2ο μέρος
Η εξέγερση του κρητικού λαού το 1866-69 κατατρόμαξε όχι μόνο την Τουρκία, αλλά και τις Μεγάλες Ευρωπαϊκές Δυνάμεις που φοβούνταν ότι η νίκη των επαναστατών θα μπορούσε να προκαλέσει ανάφλεξη του Ανατολικού Ζητήματος, για την αντιμετώπιση του οποίου αφ’ ενός θεωρούσαν ότι δεν ήταν έτοιμες και αφετέρου υποπτεύονταν ότι κερδισμένη από μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν η Ρωσία.
Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο οι Μεγάλες Ευρωπαϊκές Δυνάμεις προφασίστηκαν το 1866 ουδετερότητα στην Κρητική Επανάσταση. Η ουδετερότητα όμως αυτή ευνοούσε την Τουρκία.
Για να μην παραβούν την ουδετερότητά τους οι Ευρωπαϊκές Δυνάμεις απέφυγαν να προσφέρουν τη βοήθειά τους προς τις Κρητικές οικογένειες που πέθαιναν από το κρύο και την πείνα στα κρητικά παράλια, περιμένοντας πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων να τις μεταφέρουν στην Ελλάδα. Όταν κινήθηκαν τελικά μερικά ευρωπαϊκά πλοία για να μεταφέρουν τις κατατρεγμένες και ημιθανείς οικογένειες των Κρητών στην Ελλάδα, ήταν πολύ αργά. Και τότε ακόμα η ανθρωπιστική βοήθεια που πρόσφεραν ήταν με το σταγονόμετρο.
Αντίθετα με τις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις, η ουδετερότητα των ΗΠΑ οφειλόταν όχι στο φόβο έκρηξης του Ανατολικού Ζητήματος, αλλά στην πολιτική που είχε διακηρύξει, το 1823, ο Αμερικανός Πρόεδρος Μονρόε και συνίστατο στην αποφυγή ανάμιξης στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Το 1866, ωστόσο, και επειδή ο αμερικανικός λαός είχε ξεσηκωθεί υπέρ των δικαίων των Κρητών και εναντίον της βαρβαρότητας των Οθωμανών κατά των χριστιανών της Κρήτης, ο Αμερικανός πρόεδρος Άντριου Τζόνσον ανταποκρινόμενος σε έκκληση προς αυτόν από τους Κρήτες επαναστάτες και αφού ενημερώθηκε από τον πρεσβευτή του στην Κωνσταντινούπολη, προέβη σε δήλωση που ενίσχυε το ηθικό των επαναστατών. Συνιστούσε συγκεκριμένα στον Αμερικανό πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη να συντονιστεί με τους πρέσβεις των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων, ώστε από κοινού να πιέσουν την Πύλη να μεταβάλει πολιτική έναντι των χριστιανών της Κρήτης, ιδιαίτερα στον ανθρωπιστικό τομέα, τουλάχιστον.
Ο πρεσβευτής της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη, το 1867, Πέτρος Δεληγιάννης, που είχε άριστες σχέσεις με τον εκεί Αμερικανό πρεσβευτή, φιλέλληνα Μ. Μοrris, κατάφερε να εξασφαλίσει το περιεχόμενο του βαρυσήμαντου υπέρ των Κρητών, τηλεγραφήματος του Αμερικανού προέδρου προς τον διπλωματικό του αντιπρόσωπο, στην Υψηλή Πύλη, και στις 29 Οκτωβρίου του 1866 να το μεταδώσει στον προϊστάμενο υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδος Χαρίλαο Τρικούπη.
Ο Τζόνσον παρεκκλίνει του Δόγματος
Ανέφερε ο Αμερικανός πρόεδρος προς τον πρεσβευτή του στην Κωνσταντινούπολη, Μ. Μοrris, τον Οκτώβριο του 1866, περίπου τα εξής:
• Η έκθεσή σας ελήφθη. Μου προκαλεί ικανοποίηση και υπερηφάνεια το ότι ο δυστυχής λαός της Κρήτης, ο υφιστάμενος τόσα δεινά, απευθύνεται σε μας. Όπως επίσης μου προκαλεί ικανοποίηση το ότι διακατέχεστε προσωπικά από φιλάνθρωπα συναισθήματα, έναντι των Κρητών. Εξακολουθήστε να ενεργήτε προς την Πύλη (την τουρκική κυβέρνηση) σε συμφωνία με τους συναδέλφους σας, υπέρ των χριστιανών της Κρήτης».
