Toυ Δημήτρη Χ. Σάββα
Δεκέμβρης, ο πρώτος μήνας του χειμώνα, αλλά και μήνας των πολλών και μεγάλων εορτών. Θυμάμαι από μικρό παιδί που περίμενα πώς και πώς αυτές τις ημέρες, όπως συμβαίνει με όλα τα παιδιά που και σήμερα, σε μικρότερο βέβαια βαθμό, περιμένουν τις χρονιάρες αυτές μέρες και φυσικά τις γιορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.
Θυμάμαι, από μικρό παιδί την περίοδο αυτή, και κάθε μέρα του Δεκέμβρη που περνούσε η χαρά μου ολοένα και μεγάλωνε, αφού θα πλησίαζαν οι διακοπές του δωδεκαημέρου με το δικό τους ξεχωριστό εορταστικό κλίμα, ιδιαίτερης σημασίας για τα παιδιά.
Θυμάμαι... τούτες τις μέρες, τα Νικολοβάρβαρα, όπως λέει ο λαός μας. Τις γιορτές της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Σάββα και του Αγίου Νικολάου (4,5 και 6 Δεκεμβρίου), που παρουσιάζουν μια αγιωνυμική ενότητα. Αλλά και ενότητα χρονική, η οποία δημιουργείται από τις συνήθως ακραίες καιρικές συνθήκες τις μέρες αυτές. Πέρα όμως από τη σύνδεση αυτών των εορτών με τα διάφορα καιρικά φαινόμενα τις μέρες του Δεκεμβρίου, κάθε Άγιος χωριστά έχει τη δική του θέση στη λαϊκή δοξασιολογία και εθιμολογία. Πρώτη η εορτή της Αγίας Βαρβάρας. Η παράδοση θέλει την συγκεκριμένη Αγία να είναι πολύ όμορφη. Καταγόταν από ειδωλολατρική οικογένεια. Ο πατέρας της την πίεζε να παντρευτεί κάποιον ειδωλολάτρη, αλλά η ίδια παρακάλεσε το Θεό, για να τον αποφύγει. Έτσι, προσεβλήθη από την ασθένεια της ευλογιάς, και εξαιτίας αυτής της αρρώστιας έμειναν στο πρόσωπό της υπερβολικά σημάδια. Έπεσε θύμα η ίδια, ηθελημένα όμως. Παρ’ όλα αυτά η Αγία Βαρβάρα κέρδισε το χάρισμα να προφυλάσσει τους ανθρώπους και να τους θεραπεύει από τη μολυσματική αυτή αρρώστια, όπως σημειώνεται και στην υμνογραφία της: «λοιμικών παθημάτων λώβην αφανίζει», «την λοιμικήν νόσον εκδιώκουσα, τους πιστούς θεραπεύει».
Σε πολλά μέρη της πατρίδας μας την ημέρα της εορτής της, φτιάχνουν εορταστική κόλλυβα ή «σπερνά», όπως λέγονται.
Άλλοι πάλι τα λένε «βάρβαρα» και είναι βρασμένο σιτάρι, ζάχαρη και διάφορα μυρωδικά, τα οποία όταν ευλογηθούν τα μοιράζουν στις γειτονιές. Πιστεύουν ότι μ’ αυτό τον τρόπο κάπως εξευμενίζεται η ευλογιά, αλλά και οποιαδήποτε άλλη εξανθηματική αρρώστια και φυσικά περνάει χωρίς ν’ αφήνει αποτυπώματα, σημάδια δηλαδή.
Την Αγία Βαρβάρα τιμάει ιδιαίτερα και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Μαζί της αποκεφαλίστηκε και η στενή της φίλη Αγία Ιουλιανή, η οποία και συνεορτάζεται, αφού από το παράδειγμα της Βαρβάρας οδηγήθηκε και αυτή στο μαρτύριο. Την ίδια ημέρα επίσης γιορτάζεται και η μνήμη του μεγάλου Θεολόγου της Ανατολής, Ιωάννη του Δαμασκηνού, μεγάλου βιογράφου της Αγίας!
Ακολουθεί η εορτή του Αγίου Σάββα του ηγιασμένου. Μια από τις κορυφαίες μορφές του μοναχισμού και του μοναχικού κόσμου κατά τον Ε’ και Στ’ αιώνα. Γεννήθηκε στην Καππαδοκία και σε ηλικία 17 ετών ήρθε στα Ιεροσόλυμα όπου συνδέθηκε με τον όσιο Ευθύμιο. Σε ηλικία 30 ετών ο Σάββας έγινε αναχωρητής σε διάφορα μέρη της ερήμου, εγκαταλείποντας καθετί το εγκόσμιο. Στη συνέχεια ο αναχωρητής εκλήθη «άρχων και νομοθέτης παντός του αναχωρητικού βίου και πάντων των εν ταις κέλλαις ζην προαιρουμένων». Από τότε τα κοινόβια πληθύνονται, εν τω μεταξύ υπάρχουν έριδες εξαιτίας του Ωριγένη στους κόλπους της Εκκλησίας και μέσα απ’ όλα αυτά ο όσιος Σάββας αναδεικνύεται συμφιλιωτής. Στο ερημητήριό του δέχεται μαθητές και σε απόσταση δέκα χιλιομέτρων ανατολικά της Βηθλεέμ, όπου έμελλε να κτίσει τη μεγάλη και ονομαστή Λαύρα. Ας πούμε όμως πώς περιγράφεται η ίδρυση αυτού του μεγάλου μοναστηριού.
«Η αρχή της ιδρύσεώς της ανάγεται εις το χρόνον καθ’ ον ο Οσιος Σάββας ο Ηγιασμένος αποχωρισθείς του Μεγάλου Ευθυμίου ελθών κατώκησεν εις απρόσιτον σπήλαιον επί της δεξιάς όχθης του χειμάρρου των Κέδρων. Ενταύθα, ιδίως από του 484, ήρχισαν να προσέρχωνται πλείστοι αναχωρηταί, οι οποίοι παρεκάλουν τον Σάββαν όπως δεχθή αυτούς υπό την χειραγωγίαν του. Εις έκαστον εκ των 70 αρχικώς, συναθροισθέντων, παρεχώρει κελλίον, αρξάμενος συγχρόνως της ανεγέρσεως διαφόρων οικοδομών της κατ’ αυτόν τον τρόπον ιδρυθείσης λαύρας. Προς τούτοις ωκοδόμησε πύργον κατά τας Β. πηγάς του χειμάρρου καθώς και ευκτήριον οίκον, εις τον οποίον συνήθροιζε τους αναχωρητάς προς τέλεσιν της θ. λειτουργίας, οσάκις ήρχετό τις εκεί των ιερωμένων. Οτε όμως ηυξήθη η κοινότης, μετέβαλε το σπήλαιόν του εις ναόν, όστις απεκλήθη «Θεόκτιστος» ως διασώζων «ναού Θεού τύπωμα». Αι οικοδομαί έληξαν το 486, τα δ’ εγκαίνια του “Θεοκτίστου» ετελέσθησαν την 12ην Δεκεμβρίου του 491».
Η αγία Λαύρα μετά την κοίμηση του ιδρυτού της δεν αναδείχθηκε μόνο σε ασκητικό κέντρο,αλλά και μητρόπολη όλων των άλλων μοναστηριών. Εγινε ο διδάσκαλος του τυπικού της ΕΚκλησίας, εξελίχθηκε σε θεολογικό και δογματικό κέντρο, κέντρο λογοτεχνίας και ποίησης, επίσης εκεί σύχναζαν οι μελωδοί. Ομως υπήρξε και βάση προστασίας και αγώνα, κατά των βαρβάρων και του κάθε επιδρομέα.
Το σημαντικότερο γεγονός για την ιστορική αυτή ιερά μονή είναι, ότι το έτος 1965 και συγκεκριμένα στις 26 Οκτωβρίου, έγινε η επανακομιδή του λειψάνου του Οσίου Σάββα εξ Ενετίας, όπου τούτο φυλασσόταν για αιώνες στον Ναό του Αγίου Αντωνίνου. Πρώτα προηγήθηκαν διαπραγματεύσεις και σχετικές ενέργειες μετά της Δυτικής Εκκλησίας. Φυσικά το ιερό λείψανο τοποθετήθηκε στο χώρο της Μονής, εκεί όπου ο Όσιος είχε διαλάμψει, πριν από μια και μισή χιλιετία!
Το λαϊκό καλαντάρι των “Νικολοβαρβάρων” κλείνει φυσικά με την εορτή του Αγίου Νικολάου και την λατρεία του. Αυτή κινείται σε διαφορετικό εθιμολογικό πλαίσιο, αφού ο τιμώμενος Αγιος θεωρείται ιδιαίτερα προσφιλής στο λαό μας. Η τιμή του αγίου ξεκίνησε από τα Μύρα της Λυκίας και διαδόθηκε πολύ γρήγορα στον βυζαντινό χώρο αλλά και εκτός αυτού. Ιδιαίτερος είναι ο ρόλος του Αγίου ως προστάτου των ναυτικών και γενικά των ναυτιλλομένων, γι’ αυτό στην Πάρο ονομάζεται «Θαλασσίτης». Πάντοτε η εικόνα του Αγίου είναι ανηρτημένη στο θάλαμο του κυβερνήτη του πλοίου και πάντοτε προς αυτόν είναι γνωστές οι επικλήσεις βοηθείας «Αη Νικόλα βοήθα μας» ή «Αη μου Νικόλα στο τιμόνι». Λέγεται μάλιστα, ότι ο Άγιος Νικόλαος είναι αυτός που επινόησε το πηδάλιο, χαρίζοντας μ’ αυτό τον τρόπο ασφαλή ταξίδια στα πλοία. Σε ώρα που οι ναυτικοί κινδύνευαν, οι επικλήσεις αλλά και τα τάματα στον Άγιο ήταν μεγάλα. Πόσες φορές δεν κατέβασαν το εικόνισμά του οι ναυτικοί στα μανιασμένα κύματα, δένοντάς το με σκοινί προηγουμένως. Λέγεται βέβαια ότι και οι πειρατές πολλές φορές ζητούν τη βοήθειά του και του υπόσχονταν ότι θα του δώσουν μεγάλο μέρος από τη λεία τους.
Η πίστη περί του Αγίου Νικολάου, ως κυρίου της θάλασσας είχε επικρατήσει ήδη από τον 9ο αιώνα. Έτσι η καταστροφή το 807 του στόλου των Αράβων αποδόθηκε σε επέμβαση του Αγίου, όπως αναφέρει ο χρονογράφος Θεοφάνης: “... φανερώς κατεπολέμηθη υπό του Αγίου και θαυματουργού Νικολαου... πολλών ανέμων και θαλαττίων κυμάτων, βροντών τε και αστραπών ανωμαλία τον στόλον κατέλαβεν, ως ικανά συντριβήναι σκάφη...”.
Τον Άγιο Νικόλαο όμως δεν έχουν μόνο οι ναυτικοί προστάτη. Τον έχουν και όλοι που χρειάζονται κάποιον να τους “κυβερνήσει”: ορφανά παιδιά, φτωχοί, ανύπανδρα κορίτσια.
Σχετική είναι και η προσφώνηση του ως “Αη Νικόλα των Μοιρών”, παρετυμολογικά από το όνομα της πατρίδας του, τα Μύρα της Λυκίας.
Τέτοιες μέρες λοιπόν... “Νικολοβάρβαρα”, όπως θέλει να τις αποκαλεί ο λαός μας. Μέρες γιορτής, χαράς αλλά και οικογενειακής συνοχής, αφού οι άνθρωποι τις περίμεναν πώς και πως, προκειμένου να φθάσουν και να γιορτάσουν την περίοδο του δωδεκαημέρου! Από τη στήλη μα ευχόμαστε χρονια πολλά, γεμάτα υγεία, χαρά και ευτυχία και ιδιαίτερα χρόνια πολλά στους εορτάζοντες, αλλά και στις εορτάζουσες!
