωστόσο δεν κατανοούν ούτε λέξη. Αν όμως αφηγούνταν μαζί και τον δικό τους πόλεμο, εκείνον που βιώσανε βίαια στην πατρίδα τους, θα ήταν και δικό τους. Ακόμη και το πιο διστακτικό κορίτσι που ήταν από τη Γεωργία θέλησε να σηκωθεί και να γράψει στον πίνακα τη λέξη «ελιά» στα γεωργιανά. Το βιβλίο και το σχολείο αν άγγιζε τα παιδιά αυτά θα αποτελούσε ασφαλή μετρητή της διαπολιτιστικής μας ικανότητας.

Εν κατακλείδι, αν δεν καταφέρουμε να αλλάξουμε την κοινωνία με το σχολείο, τουλάχιστον ας το δοκιμάσουμε μέσα από τον αναβαθμιζόμενο ρόλο των μουσείων. Τα μουσεία με τις συλλογές τους μπορούν να γίνουν ανθοκήπια εκμάθησης και εμπειρίας γλωσσών και πολιτισμών με τρόπο παραστατικό και βιωματικό, πέρα από κυρίαρχα κανονιστικά πλαίσια. Χρειάζεται όμως να ενστερνιστούμε τη διαλεκτική πλευρά της κοινής τους πολιτιστικής κληρονομιάς. Τον Μουσταφά τον είπαμε Μιχάλη, δεν είναι όμως Μιχάλης.

*Ο Αντώνης Χουρδάκης είναι καθηγητής και Διευθυντής Μουσείου της Εκπαίδευσης XENISEUM του Πανεπιστημίου Κρήτης

www.thranio.org