Είναι προφανές ότι ο Αμερικανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη προέβαινε από καιρό σε ενέργειες, σε συνεργασία με τους Ευρωπαίους συναδέλφους του, υπερασπιζόμενος την υπόθεση των χριστιανών της Κρήτης, με παραστάσεις από κοινού με τους πρεσβευτές των ευρωπαϊκών χωρών, προς την τουρκική κυβέρνηση.
Ο πρόεδρος Άντριου Τζόνσον ήλθε έτσι, με το τηλεγράφημά τους αυτό προς τον Μοrris, να εγκρίνει τις προηγηθείσες ενέργειές του και να τον ενθαρρύνει να τις συνεχίσει.
Η πρωτοβουλία αυτή του Αμερικανού προέδρου, μολονότι ήταν φιλανθρωπικού χαρακτήρα και καλυπτόταν πολιτικά με την «κοινή δράση» με τις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις, αποτελούσε μια κάποια παρέκκλιση από το «Δόγμα Τρούμαν» διότι προέβλεπε ενέργεια της Αμερικανικής διπλωματίας και πολιτικής στον ευρωπαϊκό χώρο.
Το μήνυμα του Άντριου Τζόνσον προς τον Αμερικανό πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη Μ. Μοrris ήταν ένα μικρό βήμα διαφοροποίησης από το «Δόγμα Μονρόε» λόγω της προς αυτόν παράστασης των Κρητών επαναστατών.
Το μεγάλο βήμα της πλήρους εξόδου από τον απομονωτισμό τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν το 1917, όταν αποφάσισαν τη συμμετοχή τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για να επανέλθουν μετά από αυτόν στο «καβούκι» του δόγματος του προέδρου Μονρόε και να ξαναβγούν απ’ αυτό το 1941, μετά το Περλ Χάρμπορ. Στις μέρες μας ο νέος Αμερικανός πρόεδρος, Τράμπ, εμφανίζεται διατεθειμένος να επανέλθει σ’ ένα είδος πολιτικής που θα μοιάζει με αυτή του «Δόγματος Μονρόε» - πολιτικής απομονωτισμού και αδιαφορίας για τα συμβαίνοντα στην Ευρώπη.
Ο περιώνυμος Κρητικός στρατηγός
Εκτός από τον χριστιανικό Κρητικό λαό, προς τον Αμερικανό πρόεδρο Άντριου Τζόνσον, απευθύνθηκε, με εκτενή αναφορά της και η Γενική Συνέλευση Κρητών, με την οποία του εζητείτο η μεσολάβησή του στις Μεγάλες Ευρωπαϊκές Δυνάμεις υπέρ της ελευθερίας της πατρίδας της, ενώ η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να στείλει στην Ουάσιγκτον έναν περιώνυμο Κρητικό, ως πρεσβευτή της, με την ελπίδα ότι θα έπειθε τον πρόεδρο Τζόνσον να επιχειρήσει το μεγάλο βήμα εξόδου από το «Δόγμα Μονρόε» και να βοηθήσει τους χριστιανούς της Κρήτης στον αγώνα τους υπέρ της ελευθερίας και της ένωσής τους με την Ελλάδα.
Το όνομά του, Δημήτριος Καλλέργης. Από τα Ρεθυμνιώτικα. Με ταραχώδη ζωή. Ένας «πολιτικός Ζορμπάς» στο τετράγωνο. Ταίριαζε για πρέσβης στην Αμερική από κάθε άποψη. Όχι μόνο λόγω του περιπετειώδους χαρακτήρα του, αλλά και από την άποψη της πολιτικής διαδρομής του. Του πρωταγωνιστικού ρόλου του στην επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843 που ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει στους Έλληνες Σύνταγμα, με το οποίο εξασφαλίζονταν τα πολιτικά τους δικαιώματα και οι ελευθερίες τους.
Ο Κρητικός Δημήτριος Καλλέργης θα εγκαινίαζε και τη διπλωματική αντιπροσώπευση της Ελλάδας στην Αμερική, αφού θα ήταν ο πρώτος Έλληνας διπλωματικός αντιπρόσωπος στην αμερικανική πρωτεύουσα. Ο πρώτος Έλληνας πρεσβευτής σ’ αυτήν.
Δεν υπάρχουν στοιχεία για το εάν ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κουμουνδούρος και ο υπουργός Εξωτερικών Χαρίλαος Τρικούπης, που αποφάσισαν το διορισμό του Καλλέργη ως πρεσβευτή της Ελλάδος στην Ουάσιγκτον, στην ηλικία των 64 ετών, το 1867, είχαν απόλυτη εμπιστοσύνη στο πρόσωπό του. Μάλλον το αντίθετο θα έπρεπε να συμβαίνει από μια προσεκτική ανάλυση της προσωπικότητάς του και της ζωής του και δεδομένης της σοβαρότητας και της ευθυκρισίας των δύο Ελλήνων πολιτικών.
Η φιλία με τον Ναπολέοντα Γ’
Το ζήτημα όμως είναι ότι ο Καλλέργης εθεωρείτο φαίνεται το καταλληλότερο πρόσωπο για τη φιλελεύθερη και αντιβασιλική Αμερική, δεδομένου ότι είχε τη φήμη του φιλελεύθερου και παλαιότερα του αντιβασιλικού.
Πέραν αυτού, διέθετε εμπειρία διπλωμάτη από τη θητεία του ως πρεσβευτή της Ελλάδος στο Παρίσι το 1861 και είχε υπέρ αυτού, το ότι έκανε προσωπικό φίλο του ένα αυτοκράτορα! Τον Λουδοβίκο Ναπολέοντα Γ΄ Βοναπάρτη. Και όχι απλώς φίλο του, αλλά θαυμαστή του! Ένας αυτοκράτορας θαυμαστής ενός ατίθασου Κρητικού στρατιωτικού και απρόβλεπτου πολιτικού.
Ο Ναπολέων Γ΄ ήταν όχι μόνο θαυμαστής του Κρητικού Καλλέργη, αλλά και οπαδός υποτίθεται της πολιτικής του, αφού τον βομβάρδιζε με υποσχέσεις ότι θα κάνει το παν για την απελευθέρωση της Κρήτης.
Ο παλίμβουλος ωστόσο αυτός Γάλλος πολιτικός, που από πρόεδρος της Δημοκρατίας τα κατάφερε και έγινε αυτοκράτορας, όχι μόνο δεν τήρησε τις υποσχέσεις του στον Καλλέργη για την Κρήτη, αλλά μετά τον θάνατο κυρίως του Κρητικού στρατηγού, σχεδίαζε άλλοτε να περιλάβει τη Μεγαλόνησο στην αυτοκρατορία του, άλλοτε να βοηθήσει την Αίγυπτο να περιέλθει σ’ αυτήν και άλλοτε να στερεώσει την εξουσία του σουλτάνου σ’ αυτήν. Πίστευε άραγε η ελληνική κυβέρνηση, στέλνοντας τον Φεβρουάριο του 1867, τον Καλλέργη στην Ουάσιγκτον για πρεσβευτή της, ότι θα μπορούσε χάρη στις όποιες υποτίθεται ικανότητές του, να πάρει ολοκληρωτικά με το μέρος της Κρήτης τον Αμερικανό πρόεδρο, πείθοντάς τον να παραβιάσει έστω και άπαξ (υπέρ της Κρήτης) το «Δόγμα Μονρόε;»
Απάντηση επ’ αυτού δεν υπάρχει. Αναχωρώντας πάντως από την Αθήνα για την Ουάσιγκτον, μέσω Παρισίων, ο Καλλέργης είχε στον διπλωματικό χαρτοφύλακά του ένα μεγάλο ατού για να επιχειρήσει να δελεάσει τον Αμερικανό πρόεδρο.
Το ελληνικό «δώρο» προς τις ΗΠΑ αποτελούσε έκπληξη πρώτου μεγέθους. Στην Αμερικανική Δημοκρατία θα προσφερόταν, για τις ανάγκες ίσως του Ναυτικού της, ένα κυκλαδίτικο νησί. Η Μήλος1.
Γρήγορα όμως όλα αποδείχθηκαν «έπεα πτερόεντα». Ο επαναστάτης κατά του Όθωνα και στη συνέχεια υπασπιστής του και κατόπιν υπασπιστής του Γεωργίου Α’, Δημήτριος Καλλέργης, έφθασε στο Παρίσι όπου αρρώστησε βαριά, σύμφωνα με ιατρικό ανακοινωθέν της 1ης Μαρτίου 1867. Επέστρεψε ασθενής στην Αθήνα, όπου και πέθανε λίγο μετά. Την 8 Απριλίου 1867.
Αντί γι’ αυτόν, πρέσβης στην Ουάσιγκτον τοποθετήθηκε ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής. Ένας προσγειωμένος λόγιος, καθηγητής της Αρχαιολογίας και διπλωμάτης που έφθασε στην αμερικανική πρωτεύουσα το καλοκαίρι του 1867 χωρίς τα τερατώδη «δώρα» που θα μετέφερε ο Καλλέργης.
Λίγο μετά την άφιξη του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή στην Ουάσιγκτον και την εκεί εγκατάστασή του ως πρώτου πρεσβευτή της Ελλάδος (πρώτος Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα ήταν ο Κάνφιλντ – Canfield), ο Έλληνας διπλωμάτης είχε την τύχη να παραστεί στη λήψη δύο άκρως φιλοκρητικών αποφάσεων από την Αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων και την Αμερικανική Γερουσία.
Το Κογκρέσο υπέρ της Κρήτης
Την 6η Ιουλίου 1867, η Αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων αποφάσιζε παμψηφεί με την ακόλουθη περίπου διατύπωση, ότι:
«Ο λαός της Αμερικανικής Συμπολιτείας δεν μπορεί να βλέπει με αδιαφορία μια απολυταρχική Δύναμη να καταπιέζει ένα λαό που αγωνίζεται υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του. Γι’ αυτό και αναθέτει στο Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων να εξετάσει και αναφέρει ποια ενέργεια της Αμερικανικής κυβέρνησης θα είναι η καταλληλότερη για να διαδηλωθεί η συμπάθεια του Αμερικανικού λαού προς τον ηρωικό λαό της Κρήτης και άλλες κοινότητες υποταγμένες στον οθωμανικό ζυγό που τελούν ήδη σε αιματηρό πόλεμο με την Τουρκική κυβέρνηση». Αναθέτει, επίσης, αναφέρει η ίδια απόφαση, στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής, να διερευνήσει «κατά ποιο τρόπο, η Αμερικανική κυβέρνηση, σύμφωνα με το ρόλο των ΗΠΑ, ως ουδέτερης και φιλικής Δύναμης, μπορεί να προσφέρει, κατά τον πιο τελεσφόρο τρόπο, τη μεσιτεία της, ώστε να εξασφαλίσει στον Κρητικό λαό τα αγαθά της ειρήνης και της βελτίωσης του πολιτικού περιβάλλοντός της».
Με την παμψηφεί αυτή απόφασή της, η Αμερικανική Βουλή αποδέχθηκε το αίτημα της Γενικής Συνέλευσης Κρητών που υποβλήθηκε προς ένα περίπου χρόνο στην Αμερικανική Συμπολιτεία και τον πρόεδρό της (όπως αναφέραμε στο χθεσινό μας σημείωμα). Αίτημα για την άσκηση μεσιτείας στις Μεγάλες Ευρωπαϊκές Δυνάμεις ώστε οι τελευταίες να πιέσουν, από κοινού με την Αμερικανική κυβέρνηση, την Υψηλή Πύλη να μεταβάλει την πολιτική της έναντι του Κρητικού λαού.
Το εύρος της προτεινόμενης από την Αμερικανική Βουλή διευθέτησης ήταν μεγάλο, καθώς η απόφαση περιλάμβανε, εκτός από τον τερματισμό του εναντίον των Κρητών πολέμου και την εξεύρεση πολιτικής λύσης!
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι προς υποστήριξη των δικαιωμάτων του Κρητικού λαού, η Αμερικανική Βουλή εισηγείτο παρέμβαση στα ευρωπαϊκά πράγματα, η οποία καλυπτόταν έναντι του «Δόγματος Μονρόε» με την προϋπόθεση περί «κοινής δράσης» με τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής.
Η αρχή της «κοινής δράσης» η οποία δεν προκύπτει μεν από την απόφαση της Αμερικανικής Βουλής, εμπεριέχετο όμως στο προ έτους μήνυμα του Αμερικανού προέδρου προς τον πρεσβευτή του στην Κωνσταντινούπολη Μ. Morris, με το οποίο ο Άντριου Τζόνσον συνιστούσε στον αντιπρόσωπό του στην Πύλη, να συνεχίσει να πιέζει την τουρκική κυβέρνηση, σε συμφωνία με τους συναδέλφους του, πρέσβεις των Ευρωπαϊκών Μεγάλων Δυνάμεων, υπέρ των χριστιανών της Κρήτης.
Ηθική νίκη
των επαναστατών
Η παμψηφεί απόφαση της Αμερικανικής Βουλής της 6ης Ιουλίου 1867 απετέλεσε μεγάλη ηθική πρωτίστως και πολιτική και διπλωματική νίκη των Κρητών επαναστατών δευτερευόντως. Πάντως, το παν θα κρινόταν από την εφαρμογή της Αμερικανικής απόφασης στην πράξη.
Την επόμενη ημέρα η νίκη αυτή διπλασιάστηκε από παρόμοια, παμψηφεί επίσης, απόφαση της Αμερικανικής Γερουσίας, η οποία είχε επισημότερο και πιο βαρύνοντα χαρακτήρα με το να παρουσιαστεί ως κοινό ψήφισμα με την απόφαση της Βουλής και να περιβληθεί έτσι το πολιτικό ένδυμα ψηφίσματος του Κογκρέσου.
Το σημαντικό είναι ότι το ψήφισμα του Κογκρέσου αναγνώριζε ασυζητητί την ελληνικότητα της Κρήτης, ενώ απευθυνόταν στην τουρκική εξουσία για να της συστήσει μεταβολή της πολιτικής της έναντι του κρητικού λαού και ανέθετε στον Αμερικανό πρόεδρο τη γνωστοποίηση στην Υψηλή Πύλη του βαρυσήμαντου ψηφίσματός του, το περιεχόμενο του οποίου ο συγγραφέας του παρόντος άρθρου αποδίδει ελεύθερα ως ακολούθως:
- Ο λαός της Αμερικανικής Συμπολιτείας, αισθανόμενος ισχυρή συμπάθεια προς τον λαό της Κρήτης που αποτελεί μέλος της ελληνικής οικογένειας, στην οποία τόσα πολλά οφείλει ο πολιτισμός, εκφράζει τη λύπη του για τα τρέχοντα παθήματα του αξιοθαύμαστου αυτού λαού και διαδηλώνει την ελπίδα ότι η διακήρυξη αυτή, της οποίας την ψήφιση θεωρεί καθήκον του (ο Αμερικανικός λαός), θα προκαλέσει την περίσκεψη της οθωμανικής κυβέρνησης και θα συντελέσει στην μεταβολή της πολιτικής της έναντι της Κρήτης».
Ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Χαρίλαος Τρικούπης όταν έλαβε γνώση του Ψηφίσματος του Κογκρέσου, ειδοποίησε τον Έλληνα πρέσβη στην Ουάσιγκτον, επισημαίνοντάς του ότι πέραν του κειμένου τούτου σημασία έχει τι οδηγίες θα δώσει το Αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών προς τον Αμερικανό πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη για τον χειρισμό της όλης υπόθεσης.
Εκτός από τον πρέσβη μας στην Ουάσιγκτον, ο Χαρίλαος Τρικούπης έγραψε και προς τον πρέσβη μας στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας του να τον ενημερώσει για το τι συνέβη κατά την παράσταση του Αμερικανού πρέσβη στον μεγάλο βεζίρη (πρωθυπουργό) της Τουρκίας.
Η απάντηση του πρεσβευτή μας στην Κωνσταντινούπολη Πέτρου Δεληγιάννη στον υπουργό Εξωτερικών Χαρίλαο Τρικούπη, με ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1867, ήταν απογοητευτική.
«Δύναμαι να σας διαβεβαιώσω, ανέφερε ο Π. Δεληγιάννης, ότι καμμία διακοίνωσις, ούτε παράστασις, δυνατή ή ασθενής, δεν απηυθύνθη προς την Πύλην υπό του Υπουργού (πρεσβευτού) των Ηνωμένων Πολιτειών εν Κωνσταντινουπόλει, αφορώσα το ζήτημα του ηρωικού αγώνος της Κρήτης.
«Ο κ. Μόρρις μετέβη εις τον Μ. Βεζίρην και του ανέγνωσε την απόφασιν του Κογκρέσου. Ο Ααλή πασάς (μέγας βεζίρης) άμα ήκουσε την ανάγνωσιν τω είπε δυσαρεστημένος: «Δεν είναι δι’ εμέ, κύριε, αλλά δια τον υπουργόν των Εξωτερικών προς τον οποίον θα οφείλετε να διευθύνετε τούτο δια διακοινώσεως».
Ο κ. Μόρρις απήντησεν εις αυτόν, ότι δεν είχε καμμίαν διαταγήν να κάμη τίποτε άλλο από εκείνο το οποίον έκαμε προς τον πρόεδρον της κυβερνήσεως. Ο Ααλή πασάς έτεινε τότε την χείραν και επήρε τον χάρτην τον οποίον ο κ. Μόρρις του ενεχείρησε. Και όλον το ζήτημα έμεινε εκεί».
Ο M. Morris δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο και ας ήταν ο φανατικότερος αντιοθωμανός διπλωμάτης, σε επίπεδο πρεσβευτή ξένης χώρας διαπιστευμένος στην Κωνσταντινούπολη, μετά βέβαια τον Έλληνα πρέσβη.
Ο Αμερικανός πρέσβης ήταν φανατικότερος αντιοθωμανός και αυτού του Ρώσου συναδέλφου του, στρατηγού Ιγνάτιεφ. Ο ίδιος ο Μόρρις, εξάλλου, στις συζητήσεις με τους συναδέλφους του έλεγε ότι κάθε μέρα που περνά μισεί περισσότερο την οθωμανική εξουσία.
Στη διπλωματία όμως τα συναισθήματα έχουν αξία μόνο όταν επηρεάζουν, κατά τρόπο αποφασιστικό την πολιτική των κυβερνήσεων. Και η πολιτική της αμερικανικής κυβέρνησης, παρά τη δεδηλωμένη συμπάθεια του Αμερικανού προέδρου και του Αμερικανού πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη υπέρ των χριστιανών της Κρήτης, ήταν προσηλωμένη στο «Δόγμα Μονρόε». Οι «χαραμάδες» που δημιουργούσαν σ’ αυτό το ψήφισμα του Κογκρέσου οι δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου ή οι εκθέσεις των αντιπροσώπων των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη (M. Morris) και κυρίως στα Χανιά (W. Stillman) δεν ήταν επαρκείς για τη διείσδυση τόσο ισχυρού κρητικού φωτός, ώστε να σβήσει η ισχύς του Δόγματος Μονρόε, έστω για μόνο την Κρήτη.
Τα πλοία και οι πρόσφυγες
Παρ’ όλα αυτά, ο Αμερικανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη, τηρώντας το γράμμα και το πνεύμα του ψηφίσματος του Κογκρέσου και την οδηγία του Αμερικανού προέδρου, του Οκτωβρίου του 1867 «να ενεργεί από συμφώνου μετά των συναδέλφων του υπέρ των Κρητών» έδωσε εντολή στον Αμερικανό ναύαρχο στη Μεσόγειο να στείλει πλοία του να παραλάβουν καταδιωκόμενες από τους Τούρκους χριστιανικές οικογένειες της Κρήτης και να τις μεταφέρουν στην Ελλάδα.
Ο Αμερικανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη έδωσε την εντολή αυτή μετά την εκ μέρους του Άγγλου πλοιάρχου Pyn πρωτοβουλία να μεταφέρει με το αγγλικό πολεμικό πλοίο «Assurance» προσφυγικές οικογένειες από την Κρήτη στην Ελλάδα. Πρωτοβουλία που προκάλεσε πάραυτα την εκ μέρους του βρετανικού Ναυαρχείου μετάθεση του Άγγλου φιλάνθρωπου πλοίαρχου, από την Κρήτη, όπου υπηρετούσε με το πλοίο του, στη Μάλτα. Αργότερα πάντως η απροθυμία και άρνηση των Μεγάλων Δυνάμεων να μεταφέρουν με τα πλοία τους τους δυστυχείς Κρήτες πρόσφυγες στην Ελλάδα κάμφθηκε, κατά κάποιο τρόπο, ώστε να πραγματοποιηθούν σημαντικής έκτασης μεταφορές ανθρωπίνων ψυχών. Οι περισσότερες Κρητικές οικογένειες πάντως μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα με πλοία της Ελληνικής Ακτοπλοΐας Σύρου μερικά των οποίων είχαν αγοραστεί με εράνους Ελλήνων ομογενών, όπως επίσης και με ιστιοφόρα.
Ως προς τον Αμερικανό Ναύαρχο, είτε διότι η ναυαρχίδα του ναυλοχούσε στις Βαλεαρίδες, είτε διότι ο ίδιος θεωρούσε ότι δεν καλυπτόταν από την εντολή του Αμερικανού πρέσβη, ζητούσε γραπτή διαταγή του Αμερικανού υπουργού Ναυτικών. Οι Κρήτες πρόσφυγες (κυρίως γυναικόπαιδα) παρέμειναν αβοήθητοι, σε μεγάλα χρονικά διαστήματα, νηστικοί και γυμνοί στις παραλίες, περιμένοντας τα πλοία της σωτηρίας, κάτω από τις άθλιες καιρικές συνθήκες του χειμώνα του 1866-67, αλλά και τους επόμενους μήνες, γεγονός που είχε ως συνέπεια τον θάνατο πολλών από αυτούς από την πείνα, το ψύχος και γενικά τις κακουχίες.
Η ευθύνη για τη μη κινητοποίηση των ξένων πλοίων βαρύνει και τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις στις οποίες ανήκαν, τα περισσότερα πολεμικά και εμπορικά πλοία, που έπλεαν πέριξ της Κρήτης ή ναυλοχούσαν σ’ αυτήν. Τα γαλλικά πολεμικά σκάφη στα Κρητικά νερά και κυρίως τη Σούδα, όπου βρίσκονταν ελλιμενισμένα τα περισσότερα, ήταν 4-5 και άλλα τόσα της Αγγλίας. Πέντε ανήκαν στην Ιταλία, άλλα πέντε στην Αυστρία και πέντε πολεμικά και ένα εμπορικό στη Ρωσία. Ένα εμπορικό και ένα πολεμικό στην Πρωσία. Και ένα πολεμικό των ΗΠΑ που εκινείτο μεταξύ Κρήτης και Βαλεαρίδων νησιών.
1Νικολάου Αλέξ. Τσιριντάκη: Η Πολιτική και διπλωματική ιστορία της εν Κρήτη Εθνικής Επαναστάσεως 1866-69, τόμος Β΄, Αθήναι, 1950.
ΑΥΡΙΟ: Δύο Αμερικανοί διπλωμάτες και ο αγώνας για την ελευθερία της Κρήτης
* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος
