Κατά τα χρόνια της βενετοκρατίας, οι επαγγελματίες και οι εργαζόμενοι σε διάφορα επαγγέλματα, που ασκούσαν τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες στα αστικά κέντρα της Κρήτης, είχαν οργανωθεί σε σωματεία, τις συντεχνίες. Η συντεχνιακή οργάνωση διατηρήθηκε και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους, ιδρύθηκαν μικτά σωματεία με αλληλοβοηθητικό και θρησκευτικό χαρακτήρα.
Συντεχνίες καλούνταν, κατά τα Μεσαιωνικά χρόνια μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση, τα σωματεία που περιελάμβαναν όλους τους μαστόρους, τους καλφάδες και τους μαθητευόμενους του ίδιου επαγγέλματος σε κάποια πόλη. Διοικούνταν από μέλη συνδίκων ή ενομωτών που εκλέγονταν με καθολική ψηφοφορία από τους μαστόρους, φρόντιζαν την τιμή και την υπόληψη του επαγγέλματος, τιμωρούσαν τους κακούς τεχνίτες, καθόριζαν την τεχνική του επαγγέλματος, τη σχέση τους με τους ξένους τεχνίτες και τους καλφάδες, τις τιμές, τον τρόπο πώλησης των εμπορευομένων. Οι συντεχνίες, αρχικά, αποτελούσαν σπουδαίο ωφέλημα για τη βιοτεχνία, γιατί προστάτευαν τους τεχνίτες από τις αυθαιρεσίες του άρχοντα και από τον ανταγωνισμό, και βοήθησαν τα μέλη τους να πλουτίσουν. Με την πάροδο του χρόνου όμως έγιναν εμπόδιο σε κάθε υπαγορευόμενο από τα πράγματα νεωτερισμό, ενίσχυσαν το πνεύμα της ρουτίνας και αναχαίτισαν την ανάπτυξη της βιοτεχνίας. Η Γαλλική Επανάσταση κατάργησε εντελώς τις συντεχνιακές οργανώσεις και ανακήρυξε την ελευθερία του επαγγέλματος, της εργασίας και του εμπορίου2.
Στο Ηράκλειο είχαν ιδρυθεί, από τα τέλη του 15ου ώς τα τέλη του 16ου αιώνα, δώδεκα συντεχνίες, σύμφωνα με τις λιγοστές μνείες που έχουν εντοπιστεί: των καλαφατών, των μαραγκών πλοίων, των υποδηματοποιών, των οικοδόμων, των ξυλουργών, των ναυτικών, των κουρέων, των ζωγράφων, των ραπτών, των βαρελοποιών, των μικρεμπόρων, των σχοινοπλόκων. Τον 17ο αιώνα προστέθηκαν ακόμη οκτώ: των αχθοφόρων, των αρτοποιών, των ψαράδων, των κατασκευαστών κωπιών, των σαμαροποιών, των πωλητών βρώμης, των κηπουρών και των ταβερνιάρηδων3.
Από μέσα του 17oυ και τον 18ο αιώνα υπήρχαν οι συντεχνίες των αρτοποιών, των παντοπωλών, των ηλοποιών (κατασκευαστών καρφιών), των κλειδαράδων, των αρχιτεκτονικών εργασιών (τέκτονες, κτίστες, ξυλουργοί), των εμπόρων, των λεβητοποιών, των κασσιτερωτών, των ραπτών, των βυρσοδεψών, των υποδηματοποιών, των χρυσοχόων, των αγωγιατών, των κηρύκων, των ξυλουργών, των μαραγκών, των χαλκωματάδων, των ναυτικών, των ιπποκόμων, των εμπόρων δέρματος, των κατασκευαστών ξιφών, των ξυλεμπόρων, των παξιμαδάδων, των κρεοπωλών, των μπακάληδων, των καπετάνιων, των τσοχατζήδων, των ντελάληδων, των καϊκτσίδων, των ντουατζή (αναγνώστες των δεήσεων), ενώ είχε ορισθεί ειδικός υπεύθυνος των συντεχνιών του Χάνδακα. Ενίοτε προέκυπταν διαφορές μεταξύ των εργοδοτών και των συντεχνιών, όπως αυτή υπαλλήλου του Δημοσίου και της Συντεχνίας των Ξυλουργών, ή διενέξεις μεταξύ των συντεχνιών σχετικά με το ύψος της αμοιβής τους από κοινή εργασία, όπως αυτή της Συντεχνίας των Κτιστών με τις Συντεχνίες των Μαραγκών και των Ξυλουργών4.
Το 1875 μαρτυρούνται οι χριστιανικές συντεχνίες των σιδηρουργών, των χρυσοχόων, των καπνοπωλών, των κλειδοποιών, των σαγματοποιών, των οινοπωλών και των ραπτών5.
Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας (1899), άρθρο 26, αναγνώριζε το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, «εφ’ όσον εις τον σκοπόν του συνεταιρισμού ή εις τα προς επίτευξιν του σκοπού τούτου μέσα δεν υπάρχει τι το παράνομον, ανήθικον ή επικίνδυνον εις την Πολιτείαν». Στον Κρητικό Αστικό Κώδικα του 1904, άρθρο 45, ορίζονταν ότι τα σωματεία ιδρύονταν με επίσημο καταστατικό συμβόλαιο στο οποίο ορίζονταν ο σκοπός και η επωνυμία του σωματείου, ο τρόπος που γίνεται ή παύει να είναι κάποιος μέλος του, οι καταβλητέες εισφορές των μελών του, ο τρόπος καταρτισμού της διοίκησης του, οι περιπτώσεις και ο τρόπος σύγκλησης της συνέλευσης των μελών του. Στο άρθρο 46 ορίζονταν ότι ο σωματείο αποκτούσε νομική ικανότητα «διά της εγκρίσεως του καταστατικού αυτού δι’ Ηγεμονικού διατάγματος δημοσιευομένου εν τη Επισήμω Εφημερίδι».
Η έγκριση όμως μπορούσε να ανακληθεί, εάν το σωματείο είχε εκτραπεί του προορισμού του και επεδίωκε σκοπούς διαφορετικούς από αυτούς που αναφέρονταν στο καταστατικό του, ενώ ο Ποινικός Νόμος 28/25.6.1899 προέβλεπε αυστηρές ποινές για τους απεργούς 6.
Κατά την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας ιδρύθηκε ικανός αριθμός σωματείων βάσει του άρθρου 26 του Συντάγματος του 1899 αλλά και βάσει άλλων νομοθετικών ρυθμίσεων, απόρροια των πολιτικών εξελίξεων στο νησί, όπως: του άρθρου 24 του Συντάγματος του 19077 και άρθρου 46 του Αστικού Κώδικα• των ψηφισμάτων της 30ής Σεπτεμβρίου 1908 και 16ης Δεκεμβρίου 1909 της Βουλής των Κρητών• του άρθρου 11 του Ελληνικού Συντάγματος και άρθρου 46 Αστικού Κώδικα• των ψηφισμάτων της 14ης και 16ης Ιανουαρίου 1912 της Επαναστατικής των Κρητών Συνέλευσης και το άρθρο 46 του Αστικού Κώδικα.
Σκοπός των σωματείων αυτών ήταν η παροχή βοηθημάτων και περίθαλψης σε όσα μέλη τους είχαν ανάγκη. Διοικητικό όργανο τους ήταν το διοικητικό συμβούλιο. Απαρτίζονταν από τον πρόεδρο, τον γραμματέα, τον ταμία, των οποίων τα καθήκοντά ορίζονταν από άρθρα του καταστατικού, και τους σύμβουλους. Η θητεία του διοικητικού συμβουλίου ήταν ετήσια ή διετής.
Τα έσοδα των σωματείων προέρχονταν από τακτικές εισφορές των μελών, τις συνδρομές των ευεργετών και των δωρητών και τους τόκους του υφιστάμενου κεφαλαίου. Το κεφάλαιο του προϋπολογισμού διετίθεντο για συγκεκριμένες δαπάνες και δεν επιτρέπονταν απόκλιση από αυτές. Κάθε σωματείο είχε τη δική του σφραγίδα, το δικό του λάβαρο, που το έφεραν τα μέλη του στις τελετές. Γιόρταζαν την επέτειό τους σε συγκεκριμένη από το καταστατικό τους θρησκευτική εορτή, με την τέλεση θείας λειτουργίας στην οποία ήταν υποχρεωμένα να προσέρχονται όλα τα μέλη του σωματείου, ενώ τα καταστήματα τους παρέμεναν κλειστά. Στη θεία λειτουργία προσκαλούνταν να συμμετάσχουν και τα προεδρεία των άλλων σωματείων. Μετά το πέρας της λειτουργίας η εικόνα και η σημαία του εορτάζοντος σωματείου μεταφερόταν, με πομπή, στην οικία του εορτάζοντος μέλους, όπου τελούνταν αγιασμός και δεξίωση των προσκεκλημένων8.
Τέλος, σε ορισμένα καταστατικά σωματείων ορίζονταν ότι απαγορευόταν ανάμειξη σωματείων σε κόμματα υπό την ιδιότητά τους, ενώ όσα μέλη σωματείου έκαναν πολιτική συζήτηση αποβάλλονταν από το αυτό με απόφαση του διοικητικού του συμβουλίου.
Βάσει του θεσμικού πλαισίου που μνημονεύθηκε παραπάνω ιδρύθηκαν στο Ηράκλειο τα σωματεία: Συντεχνία των Υποδηματοποιών9, Συντεχνία των Σανδαλοποιών10, το Σωματείο «Ο Ξυλουργός» (ανασύσταση)11, Σωματείο των Κτιστών 12 (μεταγενέστερα Σωματείο Κτιστών, Λιθοξόων, Κονιαστών και Ελαιοχρωματιστών 13), Συντεχνία των Αρτοποιών «Η Μέλισσα» 14, Συντεχνία των Οινοκατασκευαστοπαραγωγών και Οινοκαφεπωλών15, Σωματείο των Υφασματοπωλών16, Συντεχνία των Χρυσοχόων, Φανοποιών και Ωρολογοποιών17, Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων18, Σωματείο των Καπνεργατών19 Σωματείο των Πλακουντοποιών20, Σύλλογος των Σιδηρουργών, Κλειθροποιών και Ορειχαλκοποιών «Ο Ήφαιστος»21, Σωματείο των 2211, και Σωματείο των Πανδοχέων23.
