Του Τίτου Αθανασιάδη*

ΜΕΡΟΣ Δ’

Ως αρχηγός των αιγυπτιακών στρατευμάτων στην Κρήτη, ο Ισμαήλ ήταν αντίπαλος του αδελφού του Αντωνίου, ο οποίος είχε πολιτικό – ηγετικό ρόλο στην Κρητική επανάσταση, ως μέλος της ανώτατης διοίκησης της ΚΕΑ. Και όχι απλώς αντίπαλος, αλλά εχθρός. Όπως βεβαίως ήταν και εχθρός όλων των συμπατριωτών του που είχαν εξεγερθεί κατά του σουλτάνου και της τουρκικής κυριαρχίας επί της Κρήτης.

Μέχρι εκείνη την εποχή, πάντως, τα δύο αδέλφια επικοινωνούσαν μεταξύ τους.



Γιατί όμως ο αντιβασιλιάς της Αιγύπτου επέλεξε τον Ισμαήλ για αρχηγό της εκστρατείας στην Κρήτη;

Αποστέλλεται ένας πολιτικός προϊστάμενος Υπουργείου (υπουργός) μέλος της αιγυπτιακής κυβέρνησης, στην φλεγόμενη από επαναστατικότητα Κρήτη για να καταστείλει την επανάσταση ή να μετάσχει αποφασιστικά στην καταστολή της στο πλευρό του Τούρκου βαλή και αρχιστράτηγου Μουσταφά πασά;

Αποστέλλεται ένας πολιτικοστρατιωτικός ηγέτης, υψηλότατης βαθμίδας, για να μετάσχει μαχών;

Εκ πρώτης όψεως η επιλογή του Ισμαήλ πασά φαίνεται ότι έγινε για δύο λόγους:

1. Διότι ήταν «πλούσιες» οι δάφνες του από όλες τις επιχειρήσεις που είχε μετάσχει στο πλευρό του Ιμπραήμ στη Μέση Ανατολή (κατά των Τούρκων), αλλά και την εν συνεχεία συμμετοχή του σε όλους τους πολέμους της Αιγύπτου. Οι επιτυχίες αυτές, του είχαν προσδώσει τη φήμη άξιου και ικανότατου αξιωματικού, που θα τελείωνε «γρήγορα» με την υπόθεση της Κρητικής επανάστασης. Του μόνου ικανού από τους Αιγύπτιους στρατηγούς να την καταστείλει, όπως ο ίδιος ο Αιγύπτιος αντιβασιλιάς δήλωσε.

Το επείγον της καταστολής της επανάστασης στην Κρήτη, πρέπει να είχε σχέση με τον επόμενο, καθαρά γεωπολιτικό λόγο.

2. Το 1866, όταν άρχισε η Κρητική Eπανάσταση, η κατασκευή της Διώρυγας του Σουέζ βρισκόταν σχεδόν στα τελειώματά της. Είχε αρχίσει η κατασκευή της το 1859 με την προοπτική να τελειώσει σε έξι χρόνια. Διάφορα γεγονότα όμως, όπως εργατικές κινητοποιήσεις και αιφνίδιες αλλαγές καιρικών συνθηκών, κυρίως όμως μια επιδημία χολέρας το 1865, συνέβαλαν στη μετάθεση του πέρατος των εργασιών κατασκευής της στο 1869.

Για την Αίγυπτο, η διώρυγα του Σουέζ ήταν ένα έργο που θα την εκτίναζε αιώνες μπροστά. Είχε αρχίσει να κατασκευάζεται επί Σαΐντ πασά και περατώθηκε επί αντιβασιλέως Ισμαήλ πασά, που είχε αναπτύξει φιλία με τον Κρητικό Ισμαήλ.

Ο αντιβασιλιάς Ισμαήλ σχεδίαζε την περιέλευση της Κρήτης στην αιγυπτιακή διοίκηση, όπως είχε συμβεί στο παρελθόν κατά τη δεκαετία 1830-1840, διότι λόγω Σουέζ, στα 1866, η Μεγαλόνησος αποκτούσε σπουδαία σημασία για την Αίγυπτο και τους σχεδιασμούς του αντιβασιλιά της, ο οποίος έδειχνε τάσεις μεγαλύτερης ανεξαρτητοποίησης από την Πύλη.

Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Αιγύπτιος αντιβασιλιάς είχε την πρόθεση να συγκρουστεί με την Τουρκία, όπως έκαναν ο ιδρυτής της Δυναστείας Μωχάμετ Άλυ και ο γιος του Ιμπραήμ, που εξαπέλυσαν πόλεμο εναντίον της, από το 1831 μέχρι το 1840, για τη Συρία.

Ο ρόλος του Ισμαήλ Παπαδάκη

Είναι πιθανόν στους σχεδιασμούς αυτούς του Αιγύπτιου αντιβασιλιά, ο Ισμαήλ πασάς, ο Γκιριτλής («Κρητικός»), να είχε σημαντικό ρόλο. Ποιος μπορούσε να είναι ο ρόλος αυτός; Μα ποιος άλλος, από αυτόν του διοικητή Κρήτης, όπως ο Μουσταφά πασάς ήταν διοικητής Κρήτης με εντολή του Μωχάμετ Άλυ, στο παρελθόν.

Αναχωρώντας πάντως από την Αίγυπτο για την Κρήτη ο Ισμαήλ, ο «Γκιριτλής», είχε εντολή από τον αντιβασιλιά Ισμαήλ να προσπαθήσει να κερδίσει τη συμπάθεια και την εκτίμηση των Κρητικών, προς τους οποίους έπρεπε να επιδείξει διάθεση προσέγγισης και όχι ρήξης. Εκτός εάν… Εκτός εάν δεν γινόταν διαφορετικά. Γιατί έπρεπε να στηριχθεί η πολεμική προσπάθεια του σουλτάνου, ώστε ο αντιβασιλιάς να μην εκτεθεί στην Υψηλή Πύλη, υπό την επικυριαρχία της οποίας τελούσε η ημιαυτόνομη Αίγυπτος.

Παρόμοια «γραμμή» είχε δώσει ο αντιβασιλιάς Ισμαήλ και στον Σαχίν πασά που προηγήθηκε του Ισμαήλ Γκιριτλή στην ηγεσία του αιγυπτιακού στρατού στην Κρήτη. Και ο Σαχίν, μολονότι τήρησε τις εντολές του αντιβασιλιά του στην αρχή, κατόπιν τα έκανε μούσκεμα, εμπλακείς σε άγρια αντιπαράθεση με τους επαναστάτες. Ηττηθείς μάλιστα στις Βρύσες Αποκορώνου, έφθασε στο σημείο να εκλιπαρήσει ανακωχή.

Από όλους πάντως τους αξιωματούχους του αντιβασιλιά της Αιγύπτου, ο καταλληλότερος να φέρει σε πέρας τα σχέδιά του για την Κρήτη ήταν ο συνώνυμός του Ισμαήλ, ο Γκιριτλής. Πρώτον γιατί ήταν Κρητικός. Δεύτερον, γιατί είχε φήμη ικανού πολέμαρχου. Και τρίτον, γιατί κατά τη γνώμη του αντιβασιλιά ήταν έξυπνος πολιτικός και μπορούσε να χειριστεί το Κρητικό Ζήτημα με διπλωματία.

Ο αντιβασιλιάς της Αιγύπτου απέβλεπε στον κατευνασμό των επαναστατών και την προσέγγιση με τους χριστιανούς της Κρήτης, ώστε στις διαπραγματεύσεις με τον σουλτάνο, τις οποίες μεθόδευε, να έχει ως επιχείρημα την ειρηνική, κατά κάποιο τρόπο, καταστολή της επανάστασης, λόγω της υποτιθέμενης συναίνεσης του Κρητικού λαού στην αιγυπτιακή εξουσία, που θα εξασφάλιζε ο Ισμαήλ Παπαδάκης πασά.

Για την απόκτηση εξ άλλου της Κρήτης από την Πύλη, η Αίγυπτος θα κατέβαλε ένα σημαντικό ποσό ως ενοίκιο κάθε χρόνο, όπως συνέβαινε τότε (αυτό συνέβη και με την Κύπρο δώδεκα χρόνια αργότερα –το 1878– όταν η Αγγλία την απέκτησε από την Τουρκία).

