ΜΕΡΟΣ Ε’ (ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ)
Η εκδίκηση του φερίκ Ισμαήλ Παπαδάκη πασά δεν τερματίζεται εδώ όσον αφορά το δράμα που εκτυλίχτηκε στο Αρκάδι.
Όπως σημειώνει στην αναφορά του με ημερομηνία 28 Νοεμβρίου 1866, προς τον Έλληνα υπουργό Εξωτερικών Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, ο πρόξενος της Ελλάδας στα Χανιά Νικ. Σακόπουλος:
«Τα πτώματα των χριστιανών μένουν εν τη Μονή άταφα, τα δε των Τούρκων ετάφησαν εντός δεξαμενών και μεγάλων λάκκων ούς ηνέωξαν (άνοιξαν), αντί δε σανίδων προς σκέπασμα των τάφων τούτων μετεχειρίσθησαν τας ιεράς εικόνας».
Μα και γιος παπά να μην ήταν στα παιδικά χρόνια του και μουσουλμάνος να είχε γεννηθεί, δεν θα έπρεπε, αυτός ο σπουδασμένος στρατιωτικός, να επιτρέψει τέτοια βεβήλωση. Τη χρησιμοποίηση των ιερών εικόνων της παλιάς θρησκείας του ως σκέπασμα, καπάκι, μουσουλμανικού τάφου. Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ανοσιούργημα και από την ίδια τη θρησκεία του, τον μουσουλμανισμό, που ασφαλώς δεν επιθυμεί οι νεκροί της να θάπτονται με σύμβολα μη μουσουλμανικά. Και πάντως, όχι άλλης θρησκείας.
Ο φανατικός Ισμαήλ με την εντολή ή ανοχή του διέπραξε διπλό ανοσιούργημα. Ανοσιούργημα και εναντίον του χριστιανισμού και εναντίον του μουσουλμανισμού. Πάντως, και αν δεν διέταξε ο ίδιος τη χρήση εικόνων για την κάλυψη των τάφων των νεκρών του στρατού του, θα την ανέχθηκε. Και θα την ανέχθηκε διότι αποκλείεται να μην έλαβε γνώση της βέβηλης αυτής ενέργειας. Ως προς το θέμα της μη ταφής των πτωμάτων του εχθρού, ο Ισμαήλ παρέβη κάθε κανόνα σεβασμού των νεκρών της μάχης, ακόμη και των αντιπάλων, που ισχύει από την εποχή του Μαραθώνα (ίσως και παλαιότερα) όταν ο Μιλτιάδης διέταξε την ταφή όχι μόνο των νεκρών Ελλήνων νικητών, αλλά και των νεκρών των ηττημένων Περσών.
Για το ρόλο του Ισμαήλ Παπαδάκη πασά στη διήμερη πολιορκία και μάχη της Μονής Αρκαδίου, ο ερευνητής του βίου του Ι. Μ. Καραβαλάκης είναι σαφής: «Εις την τραγωδίαν του Αρκαδίου, αναφέρει, ο ρόλος του Ισμαήλ πασά ήτο πρωταρχικής σημασίας ως προκύπτει εξ επισήμων κειμένων».
Για να στηρίξει την άποψή του ο Καραβαλάκης, αναφέρεται στον Αιγύπτιο συγγραφέα Ismail Sarganq, ο οποίος σε προσωπική εργασία του τονίζει ότι: «Όταν αφίχθη εις Κρήτην (ο Ισμαήλ πασάς) συνεφώνησαν μετά του Γενικού Διοικητή των Οθωμανικών στρατευμάτων δια την εφαρμογήν ενός σχεδίου. Η μάχη του Αρκαδίου υπήρξε το αποτέλεσμα». (σ.σ. του σχεδίου αυτού).
Ο Καραβαλάκης παραπέμπει επίσης στον ιστορικό συγγραφέα Georges Douin, που αναφέρει ότι: «Ο Φερίκ Ισμαήλ επεφορτίσθη των επιχειρήσεων υποταγής του Αρκαδίου»1.
Ισμαήλ: “Εγώ θα πνίξω το Αρκάδι”
Περαιτέρω, ο Καραβαλάκης αναφέρει ένα φοβερό στοιχείο, παρουσιάζοντας έκθεση του ίδιου του Ισμαήλ πασά προς τον αντιβασιλέα της Αιγύπτου, συνωνόματό του, τον Χεδίβη Ισμαήλ, στην οποία αποκαλύπτει ότι η εκστρατεία εναντίον του Αρκαδίου και η καταστροφή του ήταν δικής του έμπνευσης!
Γράφει χαρακτηριστικά ο Καραβαλάκης:
«Εις την επίσημον έκθεσιν την οποίαν υπέβαλεν ο Αιγύπτιος υπουργός (εννοεί ο Ισμαήλ) προς τον αντιβασιλέα, μετά την άλωσιν και καταστροφήν του Αρκαδίου και ήτις καταχωρείται ολόκληρος υπό του Douin (4, σελ. 376) αναφέρει ούτος (ο Ισμαήλ):
«Επειδή το διαμέρισμα του Μυλοποτάμου επέμενεν εις το επαναστατικόν πνεύμα, απεφάσισα να πραγματοποιήσω μιαν αποφασιστικήν κίνησιν δια να τελειώσω με αυτό και να καταπνίξω την εστίαν αυτήν της επαναστάσεως».
«Αλλά και ο πρόξενος της Γαλλίας εις Χανιά Derché, επιβεβαιοί τα ανωτέρω εις την επίσημον έκθεσιν την οποίαν υπέβαλε προς το Υπουργείον των Εξωτερικών της χώρας του»2, αναφέρει ο Καραβαλάκης.
Έχω την εντύπωση ότι στο σημείο αυτό ο Ισμαήλ, «ο Γκιριτλής», ψεύδεται. Παρουσιάζει την εκστρατεία εναντίον του Αρκαδίου ως δικής του έμπνευσης, προκειμένου να δρέψει τις δάφνες της νίκης. Και τι νίκης!... Στεφανωμένης από 872 κεφαλές μαχητών και αμάχων.
Το ότι δεν ήταν δικής του έμπνευσης η όλη εκστρατεία κατά του Αρκαδίου συνάγεται από το ότι αρχηγός της ήταν ο ίδιος ο αρχιστράτηγος Μουσταφά πασά. Μετά τον Μουσταφά, ήταν ο Σουλεϊμάν και μετά (τρίτος τη τάξει) ο Ισμαήλ.
Ο Μουσταφά όριζε τα πάντα. Ήταν το υπ’ αριθμόν 1 πρόσωπο του εχθρού. Πρώην μεγάλος βεζίρης (πρωθυπουργός). Πρώην και νυν βαλής του νησιού. Επιστρατεύτηκε από την Πύλη για να ηγηθεί όλων των δυνάμεών της στην Κρήτη. Σ’ αυτόν υπάγονταν και οι Αιγυπτιακές δυνάμεις. Αυτός έδωσε το σύνθημα της έναρξης της εκστρατείας. Αυτός διέταξε τον βομβαρδισμό της Μονής.
Καρδιά θηρίου
Είναι πιθανόν η εισήγηση για την επίθεση κατά του Αρκαδίου να έγινε από τον Ισμαήλ. Σημασία έχει όμως ποιος αποφασίζει. Και αυτός που αποφάσισε την εναντίον της Μονής εκστρατεία, τον βομβαρδισμό, την άλωση και καταστροφή της ήταν ο Μουσταφά. Εκτελεστές των εντολών του ήταν ο Σουλεϊμάν και ο Ισμαήλ. Όταν όμως ανέλαβε τη διοίκηση των επιτιθέμενων στρατευμάτων ο δεύτερος, λόγω του σοβαρού τραυματισμού του πρώτου, ο Αιγύπτιος αξιωματούχος ξεπέρασε και τις διαταγές του Μουσταφά. Επέδειξε αγριότητα μεγαλύτερης αυτής που προέβλεπαν οι διαταγές του Τούρκου αρχιστράτηγου και βαλή.
Το μίσος του Ισμαήλ Παπαδάκη ξεδιπλώθηκε κοχλάζον και ηφαιστιώδες.
Το ότι ο Μουσταφά είχε το πάνω χέρι, συνάγεται και από το διάλογο που είχε ο γιος του, ο Χασάν, με τον Ισμαήλ. Όταν ο Χασάν, απεσταλμένος του πατέρα του, μετέφερε στον Αιγύπτιο στρατηγό τη διαταγή να μην εκτελεστούν οι εθελοντές Έλληνες αξιωματικοί και στρατιωτικοί, αλλά να παρουσιασθούν σ’ αυτόν (τον Μουσταφά) και ο Ισμαήλ του απάντησε ότι τους είχε τουφεκίσει, ο γιος του βαλή διερωτήθηκε πως θα ξεμπερδέψει τώρα με τον πατέρα του.
Αυτή και μόνο η φράση του Χασάν προς τον Ισμαήλ είναι ενδεικτική της απόλυτης εξουσίας του Τούρκου πολέμαρχου Μουσταφά επί του Αιγύπτιου στρατηγού.
Σημασία όμως έχει, ότι ο παρουσιαζόμενος από ορισμένους συγγραφείς, ως ευαίσθητος και ρομαντικός, ιδίως όταν αντικρίζει το σπίτι του και πατάει τα χώματα της γενέτειράς του, Ισμαήλ, διεκδικεί με την αναφορά του προς τον Αιγύπτιο αντιβασιλέα, τη δόξα του νικητή του Αρκαδίου. Το ότι εμφανίζεται στον αντιβασιλιά του, υπερηφανευόμενος ως μακελάρης του Αρκαδίου, είναι αρκετό για να χαρακτηριστεί ως έχων καρδιά θηρίου. Το κάνει για να κερδίσει ό,τι περισσότερο γίνεται από τον Αιγύπτιο αυθέντη του.
Ως προς τη γενέτειρά του, αν πράγματι ήταν ευαίσθητος και αναπολούσε το σπίτι του και τα πατρικά του χώματα, είχε κάθε ευκαιρία στα πολλά χρόνια της δύναμής του και κυρίως κατά την ειρηνική περίοδο, πριν από την επανάσταση του 1866, να επισκεφθεί το χωριό του, το Ψυχρό Λασιθίου.
Το έκανε τον Μάιο του 1867, όχι ως προσκυνητής, αλλά ως εχθρός των συμπατριωτών του. Αυτών που παρέμειναν φτωχοί και ταπεινοί αγρότες στο Οροπέδιο του Λασιθίου, υπό τον ζυγό του σουλτάνου, καταδιωκόμενοι και βασανιζόμενοι από τα βάρβαρα οθωμανικά στίφη.
Το έπραξε εκστρατεύοντας κατά του Ψυχρού και ολόκληρου του Οροπεδίου Λασιθίου στο πλευρό ενός άλλου Τούρκου αρχιστράτηγου, του Ομέρ πασά (ήταν κι αυτός εξωμότης, πρώην χριστιανός, από την Κροατία) που είχε αντικαταστήσει τον αποσυρθέντα από την Πύλη Μουσταφά που θεωρήθηκε αποτυχών.
Ποια άλλη χρεία αποδείξεων του άγριου ψυχισμού του Ισμαήλ έχομε, από το να διατάξει ή ανεχθεί τον ανηλεή λογχισμό των έξι Ελλήνων εθελοντών και Κρητών αγωνιστών, στο Μελισσόκηπο, έξω από την μονή Αρκαδίου, πριν τουφεκιστούν και από το να εισβάλει με τον στρατό του στην ίδια τη γενέτειρά του, της οποίας τα χώματα έβαψε κόκκινα με το αίμα των τίμιων και ηρωικών παιδιών της;
Τιμωρία του Ισμαήλ, ο θάνατός του…
Η Θεία Δικαιοσύνη ωστόσο επεφύλασσε στον Ισμαήλ Παπαδάκη «δίκαιη» τιμωρία. Τον σοβαρό τραυματισμό του, την 23η ή 25η Μαΐου 1867, λίγο έξω από τη γενέτειρά του, ενώ επιχειρούσε να συντρίψει τους εκεί επαναστάτες πολλοί των οποίων δεν αποκλείεται να ήταν παιδικοί φίλοι του ακόμη και συγγενείς του.
Τρεις ή τέσσερις ημέρες μετά άφησε την τελευταία πνοή του στο Καστέλι Πεδιάδος.
Τον θρήνησε όλη η Αίγυπτος, όπου του έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία. Ενώ η τουρκιά της Κρήτης του ανήγειρε κενοτάφιο στον περίβολο του Βεζίρ Τζαμί (σήμερα Άγιος Τίτος) στο Ηράκλειο.
Η μυθοπλασία που αναπτύχθηκε γύρω από τη ζωή του και που είχε ως συνέπεια, αλλοίμονο… την εξιδανίκευσή του, παραχάραξε ακόμη και την πραγματική αιτία του θανάτου του, παρουσιάζοντας ως τέτοια, δήθεν δηλητηρίασή του, είτε με γλυκά που του εστάλησαν από την Αίγυπτο είτε με καφέ που του προσφέρθηκε στο Καστέλι από εντεταλμένο όργανο του Ομέρ πασά.
Ούτε το ένα ούτε το άλλο φαίνεται ότι ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Μια άλλη εκδοχή, ότι είχε ασθενήσει μερικές ημέρες πριν ανέβει στο Οροπέδιο Λασιθίου «υποφέρων από φλόγωση του περιτοναίου», φαίνεται περισσότερο πιθανή από αυτήν της δηλητηρίασής του, όχι όμως και από αυτήν του τραυματισμού του.
Η αποδοχή όμως της υπόθεσης ότι πέθανε λόγω περιτονίτιδας, από την οποία έπασχε αρκετές ημέρες πριν πατήσει τα χώματα της πατρίδας του, δημιουργεί πρόσθετο επιχείρημα για τη σκληρότητα των συναισθημάτων του, δεδομένου ότι μπορούσε να πάρει άδεια μη συμμετοχής του στο τελευταίο στάδιο της προς ανατολάς εκστρατείας, αφήνοντας άλλον στο πόδι του. Δεν το έκανε όμως. Κάτι που επιτρέπει την υπόθεση ότι δεν επιθυμούσε άρον-άρον, ακόμη και ασθενής, να ξαναδεί το χωριό του και να σκύψει να προσκυνήσει τα χώματά του, όπως φαντάζονται διάφοροι νεότεροι, αλλά για να φυτέψει σ’ αυτά οβίδες και σφαίρες και να κάψει τα σπαρτά, τα αμπέλια, τα ελαιόφυτα και τα σπίτια με τα φουσάτα του, εκπληρώνοντας το χρέος του προς τη νέα πατρίδα και θρησκεία του, με φοβερή εκδίκηση κατά της γενέτειράς του. Η πιο αδιάψευστη απόδειξη προς τον σουλτάνο και τον Αιγύπτιο αντιβασιλιά ότι ήταν δικός τους και όχι κρυπτοχριστιανός, όπως τον κατηγορούσαν Αιγύπτιοι και Τούρκοι αντίπαλοί του, υπήρξε ο βομβαρδισμός της ιδιαίτερης πατρίδας του και το κάψιμο των αγρών της, όπως επίσης η βεβήλωση και καταστροφή του ναού του Αρκαδίου και άλλων ναών της Κρήτης.
Ο μύθος του κρυπτοχριστιανού υιοθετήθηκε και από Έλληνες ιστορικούς, αλλά ένας κρυπτοχριστιανός δεν καίει εκκλησίες και δεν βεβηλώνει τα άγια και τα όσια της χριστιανοσύνης.
Το χρέος του ήταν αυτό του κατακτητή και ισοπεδωτή των αγαθών των κατοίκων του Οροπεδίου και όχι του προσκυνητή της γενέτειράς του. Ο Ισμαήλ το εκπλήρωσε στην εντέλεια αφού κατεβαίνοντας από το Οροπέδιο, στην Πεδιάδα του Ηρακλείου, το τοπίο που άφηνε πίσω του, μαζί με τους άλλους Τούρκους στρατηγούς έμοιαζε με Κρανίου τόπο, τον οποίο έσπευδαν να εγκαταλείψουν σαν τρελοί χιλιάδες άμαχοι, γυναίκες, παιδιά και γέροντες για να αποφύγουν την μανία των Τουρκοαιγυπτίων σφαγέων, όπως προσπαθούσε να κάνει και η οικογένεια του Ισμαήλ, όταν ακόμη ήταν το χριστιανόπουλο, παιδί του παπα Φραγκιού Παπαδάκη-Καμπάνη, το 1823.
Η Θεία Δικαιοσύνη ήταν αμείλικτη κατά του Ισμαήλ Παπαδάκη πασά για τις καταστροφές που επέφερε στο Αρκάδι και σε όλη σχεδόν την Κρήτη, δεδομένου ότι από τον Σεπτέμβριο του 1866 που αποβιβάστηκε στη Μεγαλόνησο μέχρι τον Μάιο του 1867 που πέθανε, σε εννέα μήνες δηλαδή, ηγήθηκε ή συναρχήγευσε με Τούρκους στρατηγούς, σε περισσότερες από δέκα πολυήμερες μάχες.
Όταν η αιγυπτιακή φρεγάτα απέπλεε από την Κρήτη με την σορό του, προκειμένου να μεταφερθεί στην Αλεξάνδρεια προς ενταφιασμό, οι Τουρκοκρήτες θρηνούσαν τον… ήρωά τους, «Γκιριτλή» Ισμαήλ πασά Παπαδάκη. Οι ίδιοι αυτοί που πανηγύρισαν τη νίκη του στο Αρκάδι το Νοέμβριο του 1866 ανάβοντας φωτιές, υψώνοντας σημαίες με την ημισέληνο και ευχαριστώντας τον Αλλάχ με τους χοτζάδες τους από τους μιναρέδες του Ηρακλείου, της Ρεθύμνης και των Χανίων.
Η δικαίωση
των νεκρών
Από την άλλη πλευρά, των υποτιθεμένων… «ηττημένων», η θυσία των 872 μαρτύρων του Αρκαδίου δεν πήγε χαμένη.
Η Κρητική επανάσταση, που έφθινε τον Νοέμβριο του 1866, με το ολοκαύτωμα στο Αρκάδι αναζωπυρώθηκε.
Εκατοντάδες διανοούμενοι σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική ξεσηκώθηκαν υπέρ των δικαίων του λαού της Κρήτης και εναντίον των οθωμανικών θηριωδιών, με επικεφαλής τον Γάλλο Βίκτωρα Ουγκώ και τον Αμερικανό δόκτορα Χάου. Το ίδιο συνέβη και με πολιτικούς όπως ο Κρίσπι, ο Γαριβάλδι, ο Φλωράνς και άλλοι. Ενώ πολλοί νέοι της Ευρώπης και της Αμερικής έφθασαν στην Κρήτη για να πολεμήσουν ως εθελοντές υπέρ της ελευθερίας της.
Η διεθνής αυτή κινητοποίηση ενίσχυσε το ηθικό των Κρητών επαναστατών που αποφάσισαν τη συνέχιση του αγώνα τους, μέχρι τέλη Ιανουαρίου 1869, όταν προδομένοι από τις δολοπλοκίες των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής με τον σουλτάνο αναγκάσθηκαν να σταματήσουν το τουφεκίδι. Προσωρινά όμως. Γιατί ξεσηκώθηκαν μερικές φορές ακόμα, μέχρι που κέρδισαν την αυτονομία τους το 1898 και πέτυχαν την ένωση με την Ελλάδα το 1913.
Το Αρκάδι υπήρξε το ηφαίστειο που με τη λάβα του πυράκτωσε τις ψυχές όλων των γενεών της Κρήτης που ακολούθησαν και κράτησε ζωντανή την επαναστατικότητά τους μέχρι την απόκτηση της πολυπόθητης Κρητικής ελευθερίας.
Το 1913, ασφαλώς, οι ψυχές του Γαβριήλ του Γιαμπουδάκη και των 872 ηρώων του Αρκαδίου, αλλά και όλων των Κρητικών μαρτύρων, θα αγαλλίασαν, διότι η θυσία τους επιτέλους δικαιώθηκε.
1. Histoire du Regne du Khedive Ismail. Editions: Societe royale de Geographie d’ Egypte. Rome 1933, tome 1.
2. Ανάτυπον εκ των τευχών Απριλίου-Σεπτεμβρίου του 1972 του ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΜΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ «ΑΜΑΛΘΕΙΑ» αποκείμενο στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (Αθήνα), σελ. 178-179.
* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος
