Ανακοινώθηκε πριν λίγες μέρες η συμφωνία των δύο μεγαλύτερων «ρυπαντών χωρών» των ΗΠΑ και της Κίνας, στις δεσμεύσεις της συμφωνίας του Παρισιού για τον περιορισμό της παραγωγής διοξειδίου του άνθρακα. Κατανοούν εκεί ψηλά, τις τεράστιες αλλαγές στο κλίμα που επέρχονται και θα διαταράξουν τις παγκόσμιες σταθερές στην παραγωγή τροφίμων, στις μεταφορές, στη μετακίνηση πληθυσμών, σε όλες τις πλευρές της ανθρώπινης ζωής.
Γιατί όμως το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής είναι τόσο δύσκολο πολιτικά ; Η απάντηση είναι εξαιρετικά απλή : η ρύπανση τροφοδοτεί με κέρδος συγκεκριμένες ομάδες συμφερόντων ενώ τα αποτελέσματα αυτής της στάσης τα πληρώνουν άλλες ομάδες ανθρώπων – πολλές φορές με τη ζωή τους.
Ποιοι κερδίζουν : οι πετρελαϊκές εταιρείες, οι εταιρείες που συνδέονται με αυτές (πετροχημική βιομηχανία), οι εταιρείες που ‘επισκευάζουν’ τις ζημιές που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή. Σε ιδεολογικό επίπεδο όλο το σύστημα οργάνωσης των οικονομιών του πλανήτη (γνωστό με το όνομα “καπιταλισμός” ή κατ’ ευφημισμό “ελεύθερη αγορά”). Γιατί συμβαίνει αυτό;
Ένα πρόβλημα πλανητικών διαστάσεων (γιατί η αλλαγή του κλίματος είναι τέτοιο), δεν μπορεί να λυθεί παρά σε αυτό το επίπεδο. Απαιτεί λοιπόν την κοινή εργασία των κατοίκων της Νέας Υόρκης και αυτών της Νέας Μάκρης.
Όταν οι πρώτοι καταστρέφουν το κλίμα 10 φορές περισσότερο από τους δεύτερους (και αυτοί με τη σειρά τους 10 φορές περισσότερο από τους κατοίκους του Μπαγκλαντές), είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρεθεί το “κοινό μέτρο”. Πολύ περισσότερο όταν οι πρώτοι, μπορούν να αγοράσουν όλο το Μπαγκλαντές. Ξετυλίγοντας το κουβάρι προς τα πίσω θα βρεθούμε κατ’ ανάγκη αντιμέτωποι με το θεμελιακό ιδεολογικό πρόβλημα : πως η κοινή εργασία, η κοινή περιουσία, το ίδιο το σπίτι μας έχουν μετατραπεί σε “ιδιοκτησία” ενός ελάχιστου αριθμού ανθρώπων.
Πως η ζωή μας, το μέλλον μας και αυτό των παιδιών μας γίνεται πείραμα στα χέρια ελάχιστων, άπληστων, αδιάφορων και απάνθρωπων… Στην Ελλάδα της κρίσης, είδαμε πως τα συμφέροντα των δανειστών επέβαλαν κυβερνήσεις, πολιτικές, καταστροφές στον παραγωγικό και κοινωνικό ιστό. Σε άλλες χώρες αυτό γίνεται με βόμβες και αεροπλάνα, με δολοφόνους και ανατροπές. Ο κατάλογος είναι ατέλειωτος, από το Ιρακ, έως τη Λιβύη, την παλιά Γιουγκοσλαβία έως τη σημερινή Βραζιλία. Ωστόσο, δεν μπορούμε να μην παραδεχτούμε οτι συνολικά αντιμετωπίσαμε αυτές τις καταστροφές (παρά τις φωνές των ευαίσθητων και των αριστερών) με την στάση του “πέρα βρέχει”.
Αλλά τώρα ΔΕΝ ΒΡΕΧΕΙ ΠΕΡΑ – ΒΡΕΧΕΙ ΕΔΩ. ΘΑ ΠΛΗΜΜΥΡΙΣΕΙ ΕΔΩ, ΕΜΕΙΣ ΠΝΙΓΟΜΑΣΤΕ. Με λίγα λόγια : την εποχή του Μαρξ, η τάξη των καπιταλιστών βρισκόταν σε αντίθεση με την τάξη των εργατών. Σήμερα, η ισχνή (αριθμητικά) μη παραγωγική ελιτ (γιατί την εποχή του Μαρξ, οι καπιταλιστές είχαν ρόλο στην παραγωγή και την εξέλιξη), όχι μόνο καταπιέζει και περιθωριοποιεί οικονομικά όλα τα στρώματα του πληθυσμού αλλά καταστρέφει τον πλανήτη, τη βάση της ζωής. Αυτό είναι πραγματικά μια “άβολη αλήθεια” για όλους όσοι υποστήριξαν και υποστηρίζουν αυτό το σύστημα.
Μια λεξικολογική παρέκβαση: μια από τις λίγες λέξεις που έχουν απήχηση σε τόσο μεγάλο κοινό είναι η “Δημοκρατία”. Φυσικά η ίδια η έννοια είναι αντικείμενο έντονης διαμάχης για το περιεχόμενο της. Εδώ με ενδιαφέρει να δω τις δύο λέξεις με τις οποίες αυτή εκφράζεται: Democracy & Republique.
Η πρώτη, είναι ελληνικής προέλευσης, εκφράζει το κράτος του δήμου, δηλαδή την εξουσία των πολλών, τη σύνθεση των συμφερόντων των πολιτών σε αυτή της κοινής εξουσίας του δήμου. Με την έννοια αυτή ο δήμος υπερτερεί από το ατομικό συμφέρον του ενός, ενώ το εκφράζει. Στην άλλη λέξη, που έρχεται από τα λατινικά, μιλάμε για τα Res Publique δηλαδή τα δημόσια πράγματα, αυτά που σήμερα λέμε δημόσιο αγαθό. Ποια είναι αυτά;
Είναι εκείνα που δεν μπορεί να ανήκουν σε κανένα. Ο αέρας σε ποιον ανήκει (ο αέρας μπορεί να είναι και οι συχνότητες); Όπως είδαμε κανείς δεν μπορεί να χρησιμοποιεί τον αέρα (τις συχνότητες) τζάμπα. Το ίδιο έχει νόημα για τον αέρα που κινεί μια ανεμογεννήτρια … Μήπως είναι λογικό να πετάω τα σκουπίδια μου όπου βρω ; Ασφαλώς και όχι, γιατί τότε και με ποια λογική εγώ (ως καταναλωτής) παράγω αυτό το οποίο (δυνητικά αλλά ασφαλώς) θα καταστρέψει το σπίτι το δικό μου και του γείτονα.
Η πολιτική διαμάχη για το κλίμα ξεκινά από τη θεμελιακή αντίθεση: κοινό αγαθό – ατομική εκμετάλλευση. Η κυρίαρχη λογική προσπαθεί να λύσει αυτό το πρόβλημα με τα μέσα (και το μυαλό) που διαθέτει: να επιβάλει φόρο, δηλαδή να χρηματοποιήσει τη βλάβη. Πόσο άραγε να κοστίζει μια απώλεια 10% του φυτοπλαγκτόν (αυτού που μας δίνει το οξυγόνο για να ζούμε). Πόσες μέρες μπορείτε να ζήσετε χωρίς ευρώ (ή δολάριο ή οτιδήποτε άλλο στην τσέπη) και πόσα λεπτά χωρίς οξυγόνο. Το παράλογο της κυρίαρχης λογικής είναι εμφανές.
Πόσο φόρο να πληρώσουν οι άνθρωποι που δουλεύουν για να ζήσουν και πόσο φόρο αυτοί που τυπώνουν το χρήμα. Το καλοκαίρι άκουγα τα αεροπλάνα να έρχονται φέρνοντας τους (λιγο φτωχούς πλέον) τουρίστες. Κάθε αεροπλάνο θα έφερνε δεκάδες χιλιάδες ευρώ στο ελληνικό ΑΕΠ. Ταυτόχρονα, θα άφηνε στον αέρα δεκάδες τόνους διοξειδίου του άνθρακα. Με άλλα λόγια : μας συμφέρει να καίμε τα ορυκτά καύσιμα, αυτή μας όμως η πράξη φέρνει πιο κοντά ζημιές που δεν μπορεί να μετρηθούν με συμφέρον. Πριν κλείσω το σύντομο αυτό άρθρο, παρουσιάζω τις επιλογές που έχουμε και τις θεμελιακές πολιτικές συνέπειες:
Πρώτη επιλογή : αποδοχή της κλιματικής αλλαγής και βαθμιαίος περιορισμός ορυκτών καυσίμων – αντιμετώπιση των συνεπειών κατά περίπτωση. Συνέπειες: διατήρηση του πολιτικού στατους κβο, διατήρηση των οικονομικών συστημάτων, διατήρηση της μορφής και δομής της παγκόσμιας εξουσίας. Αν (δηλ. όταν) η κλιματική αλλαγή πάρει ραγδαίο ρυθμό (π.χ. αύξηση της στάθμης της θάλασσας κατά 1 μέτρο), χάος στον κόσμο. Δεύτερη επιλογή: Διακήρυξη επείγουσας κατάστασης κλιματικής αλλαγής. Διευθέτηση όλων των οικονομικών δράσεων με βάση το κριτήριο ελαχιστοποίησης των επιβαρυντικών παραγόντων. Αναδιανομή πλούτου (ή φτώχειας αν θέλετε) με σκοπό την ελαχιστοποίηση της κατανάλωσης ενέργειας. Αποτελέσματα : δραματική αλλαγή στις σταθερές του “πολιτισμού” μας, απόρριψη καταναλωτισμού. Διατήρηση και βραδεία ανάκτηση του φυσικού περιβάλλοντος. Η επιλογή αυτή θα προκύψει αργά ή γρήγορα … Αν γίνει κάτω από τη διεύθυνση της κυρίαρχης ελιτ, οι περιορισμοί θα ισχύσουν για το σύνολο πλην των ελαχίστων εξαιρέσεων (και των…φρουρών τους). Εσείς ποια επιλογή πιστεύετε οτι θα επικρατήσει; Ό,τι και αν απαντήσετε είναι λάθος γιατί το ερώτημα είναι λάθος. Το σωστό ερώτημα είναι τι θα κάνετε για να ζήσουν τα παιδιά σας και εσείς σε έναν κόσμο βιώσιμο.
*Ο Δημήτρης Πουλής είναι καθηγητής στο ΤΕΙ Κρήτης