Τα σχέδια όμως του Αιγύπτιου αντιβασιλιά ναυάγησαν και μάλιστα γρήγορα. Μόλις ο υπουργός του των Στρατιωτικών έφθασε στην Κρήτη.

Όταν ο Ισμαήλ, ο Γκιριτλής, αποβιβάστηκε στη Σούδα και πληροφορήθηκε τα γεγονότα στις Βρύσες, ότι δηλαδή εναντίον του αιγυπτιακού στρατού επιτέθηκαν οι Κρήτες επαναστάτες, την 24η Αυγούστου 1866, έγινε έξω φρενών και απέδειξε ότι δεν ήταν σε θέση να χειριστεί «έξυπνα» την κρητική υπόθεση.

Αυτό προκύπτει από αναφορά του Έλληνα προξένου στα Χανιά Νικολάου Σακόπουλου, προς τον υπουργό Εξωτερικών Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, με ημερομηνία 18 Σεπτεμβρίου 1866, δεκατέσσερις ημέρες δηλαδή μετά την άφιξη του Ισμαήλ φερίκ πασά Παπαδάκη στην Κρήτη.

Ο Ισμαήλ απειλεί

με «εκδίκηση»

Γράφει σχετικά ο Σακόπουλος στον υπουργό Δεληγεώργη:

«Τον Ισμαήλ πασάν επεσκέφθην την παρελθούσαν Πέμπτην εις το στρατόπεδόν του… κατά το διάστημα καθ’ ό παρέμεινα παρ’ αυτοίς (σ.σ. ήταν παρών και ο Σαχίν πασά, ο ηττημένος στις Βρύσες), εγένετο λόγος περί της εν Βρύσαις μάχης και ο Ισμαήλ πασάς, όστις λαλεί την απλοελληνικήν, μοι εξέφρασε την λύπην του, διατί οι χριστιανοί να προσβάλουν τον αιγύπτιον στρατόν και τους υπό πυρετού πάσχοντας στρατιώτας (σημειωτέον ότι αι Βρύσαις είναι τόπος κατά την παρούσαν ώραν του χρόνου νοσώδης και ο κατασκηνώσας εκεί στρατός προσεβλήθη από πυρετούς) και διατί, αφού εγένετο συνθηκολόγησις μεταξύ αυτών και του αρχηγού του σώματος έγγραφος και αντηλλάχθησαν όμηροι, να κατακρατήσουν οι επαναστάται εκατόν είκοσι σκηνάς και την λοιπήν αποσκευήν, ήτις έμεινεν εις χείρας των ως παρακαταθήκη. Επί τέλους προσέθηκεν (ο Ισμαήλ), ο αιγύπτιος στρατός είχεν άλλας διαθέσεις δια τους χριστιανούς, αλλά τώρα δεν μένει ειμή να λάβη εκδίκησιν»4.

Πρόκειται για πολύ σημαντικό κείμενο, διότι δείχνει ότι ο Ισμαήλ, ο Γκιριτλής, ήταν ένας «ανάσκιντος γινατσάρης», όπως έλεγαν οι παλιοί Κρητικοί (αναίσχυντος πεισματάρης δηλαδή). Φανατικός φελάχος, μη έχων σχέση με την αγωγή που θα του έδωσε ο μακαρίτης ιερέας, πατέρας του, ο σφαγιασθείς από τους «κιαφίρηδες» (άπιστους) μουσουλμάνους.

Ήταν τόσο μεγάλη η ισχύς του στην Αίγυπτο (υπουργός Πολέμου και στρατηγός γαρ) που μόνος του αποφάσισε ν’ αλλάξει το σχέδιο του αντιβασιλιά του και από την επιδίωξη της φιλίας του κρητικού λαού που είχε εντολή να επιχειρήσει, θα χρησιμοποιούσε τη σπάθη και το όπλο, για να πάρει εκδίκηση.

Τι ήθελε δηλαδή ο φερίκ Ισμαήλ να πράξουν οι Κρήτες επαναστάτες; Μήπως περίμενε να υποδεχθούν τον αιγυπτιακό στρατό με ανθοδέσμες και νταούλια;

Στρατός κατακτητικός ήταν ο αιγυπτιακός και είχε εκστρατεύσει στις Βρύσες όχι για να δροσιστεί, αλλά για να χτυπήσει την επανάσταση στον Αποκόρωνα. Γι’ αυτό και εγκατέστησε εκεί το στρατόπεδό του.

«Οι στρατιώτες ήταν ασθενείς», υποστήριξε στον Σακόπουλο, ο Ισμαήλ.

Εκπλήσσει, έτσι, ο διατυπούμενος και μάλιστα από στρατηγό, έστω και έμμεσα, υπαινιγμός ότι οι αντίπαλοι οφείλουν να ζητούν πιστοποιητικό υγείας του εχθρού για να κανονίσουν αναλόγως την πορεία τους. Όσον αφορά τον ισχυρισμό του Ισμαήλ ότι οι επαναστάτες δεν έπρεπε να κρατήσουν τις σκηνές και λοιπές αποσκευές των Αιγυπτίων και ότι γι’ αυτό θα έπαιρνε εκδίκηση, δεν ήξερε τι έλεγε, διότι κανονικά θα έπρεπε να είχε ευχαριστήσει τους επαναστάτες που αν και νικητές, φέρθηκαν με μεγαλοψυχία στους ηττημένους, αφού δεν τους πήραν τα όπλα. Για να μην πω και τι άλλα αναγκαία εξαρτήματα, ένδυσης κυρίως, θα μπορούσαν να τους πάρουν…

«Εκδίκηση». Αυτή, λοιπόν, ήταν η απάντηση του Ισμαήλ στους επαναστάτες. Και όχι προσέγγιση.

Εκδίκηση εναντίον ποίου; Εναντίον των συγχωριανών και συμμαθητών του! Εναντίον φίλων του! Εναντίον τέως ομοπίστων του, με τους οποίους έψαλλε εκκλησιαστικούς ύμνους στα παιδικά χρόνια τους, για συνοδεία του ιερέα πατέρα του!

Ο Κρητικός Φαραώ

Τέτοιο ήταν το «ινάτι» του Ισμαήλ, που το κράτησε μέχρι τον Μάιο του 1867, όταν επικεφαλής του φουσάτου των φελάχων του εκστράτευσε εναντίον της γενέτειρας του, του Ψυχρού και ολόκληρου του Οροπεδίου του Λασιθίου.

Οπότε είναι ν’ απορείς γιατί σπουδαίοι και άξιοι καθ’ όλα συγγραφείς μας εξιδανικεύουν την περίπτωση του Ισμαήλ, σε σημείο που κείμενά τους γι’ αυτόν να αποτελούν ακόμη και υποδείγματα σε μαθητές των σχολείων μας!

Προφανώς οι άξιοι και σπουδαίοι αυτοί, με κάθε ειλικρίνεια τονίζω το «σπουδαίοι» συγγραφείς μας, μάλλον δεν ερεύνησαν καλά την περίπτωση Ισμαήλ και παρασύρθηκαν άθελά τους από ορισμένες περιπτώσεις, που αποσπώμενες από το κάδρο όλης της εικόνας μπορεί να παρασύρουν σε λάθος συμπεράσματα.

Προς υποστήριξη της άποψής μου ότι ο φερίκ Ισμαήλ πασά, ο «Γκιριτλής», είχε δύναμη μεγαλύτερη και από τον αντιβασιλιά του, δύναμη Φαραώ, προκύπτει από την έκθεση του Σακόπουλου προς τον υπουργό Δεληγεώργη, με ημερομηνία 18 Σεπτεμβρίου 1866, στην οποία ο Έλληνας πρόξενος στα Χανιά τονίζει:

«Την επιούσαν της επισκέψεώς μου, ο Ισμαήλ ήλθε παρ’ εμοί προς αντεπίσκεψιν. Ήθέλησα τότε να φέρω την ομιλίαν εις το περί παραχωρήσεως της Κρήτης εις τον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου θέμα, περί ού πολύν λόγον είχα κάμει μετά του Σαήν πασά, πλην φαίνεται ότι το εν Βρύσαις συμβάν, όπερ βαρέως φέρουσι, μετήλλαξε τας ιδέας του, διό άνευ περιστροφής μοι απήντησεν ότι αυτό τώρα δεν γίνεται».

Με άλλα λόγια ο φερίκ Ισμαήλ πασά, ο «Γκιριτλής», αποφάσιζε ακόμη και για την εξωτερική πολιτική της Αιγύπτου(!), ίσως χωρίς να συνεννοηθεί με τον Αιγύπτιο αντιβασιλιά, διότι η επικοινωνία δεν ήταν τότε ευχερής, λόγω των μεγάλων αποστάσεων και της έλλειψης των σύγχρονων μέσων.

Στην ίδια αναφορά του ο Σακόπουλος αφήνει να φανεί ότι η εκδίκηση των Αιγυπτίων για την οποία του μίλησε ο Ισμαήλ, είχε ήδη αρχίσει.

«Ο αιγύπτιος στρατός, τονίζει ο Έλληνας πρόξενος στα Χανιά Σακόπουλος, εστρατοπεδευμένος έξωθι της πόλεως ελεηλάτησε κατ’ αυτάς την εκκλησίαν του κοιμητηρίου των Ορθοδόξων Άγιον Λουκάν συντρίψας τας αγίας εικόνας και ανατρέψας την Αγίαν Τράπεζαν, τους δε τάφους ανέσκαψεν. Ωσαύτως και ετέραν εκκλησίαν, τον Άγιον Ιωάννην, κείμενον πλησίον του άλλου στρατοπέδου, εσύλησαν οι ίδιοι, έν δε δισκοπότηρον επωλήθη αντί 100 παράδων».

Η σφαγή στο Αρκάδι

Η εκδίκηση την οποία υποσχέθηκε ο Ισμαήλ πασά στον υπ’ αριθμόν 1 αντιπρόσωπο της Ελλάδας στην Κρήτη, τον πρόξενο στα Χανιά Νικόλαο Σακόπουλο, επρόκειτο να πάρει δραματική διάσταση στη Μονή Αρκαδίου, όταν από τις 12:00 το μεσημέρι της Τετάρτης, 9 Νοεμβρίου 1866, ο Αιγύπτιος υπουργός και στρατηγός ανέλαβε την ηγεσία ολοκλήρου του τουρκοαιγυπτιακού στρατού που εισέβαλε στο ιστορικό, οκτώ αιώνων μοναστήρι.

Όλες οι φοβερές καταστροφές στον ναό του μοναστηριού και οι σφαγές μαχητών και αμάχων έγιναν μεταξύ της 12ης μεσημβρινής και της 5ης ή 6ης απογευματινής που ανατινάχθηκε η πυριτιδαποθήκη, αλλά και μετά την ανατίναξη.

Οι Τουρκοαιγύπτιοι σφαγείς που εισέβαλαν στον περίβολο πέρασαν από όλα τα κελιά της Μονής και ζητούσαν από τους εντός αυτών πολεμιστές, οι οποίοι τους πυροβολούσαν μέχρι τότε από τους φεγγίτες και τα παράθυρα των κελιών και τις τυφεκιοθυρίδες, να εξέλθουν απ’ αυτά, να πετάξουν τα όπλα τους και να παραδοθούν, υποσχόμενοι, στο όνομα του Αλλάχ, ότι δεν επρόκειτο να τους αφαιρέσουν τη ζωή.

Όσοι τους πίστεψαν και βγήκαν και παραδόθηκαν, αφού ούτως ή άλλως δεν μπορούσαν να επιμείνουν στην εντός των κελιών παραμονή τους, διότι τους είχαν τελειώσει τα πυρομαχικά, σφάχτηκαν ζωντανοί.

Αναφερόμενος στο όργιο των σφαγών των χριστιανών μαχητών και αμάχων εντός της Μονής, ο πρόξενος Σακόπουλος, σε αναφορά του προς τον Έλληνα υπουργό Εξωτερικών Δεληγεώργη, αποκαλύπτει μια ακόμη βαρβαρότητα του εχθρού:

«Ερευνήσαντες δε (σ.σ. οι εισβολείς) μεταξύ των πτωμάτων και δια λαμπάδος τιθεμένης εις τους ρώθωνας αυτών, ανακαλύψαντες και τινας απλώς πληγωμένους ή προσποιούμενους τον νεκρόν, τους κατέσφαξαν άπαντας»5.

Τα ξημερώματα της Πέμπτης, 10 Νοεμβρίου 1866, οι αιχμαλωτισθέντες οδηγήθηκαν ενώπιον του Ισμαήλ πασά στη θέση Μελισσόκηπος. Μεταξύ αυτών βρίσκονταν και εθελοντές από την Ελλάδα, με επικεφαλής τους τον φρούραρχο Αρκαδίου, ανθυπολοχαγό του ελληνικού στρατού Ιωάννη Δημακόπουλο, από τη Γορτυνία της Πελοποννήσου.

Διακρίνονταν όλοι από τη στολή του Έλληνα στρατιωτικού. Από τους έξι αυτούς όμως, μόνο οι τρεις ήταν από την Ελλάδα. Οι άλλοι τρεις ήταν Κρητικοί που τους άρεσε να φορούν την ελληνική στολή. Το θεωρούσαν τιμή τους. Και δεν προσπάθησαν να πουν στους δεσμώτες τους ότι ήταν Κρήτες. Παρότι γνώριζαν ότι οι εθελοντές εκτελούνταν. Ήθελαν να συνοδεύσουν στην αιωνιότητα τους εξ Ελλάδος εθελοντές.

Δύο απ’ αυτούς μάλιστα, ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης και ο Νικόλαος Γαληνάκης αναγνωρίστηκαν από Τουρκοκρήτες ατάκτους που ήταν παρόντες στο περιστατικό και είπαν ενώπιον του Ισμαήλ ότι επρόκειτο για Κρητικούς.

Όμως ο Ισμαήλ έκανε πως δεν άκουγε και έδωσε διαταγή να εκτελεστούν. Εκτελέστηκαν με λογχισμούς. Ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης μάλιστα από το χωριό Αμνάτος Ρεθύμνης θανατώθηκε δια λογχισμών ενώπιον της μητέρας του Χαρίκλειας Δασκαλάκη, η οποία έχασε στην επανάσταση του 1866-69 άλλους δύο γιους της, τον Γεώργιο και τον Αντώνιο.

Σύμφωνα με αφήγηση του αυτόπτου μάρτυρα και αιχμαλώτου Κανάκη Ι. Κανακάκη, που καταγράφει στο βιβλίο του ο Τιμ. Βενέρης, μετά τη θανάτωση των έξι αιχμαλώτων – εθελοντών, Τουρκοκρήτες και Τουρκοαιγύπτιοι στρατιώτες απέκοψαν τα κεφάλια των θανατοθέντων (τους οποίους αποτελείωσαν με πυροβολισμούς) και τα πέταξαν μπροστά στους άλλους αιχμαλώτους.

Η σκηνή διαδραματίστηκε ενώπιον του Ισμαήλ πασά, ο οποίος δεν αντέδρασε. Αν δεν έδωσε τη διαταγή, προηγουμένως ο ίδιος. Τους νεκρούς ενταφίασαν η Χαρίκλεια Δασκαλάκη και τρεις ή τέσσερις θυγατέρες της που ήταν παρούσες στο δράμα.

Ο «Μισιρλής

επέμενε να

μας τουφεκίσουνε»

Όπως ανέφερε ο Κανακάκης η μητέρα του εκτελεσθέντος Γαληνάκη, Μακρέ Μαρούλη, η οποία γνώριζε τουρκικά άκουσε διάλογο μεταξύ του Μισιρλή (Αιγύπτιου) πασά, του Ισμαήλ δηλαδή και του πασά του Πολίτικου (από την Πόλη, την Κωνσταντινούπολη) στρατού.

«Ο Μισιρλής επέμενε να μας τουφεκίσουνε (σ.σ. και τους άλλους αιχμαλώτους, δηλαδή, τους άμαχους), διότι είχε χάσει πολύ ασκέρι» (στρατό) (σ.σ. ο εκ Ψυχρού Αιγύπτιος στρατηγός – «χασάπης» ήθελε εκδίκηση) και η Μακρέ Μαρούλη συνεχίζοντας τη διήγησή της είπε:.

«Ο άλλος πασάς του έλεγε ότι δεν είχε το δικαίωμα να αποφασίσει αυτός δια το ζήτημα τούτο, διότι ήτο μόνον βοηθός» (σ.σ. εννοούσε ότι είχε αντικαταστήσει τον επικεφαλής Σουλεϊμάν πασά που είχε τραυματιστεί σοβαρά και αποσύρθηκε από το πεδίο της μάχης).

»Δεν είναι σωστό, του έλεγε (ο εκ Κωνσταντινουπόλεως πασάς), να τουφεκίσουμε ανθρώπους που παραδοθήκανε στο στρατό». Ο Κανακάκης στη συνέχεια της αναφοράς του επεσήμανε ότι στο σημείο που εκρατούντο οι αιχμάλωτοι και όπου ήταν ο Ισμαήλ πασάς με το επιτελείο του, έφθασε προερχόμενος από τη Μέση, απεσταλμένος του πατέρα του Μουσταφά, ο Χασάν μπέης, ο οποίος πλησίασε τον Αιγύπτιο πασά, τον αποκαλούμενο Μισιρλή (τον Ισμαήλ Παπαδάκη δηλαδή) και του είπε ότι δεν πρέπει να εκτελεστούν οι συλληφθέντες αιχμάλωτοι. Ο σχετικός διάλογος που έχει καταχωρηθεί από τον Τιμόθεο Βενέρη στο βιβλίο του έχει ως έξης:

Γιος Μουσταφά (Χασάν μπέης), απευθυνόμενος προς τον Ισμαήλ πασά: «Που είναι οι λιάπηδες» (εννοούσε τους εθελοντές εξ Ελλάδος).

Μισιρλής πασά (σ.σ. Ισμαήλ Παπαδάκης): «Τους τουφέκισα».

Γιος Μουσταφά: «Μα του βασιλιά την κεφαλή (σ.σ. ήταν όρκος των φανατικών Οθωμανών της εποχής) δεν ξέρω πως θα τα βγάλετε πέρα με τον μπαμπά μου, που μ’ έστειλε να του τσοί πάω» (σ.σ. Η αντικατάσταση της αντωνυμίας «τους» με την κρητική «τσοί», σημαίνει ότι ο διάλογος μπορεί να έγινε στην κρητική διάλεκτο την οποία γνώριζαν και οι δύο. Εκτός εάν το «τσοί» είναι του αφηγητή - μάρτυρα της συζήτησης).

Μισιρλής πασά (σ.σ. Ισμαήλ Παπαδάκης): «Εμένα μου χάθηκε τόσος στρατός και πως ετουφέκισα μερικούς αντάρτες είναι μεγάλο πράγμα! (σ.σ. Ο απόφοιτος της Στρατιωτικής Ακαδημίας Καΐρου, ο στρατηγός και υπουργός Ισμαήλ, δεν λαμβάνει υπόψη του τα στρατιωτικά ειωθότα για την εκτέλεση των αιχμαλώτων και επιζητεί την εκδίκηση για την οποία μίλησε στον Σακόπουλο).

Εξάλλου αυτό υπονοεί ο ίδιος με τη φοβερή φράση του: «Εμένα μου χάθηκε τόσος στρατός και πως ετουφέκισα μερικούς αντάρτες είναι μεγάλο πράγμα;».

Ο Κανακάκης συμπληρώνει την αφήγησή του λέγοντας ότι οδηγούμενοι οι αιχμάλωτοι στο χωριό Μέση, όπου είχε διατάξει ο Μουσταφά να μεταφερθούν, «στο δρόμο είδαμε την κεφαλή του Ηγουμένου επάνω σε μια πέτρα. Οι Τούρκοι τον εφτούσανε και μας λέγανε: «Να του μεγάλου σας παπά την κεφαλή!»6.

4 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ: Μνημεία Ελληνικής Ιστορίας, τόμος έκτος, τεύχος Α΄, επιμέλεια Ελευθερίου Πρεβελάκη και Βασιλικής Πλαγιανάκου-Μπεκιάρη.

5. ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ: Μνημεία Ελληνικής Ιστορίας, τόμος έκτος, τεύχος Α΄, επιμέλεια Ελευθερίου Πρεβελάκη και Βασιλικής Πλαγιανάκου-Μπεκιάρη.

6. Τιμόθεου Μ. Βενέρη: «Το Αρκάδι δια των αιώνων», έκδοση ΠΥΡΣΟΣ, Αθήνα 1938, σελ. 386-389.

* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος

ΑΥΡΙΟ: Οι θηριωδίες της επόμενης ημέρας