
“Κάλλιο αργά παρά ποτέ”, που λέει και ο λαός μας. Εχουμε κλείσει ήδη και τη δεύτερη εβδομάδα της σαρανταράς, όπως την αποκαλούσαν οι παλαιότεροι. Δεν ξέρω αν οι νέοι τη γνωρίζουν αυτή την περίοδο της νηστείας, η οποία είναι πιο μικρή και πιο ήπια από τη νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής, που κρατάει 48 ημέρες. Σαρανταρά λοιπόν ονόμαζαν και ονομάζουν οι άνθρωποι την περίοδο της νηστείας που αρχίζει ανήμερα της εορτής του Αγίου Φιλίππου και κρατά μέχρι την παραμονή της Γεννήσεως του Χριστού.
Εδώ βέβαια πρέπει να κάνω μια παρένθεση. Πολλοί τη λήξη ανήμερα την χρησιμοποιούν με την έννοια της ίδιας ημέρας. Ομως ο Κωστής Φραγκούλης, ο Γιάννης Χλουβεράκης και άλλοι, κυρίως ορμώμενοι από τα ανατολικά μέρη της Κρήτης, ειδικότερα από την περιοχή της Σητείας, λέγοντας τη λέξη ανήμερα, εννοούν την επόμενη μέρα. Ισως όμως σ’ αυτή την περίπτωση πιο αρμόδιοι να απαντήσουν θα είναι οι γλωσσολόγοι και οι φιλόλογοι.
Σαρανταρά λοιπόν! Μια σαρακοστή ελαφρά ή πιο γελαστή αν θέλουμε, σχετικά με την αυστηρή, παρατεταμένη και συνοφρυωμένη Μεγάλη Σαρακοστή. Πάντοτε την σαρανταρά φρόντιζαν οι έμποροι και οι ιχθυοπώλες να υπάρχει άφθονο ψάρι στην αγορά, αφού οι νηστεύοντες θα μπορούσαν να τρώνε ψάρι μέχρι του Αγίου Σπυρίδωνα (12 Δεκεμβρίου), ίσως και λίγο παραπέρα μέχρι του Αγίου Ελευθερίου. Δεν προανέφερα ότι τη σαρακοστή αυτή επιτρέπεται η “κατάλυσις ιχθύος”.
Θυμάμαι αυτές τις μέρες στο χωριό το φρέσκο φτηνό ψάρι που έφερναν καθημερινά οι πλανώδιοι ψαράδες. Ψάρι της ώρας, κυρίως σαρδέλα, σαβρίδι και μαριδάκι. Πολλές φορές και κουτσομούρες, οι οποίες θεωρούνται το ψάρι των “φτωχών” πλουσίων, αφού η τιμή τους ήταν κάπως απαγορευτική για τους περισσότερους συγχωριανούς μου. Εκείνο όμως που μου έχει μείνει περισσότερο ήταν οι ρέγγες, οι παλαμίδες, τα σκουμπριά στην άλμη και φυσικά ο μπακαλιάρος, ο επονομαζόμενος “φτωχογιάννης”. Ηταν το αγαπημένο ψάρι των περισσοτέρων, πράγμα που το επέτρεψε το λαϊκό βαλάντιο του καθένα. Σήμερα αυτή η ονομασία, “φτωχογιάννης” έχει εκλείψει και ο καλός μπακαλιάρος έχει αυξημένη τιμή αφενός και περιορισμένη ζήτηση αφετέρου.
Αναβαθμίστηκε λοιπόν ο “φτωχογιάννης”. Παλαιότερα μ’ ένα κιλό λάδι αγόραζε κανείς ένα κιλό μπακαλιάρο. Στις μέρες μας ο καλός, ο γνήσιος μπακαλιάρος ισοδυναμεί τουλάχιστον με τρία κιλά ελαιόλαδου. Υπάρχει βέβαια και κατώτερης ποιότητας αλλά...
Ο “φτωχογιάννης”... είχε πράγματι την τιμητική του αυτές τις μέρες. Τούτες τις μέρες... πολλές οι γιορτές αλλά και οι εορτάζοντες και το κάθε σπίτι, παλαιότερα στα χωριά κυρίως, έπρεπε να βγάλει έναν μεζέ στους επισκέπτες. Ετσι, το πρόβλημα του τραταρίσματος λυνόταν μ’ ένα κομμάτι τηγανητό μπακαλιάρο ή πλακί στο φούρνο με μπόλικη ντομάτα αλλά και με αγριόχορτα “γιαχνερά”, όπως τα έλεγαν οι νοικοκυρές.
Ολα τα παραπάνω συνοδεύονταν με καλό κρασί, το οποίο τις περισσότερες φορές αντί να ενδυναμώσει τον οργανισμό, τον παραενίσχυε και με το παραπάνω, φέρνοντας τους παρευρισκόμενους σε κόσμους απόλυτης ευθυμίας και υπέρμετρου ενθουσιασμού!
Η λέξη “φτωχογιάννης” πάντα μου προκαλούσε απορία και ήθελα να μάθω τη φιλολογική ερμηνεία της λέξης! Θεώρησα καλό να ρωτήσω μια μέρα, αρχές της δεκαετίας του ενεννήντα τον Μενέλαο Παρλαμά. Ο κύριος Μενέλαος ήμουν σίγουρος ότι θα μου έλυε την απορία μου. Σκυμμένος, καθώς ήταν όπως συνήθιζε, στο γραφείο του εφόρου στο μέγαρο “Αχτάρικα”, πάνω σ’ έναν τόμο των κρητικών χρονικών, τον ρώτησα και φυσικά αμέσως πήρα την απάντηση και όχι μόνο αυτό. Ο σοφός δάσκαλος μού είπε τόσα πολλά για τον μπακαλιάρο, που τελευταία, σίγουρα έπαψε πια να είναι φτωχογιάννης:
“Δεν σας έχει απασχολήσει κύριε Μενέλαε το θέμα, γιατί στα χωριά κυρίως αποκαλούν πολλές φορές ειρωνευόμενοι κιόλας τον μπακαλιάρο ως “φτωχογιάννη”;
“Δεν είναι ανάγκη να με απασχολήσει, γιατί από μόνο του το πράγμα εξηγείται. Πάντα οι θυμόσοφοι αγρότες μας τον έλεγαν έτσι, αφού επρόκειτο για φαγητό των φτωχών και μάλιστα το πιο εκλεκτό τους φαγητό. Αλλά η ερμηνεία έχει και άλλη σημασία. Η λέξη “φτωχογιάννης” προφέρεται εύκολα και ηχηρά και έρχεται σε απόλυτη προσαρμογή από την άποψη αρμονίας λόγου και σχήματος με το “χνάρι” του παστού μπακαλιάρου”.
Δεν μπορούσα να μην ακούσω και να μην αποδεχθώ την περί “φτωχογιάννη” ερμηνεία του κυρίου Μενέλαου! Ο Θεός να τον συγχωρέσει! Ο παστός μπακαλιάρος από τα παλιά χρόνια καταναλωνόταν σε μεγάλες ποσότητες στο νησί μας. Απ’ ό,τι μαθαίνουμε και διαβάζουμε, μεγάλες ποσότητες μπακαλιάρου αναπλήρωναν την έλλειψη φρέσκου ψαριού στα μεσόγεια της Κρήτης, τότε που δεν υπήρχαν δρόμοι ούτε φυσικά τα ψυγεία ή ο πάγος, για να είναι δυνατή η τροφοδότηση του εσωτερικού της Κρήτης με φρέσκο ψάρι. Θρεπτικό φαγητό και νοστιμότατο και ξαλμυρισμένο όσο χρειάζεται. “Το ξαλμύρισμα, όταν γίνεται υπερβολικά, του αφαιρεί τη νοστιμιά, γι’ αυτό πρέπει το αλάτι ν’ ακούγεται λιγάκι” έλεγε πολλές φορές ο μακαρίτης ο πεθερός μου.
Μια άλλη διατροφική συνήθεια αυτών των ημερών ήταν και ο σαλμός. Φυσικά πιο παρακατιανό έδεσμα απ’ αυτό του μπακαλιάρου. Οχι μόνο κατά τη διάρκεια της “σαρανταράς”, αλλά και πιο συχνά ο σαλμός προτιμούνταν και ψηνόταν με λεπτοκομμένο κρεμμυδάκι στο τσικάλι. Είχε σημασία και ιδιαίτερη νοστιμιά να είναι πήλινο και να ψήνεται στα ξύλα και φυσικά σε σιγανή φωτιά. Ο κύριος Μαρίνος Ιδομενέας στο Κρητικό Γλωσσάρι, μια από τις περιζήτητες εκδόσεις της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, στο δίστιχο που ακολουθεί, δεν παύει να μας σκανδαλίζει διατροφικά:
“Ενα σαλμό, σταφιδολιές και γουλωτό ραδίκιο,
πήγα πεσκέσι στον καδή, για να μου δώσει δίκιο”.
Και τότε φαίνεται υπήρχε το μπαξίσι (όπως το έλεγε και ο αείμνηστος Χαρίλαος Φλωράκης), η δωροδοκία, η μίζα, αν θέλετε.
Καδής ή κατής ήταν ο ανώτατος Τούρκος δικαστής. Πολλοί προσπαθούσαν και είχαν ελπίδες να βρουν στο πρόσωπό του το δίκιο, την κατανόηση.
Χαρακτηριστική η λαϊκή ρήση του λαού μας:
“Αμα σε... αδικήσει ο κατής
σε ποιον τον πόνο σου θα πεις;”
Και να αδικηθεί κάποιος... μικρό το κακό. Ας είναι!
Τέλος, για να κλείσω εδεσματολογιοδιατροφικά, μεγάλη ζήτηση είχαν οι ρέγγες, διπλοκαπνιστές κατά προτίμηση, που κάποιοι τις έλεγαν “πέρδικες”. Φαγητό των ξωμάχων, των ανθρώπων της υπαίθρου, οι οποίοι αυτή την περίοδο που οι αγροτικές εργασίες ήταν σε πλήρη εξέλιξη, αφού άρχιζε το μάζεμα της ελιάς, το προτιμούσαν. Με λάδι και κρεμμύδι, αφού έψηναν τη ρέγγα στον αγούδουρα, ένα μικρό φουντωτό θάμνο που εύκολα ο άνεμος τον παρασύρει.
Σαρανταρά λοιπόν... Η ψαροφαγιά της σ’ όλο το μεγαλείο. Η ζωή κυλούσε ήρεμα κι απλά, σκληρή και απαιτητική πολλές φορές, αφού δεν υπήρχαν οι σημερινές ανέσεις και απολαύσεις. Ομως οι άνθρωποι ένιωθαν μέσα τους έντονη τη χαρά και την ικανοποίηση.
“Σαρανταρά” και αρχίζουμε δειλά δειλά να μπαίνουμε στην προεορταστική περίοδο των εορτών του δωδεκαημέρου. Μέρες γιορτής, χαράς και οικογενειακής ευτυχίας. Μέρες αγάπης και νοσταλγίας, τότε που λεφτά υπήρχαν... τότε που όλοι περιμέναμε την έλευση του Μεσσία αλλά και του 13ου μισθού... Τότε...
Ας ευχηθούμε έστω και με λιγότερα, αυτή η περίοδος να μας φέρει χαρά, υγεία και ευτυχία. Κυρίως όμως την ελπίδα και την ειρήνη!