Τα σωματεία του Ηρακλείου επικεντρώθηκαν στην άσκηση φιλανθρωπικού έργου με αποδέκτες, κατά κύριο λόγο, τα μέλη τους, και τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού και σε άλλες δραστηριότητες. Έτσι, διέθεσαν χρηματικά ποσά στις άπορες οικογένειες των εφέδρων της πόλης, στο Οικονομικό Συσσίτιο, στον Μητροπολίτη Κρήτης για τη σίτιση των ορφανών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, στους Συμαίους αλιείς που είχαν ανακαλύψει και εξουδετερώσει έξω από το λιμάνι του Ηρακλείου τορπίλες, που στόχευαν να πλήξουν τους στρατιώτες που έφευγαν για τον Πόλεμο. Με πρωτοβουλία τους τελέσθηκε μνημόσυνο για όσους Κρήτες έπεσαν στη Μακεδονία, ενώ ενίσχυσαν οικονομικά την αεροπορία και τον στρατό ξηράς και έστειλαν 200.000 τσιγάρα, δωρεάν, στον ελληνικό στρατό που βρισκόταν στο μέτωπο. Επίσης, δήλωσαν, με ψήφισμά τους, που δημοσιεύθηκε στον τοπικό τύπο, τη στήριξή τους στο κίνημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου και την πρόθεσή τους να τού παράσχουν κάθε ηθική και υλική υποστήριξη, πριν ακόμη πραγματοποιηθεί το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909, που οργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Συντεχνιών Ελλάδος στο Πεδίο του Άρεως, εξέφρασαν τα συγχαρητήριά τους στον Ελευθέριο Βενιζέλο για την υπογραφή της Ελληνοτουρκικής Συνθήκης των Αθηνών (1.11.1913), και καταδίκασαν την απόφαση του Γενικού Διοικητή Κρήτης να μετακινήσει τους στρατεύσιμους του νομού Λασιθίου από το Ηράκλειο στα Χανιά.
Επίσης, με αφορμή τον εορτασμό της επετείου της 25ης Μαρτίου, έστειλαν τηλεγράφημα στον Πρωθυπουργό εκφράζοντας τον πόθο και την ευχή τους για την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, συγχαρητήριο τηλεγράφημα προς τον Στέφανο Δραγούμη για τον διορισμό του ως Γενικού Διοικητή Κρήτης ενώ ζήτησαν από τον Βασιλιά Κωνσταντίνο να επισκεφθεί και το Ηράκλειο, με την ευκαιρία της καθόδου του στην Κρήτη για τον εορτασμό της Ένωσης του νησιού με την Ελλάδα24.
Το έτος 1914 αποτελεί τομή για την οργάνωση της εργατικής τάξης της πόλης. Ψηφίστηκε ο Νόμος 281 που βοήθησε την οργάνωση του εργατικού κινήματος. Είχε επιλυθεί το Κρητικό Ζήτημα, που μονοπωλούσε χρόνια το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης, είχαν οξυνθεί τα κοινωνικά προβλήματα λόγω της απότομης επέκτασης της φορολογικής νομοθεσίας στην Κρήτη, και υπήρχε στο Ηράκλειο ένας μικρός κύκλος ανθρώπων με σοσιαλιστική κατάρτιση που πρωτοστάτησε στη συγκρότηση εργατικών σωματείων.
Τότε συγκροτήθηκαν ο Σύνδεσμος Εργατών Λιμένος25, ο Σύνδεσμος Τεχνιτών Ξυλουργών26, ο Σύνδεσμος Εργατών Σανδαλοποιών27, ο Σύνδεσμος Υποδηματεργατών28, ο Σύνδεσμος Εργατών Κτιστών29, ο Σύνδεσμος Εργατών Ελαιοχρωματιστών30, ενώ το επόμενο έτος συγκροτήθηκαν ο Σύνδεσμος Λεμβούχων31 και η Λιμενεργατική Ένωση Ηρακλείου32. Μεταγενέστερα μαρτυρείται το Σωματείο Εργατών Καραγωγέων33. Συγκροτήθηκαν δηλαδή εργατικά σωματεία που τα μέλη τους βρίσκονταν πάντα συγκεντρωμένα γύρω από τον χώρο δουλειάς τους και επομένως η οργάνωσή τους ήταν ευκολότερη.
Πρόεδροι τεσσάρων εργατικών σωματείων εξελέγησαν μέλη της πρώτης σοσιαλιστικής ομάδας που συγκροτήθηκε στο Ηράκλειο το 1912: Γεώργιος Κυπριωτάκης του Συνδέσμου Εργατών Λιμένος, Νικόλαος Σαλούστρος του Συνδέσμου Τεχνιτών Ξυλουργών, Δημήτριος Σαλούστρος του Συνδέσμου Υποδηματεργατών, Γεώργιος Πολυχρονάκης του Συνδέσμου Εργατών Κτιστών34, ενώ Πρόεδρος της Λιμενεργατικής Ένωσης εξελέγη ο Ανδρέας Ρουμπελάκης, φιλοβενιζελικός35.
Σύμφωνα με πληροφορίες από έμμεσες πηγές, τα διοικητικά όργανα των εργατικών σωματείων ήταν ίδια με αυτά των συντεχνιών. Ίδιος ήταν και ο τρόπος εκλογής τους, με εξαίρεση την εκλογή όλων των μελών των διοικητικών συμβουλίων από τη γενική συνέλευση.
Τα πολεμικά γεγονότα των ετών 1915-1918 δυσχέραναν τη συγκρότηση νέων εργατικών σωματείων. Μετά τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου συγκροτήθηκαν: το Σωματείο Ραπτεργατών (αριθ. απόφ. 120/26.4.1919 του Πρωτοδικείου Ηρακλείου)36, ο Σύνδεσμος Ιδιοκτητοεργατών Κάρων Ηρακλείου (επί της μεταφοράς εισαγομένων και εξαγωμένων εμπορευμάτων στις αποθήκες του Τελωνείου, αριθ. απόφ. 274/18.7.1919 του Πρωτοδικείου Ηρακλείου)37, το Σωματείο Αρτεργατών38 η Ένωση Καροϊδιοκτητών Εργατών Ηρακλείου (επί της μεταφοράς εγχωρίων προϊόντων νομού Ηρακλείου, αριθ. απόφ. 10/18.1.1920 του Πρωτοδικείου Ηρακλείου)39, το Σωματείο Εργατών Τυπογράφων «Ο Γουτεμβέργιος» (αριθ. απόφ. 9/19.1.1920 του Πρωτοδικείου Ηρακλείου)40 το Σωματείο Αμαξοκαραγωγέων41. Επίσης, επανασυστάθηκε ο Σύνδεσμος Καραγωγέων και Αμαξοκαραγωγέων η «Αλληλεγύη», του οποίου η λειτουργία είχε διακοπεί λόγω του Πολέμου42. Όπως διαπιστώνουμε, τα περισσότερα σωματεία σχετίζονται με τις χερσαίες μεταφορές.
Σε αντίθεση με τις συντεχνίες, στις διοικήσεις των εργατικών σωματείων συνυπήρχαν Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι: Χουσεΐν Μπιλαγάκης, Αντιπρόεδρος του Σωματείου Καπνεργατών, Μουσταφά Μακράκης, Χασάν Καραλάκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου του ίδιου σωματείου43, Χουσεΐν Κακνάκης, Χουσεΐν Αρναουτάκης, Αλή Αραπάκης, Χαϊδέρ Μπαϊρακταράκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου Εργατών Σανδαλοποιών44, Μπεχάς Ταχηράκης, Μουσταφά Χατζάκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου Λεμβούχων45, Ιμβραήμ Τσαουσάκης, Μουσάς Κοκκινογουλάκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου Ιδιοκτητεργατών Κάρων46, Αλή Τσαουσάκης, Γιουσούφ Ομανάκης, Αλή Μαχμουτάκης, Ρετζέπ Μουρτάκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου της Λιμενεργατικής Ένωσης47, Μεχμέτ Μουτουβελάκης Αντιπρόεδρος της Ένωσης Καροϊδιοκτητών Εργατών Ηρακλείου,Μεχμέτ Αλής Λιτσαρδάκης και ο Χασάν Λαντζουντάκης μέλη του διοικητικού συμβουλίου αυτής48.
Τα εργατικά σωματεία έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οικονομική αναβάθμιση των μελών τους, για τοπικά ζητήματα, όπως η ποιότητα του ψωμιού που παρήγαν οι αρτοποιοί της πόλης και η υπερτίμηση των ειδών πρώτης ανάγκης, και για θέματα πολιτικής επικαιρότητας, όπως η άφιξη του ελληνι-κού στρατού στη Σμύρνη, η υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης, και η δολοφονική απόπειρα εναντίον του Βενιζέλου. Την εμπιστοσύνη τους στον Βενιζέλο την εξέφρασαν και με άλλες αφορμές49.
Εργατικά σωματεία της πόλης προσχώρησαν σε Ομοσπονδίες και στη ΓΣΕΕ, όπως η Ένωση Καροϊδιοκτητών Εργατών Ηρακλείου, ο Σύνδεσμος Εργατών Λιμένος και ο Σύνδεσμος Λεμβούχων στο Συνδικάτο Συγκοινωνιών και Μεταφορών Πειραιά50, το Σωματείο Αρτεργατών στη ΓΣΕΕ και στην Ομοσπονδία Αρτεργατών-Μυλεργατών-Μακαρονοποιών51, ή αποσκίρτησαν από αυτές, όπως το Σωματείο Καπνεργατών από την Καπνεργατική Ομοσπονδία, επειδή η δεύτερη καταφερόταν εναντίον της Κυβέρνησης52.
Στις αρχές του 20ού αιώνα συγκροτήθηκαν οι πρώτες δημοσιοϋπαλληλικές ενώσεις του Ηρακλείου: ο Σύνδεσμος Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης Κρήτης53, ο Διδασκαλικός Σύλλογος Νομού Ηρακλείου «Ο Προμηθεύς»54, και, αργότερα, η Ένωση Κατωτέρου Προσωπικού ΤΤΤ Ηρακλείου (αριθ. απόφ. 382/13.11.1919 του Πρωτοδικείου Ηρακλείου)55.
Πρόεδροι του Διδασκαλικού Συλλόγου διετέλεσαν οι: Ανδρέας Κοκκινάκης (1907, 1910, 1915), Εμμανουήλ Τσαντηράκης (1921,1922), Ιωάννης Φιοράκης, (1919, 1923, 1929), Μιλτιάδης Χισκάκης (1925), Στυλιανός Αλοΐζος (1926), Δημήτριος Χανιωτάκης (1929), Μιχαήλ Παπαδάκης (1931)56, ενώ, ύστερα από εκλογή, συμμετείχαν, ως αντιπρόσωποι του Διδασκαλικού Συλλόγου Ηρακλείου, ο Εμμανουήλ Καστρινάκης, στο Συνέδριο της Πανελλήνιας Ένωσης Δημοδιδασκάλων (1914)57, και ο Στυλιανός Αλοΐζος στην 8η, 9η και 15η Γενική Συνέλευση της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας58 και στο 3ο Συνέδριο της ΣΔΥΕ (1929) και εκλέχθηκε μέλος του Γενικού Συμβουλίου αυτής.
Ο Σύλλογος συμμετείχε στην επιμνημόσυνη δέηση που τελέσθηκε στο Ηράκλειο υπέρ των πεσόντων Κρητικών στη Μακεδονία59, εξέφρασε την αντίθεσή του στο Κίνημα της Φρουράς της Λαμίας60, ενώ απέστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα στον Βενιζέλο για την άφιξη του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη61. Χρησιμοποίησε διάφορα μέσα για τη διεκδίκηση των αιτημάτων των μελών του, όχι όμως το δικαίωμα της απεργίας62.
1. Απόσπασμα από το βιβλίο μου Το εργατικό και υπαλληλικό κίνημα στο Ηράκλειο (1940-1947), που έχει αποφασιστεί η έκδοσή του (2013) από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη και δεν έχει πραγματοποιηθεί ακόμη.
2. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, τόμ. ΚΒ’, Αθήνα: «Φοίνιξ», [χ.χ.], 604-605.
3. Στυλιανός Αλεξίου, «Το Κάστρο της Κρήτης και η ζωή του στο ΙΣΤ΄και ΙΖ΄ αιώνα», Κρητικά Χρονικά 19 (1965), 151, Αγγελική Πανοπούλου, Συντεχνίες και θρησκευτικές αδελφότητες στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, Αθήνα-Βενετία: «Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας», 2012, 50.
4. Νικόλαος Σταυρινίδης, Μεταφράσεις τουρκικών ιστορικών εγγράφων αφορώντων εις την ιστορίαν της Κρήτης, τόμ. 1ος (περίοδος 1657-1672), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 1975, 224• τόμ. 2ος (περίοδος 1672-1694), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 1976, 8, 25, 30, 60, 75, 145, 179, 180, 365, 422-423• τόμ. 3ος (περίοδος 1694-1715), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 1978, 96, 171, 193, 310• τόμ. 4ος (περίοδος 1715-1752), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 1984, 303, 311• τόμ. 5ος (περίοδος 1752-1765), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 1985, 157, 216• Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδη (επιμ.), Ιεροδικείο Ηρακλείου, Τρίτος Κώδικας (1669.73- 1750.67), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 2003, 19, 21, 35, 76, 81, 101, 125, 164, 180, 182, 195, 230, 260, 263, 309, 311, 312, 316, 318, 319, 343, 408, 442, 446, 451• της ίδιας, Ιεροδικείο Ηρακλείου, Πέμπτος Κώδικας, Μέρος Α΄, (1673-1675), Ηράκλειο: «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», 2008, 213, 246, 249, 311, 316, 317.
5. Κάλια Καλλιατάκη-Μερτικοπούλου, Ελληνικός αλυτρωτισμός και οθωμανικές μεταρρυθμίσεις. Η περίπτωση της Κρήτης 1868-1877, Αθήνα: «Εστία», 1988, 80.
6. Στρατής Γ. Παπαμανουσάκης, Το εργατικό ξύπνημα στα Χανιά, ό.π., 18-19, Αστικός Κώδιξ μετά των σχετικών αυτώ νόμων, διαταγμάτων κ.λπ., Κεφάλαιον Β, Περί σωματείων, άρθρα 45-66, σ. 9- 13, Χανιά 1904.
7. «Οι Κρήτες έχουσι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, εφ’ όσον εις τον σκοπόν του συνεταιρισμού ή εις τα προς επίτευξιν του σκοπού τούτου μέσα δεν υπάρχει τι το παράνομον, ανήθικον ή επικίνδυνον εις την Πολιτείαν».
8. Νέα Εφημερίς, 9.5.1926.
9. Νέα Ελευθερία, 1.6.1902, Διάταγμα 167 της 20.8.1902 Περί εγκρίσεως του κανονισμού του εν Ηρακλείω σωματείου της Συντεχνίας των Υποδηματοποιών, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Δ΄, τχ. Α΄, αριθ. 41, 6.9.1902. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής της την Κυριακή των Βαΐων. Είχε δική της σημαία και σφραγίδα «φερούσας ως έμβλημα ‘‘Συντεχνία Υποδηματοποιών εν Ηρακλείω,’’ η δε σφραγίς πλην των ανωτέρω λέξεων θα έχη εν τω μέσω δύο χείρας συνεσφιγμένας».
10. Διάταγμα 42 της 12.31903 Περί εγκρίσεως του κανονισμού του εν Ηρακλείω σωματείου της Συντεχνίας των Σανδαλοποιών, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Ε΄, τχ. Α΄, αριθ. 44, 5.8.1903. Η Συντεχνία είχε δική της σημαία και σφραγίδα «φερούσας ως έμβλημα‘‘Συντεχνία των Σανδαλοποιών εν Ηρακλείω’’ η δε σφραγίς πλην των ανωτέρω λέξεων θα έχη εν τω μέσω και δύο χείρας συνεσφιγμένας», άρθρο 26 του καταστατικού. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής της την ημέρα εορτής του Αγίου Νικολάου. Η πρώτη Συντεχνία των Σανδαλοποιών Ηρακλείου είχε συγκροτηθεί το 1875, Νέα Εφημερίς, 22.9.1925.
11. Διάταγμα 200 της 19.12.1903 Περί εγκρίσεως του καταστατικού του εν Ηρακλείω ιδρυθέντος σωματείου υπό την επωνυμίαν «Ο Ξυλουργός», Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Στ’, τχ. Α’, αριθ. 3, 15.1.1904. Η σφραγίδα του σωματείου έφερε «γύρωθεν τα γράμματα ‘‘Σωματείον Ο Ξυλουργός Ηράκλειον’’ και εν τω μέσω σύμπλεγμα πελέκεως και διαβήτου», άρθρο 24 του καταστατικού. Γιόρταζε στις 2 Φεβρουαρίου (Υπαπαντής). Το Σωματείο Επιπλοποιών και Καρεκλοποιών «Ο Ξυλουργός» είχε ιδρυθεί το 1865 και ήταν το παλιότερο βιοτεχνικό σωματείο της πόλης. Συμμετείχαν σε αυτό εργοδότες και εργάτες έως το 1914.
12. Διάταγμα 64 της 28.3.1904 Περί εγκρίσεως του καταστατικού του εν Ηρακλείω Σωματείου των Κτιστών, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Στ’, τχ. Α’, αριθ. 20, 12.4.1904. Η σφραγίδα του σωματείου έφερε γύρω τις λέξεις «Σωματείον των Κτιστών εν Ηρακλείω Κρήτης και εν τω μέσω σύμπλεγμα γωνίας και μιστρίου», άρθρο 23 του καταστατικού.
Γιόρταζε το Μεγάλο Σάββατο κάθε έτους.
13. Διάταγμα 37 της 19.2.1910, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 18, 23.3.1910. Η σφραγίδα έφερε τις λέξεις «‘‘Σωματείον των Κτιστών εν Ηρακλείω Κρήτης’’ και εις το μέσον σύμπλεγμα γωνίας και μυστρίου», άρθρο 24 του καταστατικού. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής του την ημέρα της εορτής της Αγίας Τριάδας.
14. Διάταγμα 82 της 28.4.1904 Περί εγκρίσεως καταστατικού της εν Ηρακλείω Συντεχνίας των Αρτοποιών «Η Μέλισσα», Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Στ’, τχ. Α’, αριθ. 22, 7.5.1904. Η Συντεχία γιόρταζε κάθε χρόνο στις 25 Δεκεμβρίου.
15. Διάταγμα 10 της 19.1.1905 Περί εγκρίσεως του καταστατικού της εν Ηρακλείω Συντεχνίας των Οινοκατασκευαστοπαραγωγών και Οινοκαφεπωλών Ηρακλείου, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Ζ΄, τχ. Α΄, αριθ. 5, 28.1.1905.Η σφραγίδα έφερε «ως έμβλημα τας λέξεις ‘‘Συντεχνία των Οινοκατασκευαστο-παραγωγών και Οινοκαφεπωλών Ηρακλείου’’ και εν τω μέσω μίαν σταφυλήν», άρθρο 22 του καταστατικού. Γιόρταζε στις 21 Νοεμβρίου (Εισόδια της Θεοτόκου) την επέτειο εορτή της.
16. Διάταγμα 44 της 30.12.1906 Περί εγκρίσεως καταστατικού υφασματοπωλών Ηρακλείου, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Θ’, τχ. Α’, αριθ. 5, 1.2.1907. Δεν είχε προστάτη Άγιο και ως εκ τούτου συμπεριλάμβανε «εντοπίους και αλλοδαπούς, άνευ διακρίσεως θρησκεύματος».
17. Διάταγμα 27 της 23.2.1907 Περί εγκρίσεως του καταστατικού της εν Ηρακλείω Συντεχνίας των Χρυσοχόων, Φανοποιών και Ωρολογοποιών, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας εν Κρήτη, έτος Θ’, τχ. Α’, αριθ. 16, 5.4.1907. Η σφραγίδα της συντεχνίας έφερε «κύκλω τας λέξεις ‘‘Συντεχνία των Χρυσοχόων, Φανοποιών και Ωρολογοποιών Ηρακλείου”, εν τω μέσω δε δύο χείρας συνεσφιγμένας», άρθρο 33 του καταστατικού. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής της στις 23 Δεκεμβρίου (εορτή των Αγίων Δέκα).
18. Διάταγμα 200 της 12.11.1907 Περί εγκρίσεως του καταστατικού των εν Ηρακλείω εμποροϋπαλλήλων, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Θ’, τχ. Α’, αριθ. 78, 7.12.1907. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής του τη δεύτερη μέρα του Πάσχα. Φαίνεται ότι η λειτουργία του Συλλόγου ατόνησε και ιδρύθηκε νέος, το 1912, Διάταγμα 20 της 20.2.1912, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α΄, αριθ. 57, 7.7.1912.
19.«Το άρτι συσταθέν λαμπρόν σωματείον των Καπνεργατών, εις ό ευχόμεθα πάσαν πρόοδον, προβάν εις τας αρχαιρεσίας αυτού εξέλεξε...», Ελπίς, 7.8.1908.
20. Διάταγμα 21 της 2.2.1910, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 13, 25.2.1910. Η σφραγίδα έφερε «γύρω τις λέξεις ‘‘Σωματείον των Πλακουντοποιών εν Ηρακλείω Κρήτης’’ και εν τω μέσω σύμπλεγμα πτυάριον και πυρρούνιον», άρθρο 23 του καταστατικού. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής του την ημέρα της εορτής του Αγίου Σπυρίδωνα.
21. Διάταγμα 25 της 4.2.1910, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 18, 23.3.1910. Το σωματείο είχε δική του σφραγίδα «φέρουσα εν τω μέσω τον Ήφαιστον κρατούντα σύμβολον πυρός άνωθεν δε τας λέξεις ‘‘Σύλλογος των εν Ηρακλείω Σιδηρουργών’’», άρθρο 3 του καταστατικού. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής του τις ημέρες των εορτών των Αγίου Ματθαίου και Αγίου Χαραλάμπους.
22. Διάταγμα 43 της 25.2.1910, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 18, 23.3.1910. Γιόρταζε την επέτειο ίδρυσής του στις 25 Μαρτίου. Η σφραγίδα ήταν κυκλική, έφερε στη μέση την εικόνα της Αθηνάς και γύρω τις λέξεις «Σωματείον των εν Ηρακλείω Ραπτών», άρθρο 29 του καταστατικού. Η σημαία ήταν κυανόλευκος, έφερε την επιγραφή το «Σωματείον των εν Ηρακλείω ραπτών» και την εικόνα του Ευαγγελισμού «εν τω μέσω του σταυρού της σημαίας», άρθρο 30 του καταστατικού.
23. Διάταγμα 344 της 15.5.1913, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 57, 12.6.1913.
24. Νέα Εφημερίς, 4.8.1912, 13.10.1912. 3, 10, 24.11.1912, 15, 22.12.1912, 3.11.1913, 1, 5.12.1913, 14, 19, 24, 26, 30.5.1917, 17.4.1919, 19.1.1920, Ίδη, 16.5.1908, 12.9.1909, 27.3.1910, 22.5.1913, Ελπίς, 16.5.1908.
25. «Ο Σύνδεσμος των εργατών του Λιμένος Ηρακλείου συνέρχεται την προσεχή Κυριακήν 16 Φεβρουαρίου και ώραν 10 π.μ. εις το πρώτον δημοτικόν σχολείον προς έγκρισιν του καταστατικού και ψήφισιν του διοικητικού συμβουλίου και προέδρου», Νέα Εφημερίς, 15.2.1914, Διάταγμα 252 της 3.3.1914, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 37, 17.4.1914.
26. Διάταγμα 411 της 3.5.1914, Παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τχ. Α’, αριθ. 52, 4.7.1914, Εργάτης, 26.7.1914.
27. Εργάτης, 5, 19, 25.12.1914.
28. Εργάτης, 26.7.1914, 8.8.1914.
29. Εργάτης, 31.12.1914, 20.2.1915.
30. Εργάτης, 31.12.1914.
31. Λαός, 7, 14.8.1915.
32. Ιδρύθηκε ως διασπαστικό σωματείο στον Σύνδεσμο Εργατών Λιμένος, Νέα Εφημερίς, 11, 15.7.1915, Λαός, 18.7.1915.
33. Νέα Εφημερίς, 16.8.1916.
34. Μήτσος Βλαντάς, «Από την προϊστορία της Κομμουνιστικής Οργάνωσης του Ηρακλείου», Μαχόμενη Κρήτη, χρόνος Α΄, φύλλο 3, Νοέμβρης 1946, 73, Εργάτης, 5, 26.9.1914, 31.12.1914.
35. Λαός,18.7.1915.
36. Νέα Εφημερίς, 3.11.1919.
37. Νέα Εφημερίς, 27.8.1919.
38. Νέα Εφημερίς, 25.9.1919.
39. Νέα Εφημερίς, 30.1.1920.
40. Νέα Εφημερίς, 23.1.1920. Τον Αύγουστο του 1915 είχε δημιουργηθεί κάποια κίνηση για την ίδρυση σωματείου των εργατών τυπογράφων, φαίνεται όμως πως δεν ευοδώθηκε λόγω του Πολέμου, Λαός, 7.8.1915. Βλ., επίσης, Σατανάς, 23.8.1915.
41.Νέα Εφημερίς, 24.11.1919, 24.1.1920, 18.3.1920.
42. Νέα Εφημερίς, 31.5.1919, ΑΔΗΚ, ΚΑ 3.3, φάκελος 28, φύλ. 918, ΒΔΒΗ. Βλ., επίσης, Νέα Εφημερίς, 14.6.1919, 6.9.1919, 24.1.1920. Διαλύθηκε με την υπ’ αριθ. 1240/1932 απόφαση του Πρωτοδικείου Ηρακλείου, Ίδη, 3.7.1932, 25.8.1932, Ανόρθωσις, 3.7.1932.
43. Εργάτης, 25.12.1914.
44. Εργάτης, 25.12.1914.
45. Λαός, 14.8.1915.
46. Νέα Εφημερίς, 27.8.1919.
47. Λαός,18.7.1915, Νέα Εφημερίς, 15.7.1915.
48. Νέα Εφημερίς, 30.1.1920.
49. Νέα Εφημερίς, 28.1.1917, 8.6.1918, 27.3.1919, 10.5.1919, 15.11.1919, 18.12.1919,1.8.1920, 21.9.1922, 17.12.1922.
50. Νέα Εφημερίς, 17.7.1919, 30.1.1920.
51. Ανόρθωσις, 22.6.1929.
52. Νέα Εφημερίς, 21.12.1919.
53. Διάταγμα 50 της 3.4.1906 Περί εγκρίσεως καταστατικού του Συνδέσμου Λειτουργών της Μέσης Κρήτης, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Η’, τχ. Α’, αριθ. 17, 14.4.1906. Τακτικά μέλη της ήταν οι πτυχιούχοι της Φιλοσοφικής, της Φυσικομαθηματικής Σχολής του Πανεπιστημίου, των Θεολογικών Σχολών, της Γαλλικής γλώσσας και οι πτυχιούχοι Τεχνικών μαθημάτων, εν υπηρεσία ή μη (άρθρο 2 του καταστατικού).
54. Διάταγμα 71της 2.6.1906 Περί εγκρίσεως καταστατικού του Συλλόγου των Διδασκάλων του νομού Ηρακλείου, Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, έτος Η’, τχ. Α’, αριθ. 26, 9.6.1906.
55.Νέα Εφημερίς, 8, 16.6.1919, 14.1.1920.
56. Ίδη, 12.6.1910, 26.10.1919, 12.5.1921, 12.12.1921, 25.1.1923, 8.12.1925, 8.4.1931, Εργάτης, 16.1.1915, Ελπίς, 6.12.1907, Νέα Εφημερίς, 14.2.1918, 31.3.1919, 10.5.1919, 26.10.1919, 23.10.1922, 29.1.1923, 22.3.1924, 1.7.1925, 4.11.1925, 8.12.1925, Ανόρθωσις, 12.6.1929, 3.10.1929.
57. Νέα Εφημερίς, 13.12.1914.
58. Νέα Εφημερίς, 1.7.1925, 12.6.1927, Ανόρθωσις, 5.5.1932.
59. Ελπίς, 16.5.1908.
60. Νέα Εφημερίς, 14.2.1918. Το βράδυ της 19ης Ιανουαρίου του 1918 άνδρες του Πεζικού Συντάγματος Λαμίας και 68 άνδρες από τη Μοίρα του Πυροβολικού, αφού πήραν τα όπλα και τα φυσίγγια από τις αποθήκες, διεσπάρησαν στην πόλη πυροβολώντας και εκφέροντας στασιαστικές κραυγές.
61. Νέα Εφημερίς, 10.5.1919.
*Η Ευγενία Λαγουδάκη είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας
