Πραγματοποιήθηκε με επιτυχία ο ημιμαραθώνιος Κρήτης που διοργάνωσαν διάφοροι φορείς, ανάμεσά τους η Περιφέρεια Κρήτης, ο Δήμος Μινώα Πεδιάδας.
Αξίζουν πολλά συγχαρητήρια στους διοργανωτές αλλά κυρίως στην τοπική κοινωνία που με πραγματικό ζήλο αγκάλιασε την εκδήλωση και την υποστήριξε με κάθε τρόπο. Ιδιαιτέρως θέλω να συγχαρώ την άγνωστη σε μένα ηλικιωμένη κυρία στη Βόνη, που από περισσή αγάπη βγήκε στο δρόμο προσφέροντας, όπως μου μετέφεραν, φρέσκο ψωμί στους δρομείς.
Αυτό κι αν είναι ένδειξη ειλικρινούς φιλοξενίας, αυτό κι αν τιμά τούτο τον τόπο. Στον αγώνα συμμετείχε αρκετός κόσμος και ανάμεσά τους και μέλη της οικογένειάς μου. Ευχή μου να καθιερωθεί και να εξελιχθεί σε θεσμό και να προσελκύσει το ενδιαφέρον και τη συμμετοχή όσο το δυνατόν περισσότερων αθλουμένων και κυρίως νέων, για τους λόγους που είναι γνωστοί σε όλους μας και δεν είναι ανάγκη να αναφερθούν εδώ. Ιδιαίτερη επιτυχία γνώρισαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αν κρίνω από τα likes και τις κοινοποιήσεις - και για τούτο αξίζουν συγχαρητήρια σ’ αυτόν που είχε την ιδέα - τα τριάντα σλόγκαν της εκδήλωσης, εμπνευσμένα από την κρητική διάλεκτο, που δυστυχώς φθίνει τις τελευταίες δεκαετίες και σπανίως χρησιμοποιείται από τους νέους. Δεν χρειάζεται βέβαια να μιλήσω εδώ για την αξία της κρητικής διαλέκτου, ούτε για την πνευματική παρακαταθήκη της κρητικής λογοτεχνίας.
Θα μιλήσω όμως και θα ψέξω εντονότατα την επιτροπή που ενέκρινε την τελική μορφή και εν τέλει την εκτύπωση των σλόγκαν αυτών. Γιατί; Γιατί από τα 30 σλόγκαν, που προσωπικά είδα και διάβασα, τα 20 είναι ανορθόγραφα και δηλώνουν τόσο την άγνοια γραφής της ελληνικής γλώσσας όσο και της κρητικής διαλέκτου. Και είναι άξιοι μομφής γιατί δεν μπήκαν στον κόπο, πριν τυπωθούν, να ζητήσουν βοήθεια και να απευθυνθούν σε κάποιον για να τα επιμεληθεί φιλολογικά.
Η περιοχή διαθέτει και πολλούς και καλούς γνώστες όχι μόνον της ελληνικής γλώσσας αλλά και της κρητικής διαλέκτου.
Ας δούμε του λόγου το αληθές:
1. «Αδίκο να σου δώσει για ανηφόρα»: Το σωστό είναι «Άδικο να σου δώσει για ανηφόρα», καθώς λέξη αδίκο δεν υπάρχει.
2. «Εσήρωνα στον ίδρο»: αντί του ορθού «Εσείρωνα στον ίδρο», επειδή και το σουρώνω και το σειρώνω παράγονται από αρχαίο ελληνικό ρήμα σειρόω.
3. «Ζουγλάθηκα στην κατηφόρα»: αντί του ορθού «Εζουγλάθηκα στην κατηφόρα», επειδή η χρονική αύξηση στην κρητική διάλεκτο διατηρείται. Θα το προτιμούσα «Εζουγλάθηκα στον κατήφορο».
4. «Ήπεσα στην αστιβίδα και βάρηκα»: αντί του ορθού «Ήπεσα στην αστοιβίδα κι εβάρηκα». Η λέξη αστοιβίδα αναγράφεται σε όλα λεξικά της κρητικής διαλέκτου ως παραγόμενη από την λ. στοιβή. Όσο για το «και βάρηκα» γράφεται «κι εβάρηκα» επειδή η χρονική αύξηση δεν αφαιρείται.
5. Αγγίνια είναι τα παππούτσα μου»: αντί του ορθού «Αγκίνια είναι τα παπούτσα μου», επειδή η λέξη αγκίνιος, που σημαίνει καινούργιος, αφόρετος, έχει σχέση με το επίθετο της αρχαίας ελληνικής καινός = καινούργιος και όχι με το …αγγούρι, για να γραφεί με γγ.
6. «Αναλεγκάτη ανηφόρα!»: Επιχείρησα να κατανοήσω ποια ανηφόρα είναι αναλεγκάτη, επειδή επίθετο αναλεγκάτος, η, ο στην Κρητική διάλεκτο δεν υπάρχει. Εικάζω ότι πρόθεση του εμπνευστή του σλόγκαν ήταν να γράψει την φράση «Ανάθεμά τη γι’ ανηφόρα!» ή «Ανάθεμά τη ανηφόρα!». Όντως συχνά οι κρητικοί, για να αποφύγουν την ύβρι, την παρέφραζαν: «Ανάλεγκά τη» αντί «Ανάθεμά τη!».
7. «Εκατάλησα τα παπούτσα»: αντί του ορθού «Εκατάλυσα τα παπούτσα», γιατί πρόκειται για τον αόριστο του ρήματος καταλύω, που σημαίνει φθείρω.
8. «Γλακώ σα ντο Αφορδακό»: αντί του ορθού «(Α)Γλακώ σαν τον αφορδακό». Γιατί τον σαν γράφεται πάντα σαν και το τελικό ν του άρθρου των αρσενικών διατηρείται πάντα όταν το όνομα αρχίζει από φωνήεν.
9. «Κοντό ντάκαρε ο αγώνας, γή…»: αντί του ορθού «Κοντό εντάκαρε ο αγώνας, γή…» για τους λόγους που αναφέραμε και παραπάνω για τη χρονική αύξηση. Ο τύπος ντάκαρε είναι προστακτική αορίστου.
10. «Επερασε με η αμπλά ντου»: αντί του ορθού «Επέρασέ με η αμπλά ντου». Τα ελληνικά, επομένως και η κρητική διάλεκτος χρησιμοποιούν τόνους! «Από εξ ανέκαθεν»!
11. «Ήντα το θελα το ψεσινό τραπέζι»: αντί του ορθού «Ήντα τό ‘θελα το ψεσινό τραπέζι» γιατί όπως είπαμε και παραπάνω «από εξ ανέκαθεν» ο τονισμός είναι απαραίτητος στην ελληνική γλώσσα και γιατί η αφαίρεση είναι γνωστό πάθος των φωνηέντων. Δεν θα θέσω εδώ το θέμα της ορθής γραφής του ήντα, πριν οι λεξικογράφοι δεν καταλήξουν σε μια κοινή θέση: ήντα, είντα ή ίντα. Προσωπικά κατανοώ και χρησιμοποιώ το είντα.
12. «Με περάσανε και οι γρες»: αντί του ορθού «Μ’ επεράσανε και οι γρες» λόγω της έκθλιψης, του γνωστού πάθους των φωνηέντων. Ορθότερο θα ήταν αν γραφόταν «Μ’ επεράσανε κι οι γρες» για να αποφευχθεί και η χασμωδία.
13. «Ζηγώνω στο τερματισμό»: αντί του ορθού «Ζυγώνω στον τερματισμό». Μπορεί βέβαια να τεθεί θέμα και ορθής χρήσης του ρήματος ζυγώνω, το οποίο στην κρητική διάλεκτο έχει τη σημασία συχνότερα του διώχνω (Ζύγωξέ τονε να πάει στο σπίτι ντου), του κυνηγώ ( εξ ου και το παιχνίδι ζυγωνιό ή ζυγωτό = το κυνηγητό) από ότι του πλησιάζω. Ορθότερο διαλεκτικά θα ήταν αν το σλόγκαν έγραφε «Κοντοσιμώνω ή Σιμώνω στο τέρμα», επειδή η λέξη τερματισμός δεν χρησιμοποιείται στην κοινή καθομιλουμένη κρητική διάλεκτο. Όσο για την απουσία του τελικού ν από το άρθρο, δηλώνει άγνοια του κανόνα που επιμένει να απαιτεί τη διατήρησή του τελικού ν στην αιτιατική ενικού, όταν το όνομα που ακολουθεί αρχίζει από π, τ, και κ. Όσοι έζησαν τα πρώτα μαθητικά τους χρόνια, όπως ο γράφων, την περίοδο της δικτατορίας των συνταγματαρχών ίσως θυμούνται τον πρακτικό κανόνα: «το τελικό ν διατηρείται στο αρσενικό άρθρο, όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει με ένα από τα σύμφωνα του Παττακού!».
14. «Κεντήσανε τα τζά μου»: αντί του ορθού «Εκεντήσανε τ’ ατζά μου». Δεν υπάρχει στην κρητική διάλεκτο η λέξη το τζί, αλλά το ατζί και προφέρεται λόγω έκθλιψης τ’ ατζί. Για τη χρονική αύξηση ήδη έχουμε μιλήσει.
15. «Ήγνοιασέ σε ανε τερματίσω»: αντί του ορθού «Ήγνοιασέ σε ανεν τερματίσω». Βέβαια εδώ τίθεται θέμα για το υποθετικό αν, όταν στη διάλεκτο αναπτύσσεται σε ανεν, αν θέλει ή όχι τόνο. Έχω δει και τις δυο εκδοχές σε διάφορα κείμενα.
16. «Εμπίτησε το αγλάκι»: αντί του ορθού «Εμπίτισε τ’ αγλάκι», επειδή το ρήμα είναι μπιτίζω και όχι μπιτώ και η έκθλιψη για την αποφυγή της χασμωδίας.
17. «Οσά ντο χοχλιό πας»: αντί του ορθού «Ωσάν το χοχλιό πας», επειδή …έτσι γράφεται!
18. «Εδά ναι σώπατο»: αντί του ορθού «Εδά ‘ναι σόπατο!», επειδή το εί του είναι …ενέδωσε στο πάθος της αφαίρεσης και το πρώτο συνθετικό του σόπατου είναι το επίθετο ίσιος: ίσιος + πατώ > ίσος + πατώ > ισοπατώ > ισόπατο > σόπατο, απ’ όπου και το ρήμα σοπατίζω.
19. «Όφου καημαθιά»; Αντί του ορθού «Ώφου καημαθιά», γιατί ως επιφώνημα δεν θέλει ο μικρόν αλλά ω μέγα, δηλαδή μακρόσυρτο: Ώωωωωωφου καημαθιά!
20. «Οφου, όφου ζόρες»: Σαφώς και έπρεπε να γραφεί «Ώφου, ώφου ζόρες!». Δεν πρέπει να ξεχνάμε τον απλό κανόνα τονισμού: μόνο οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν τονίζονται. Για το ω του ώφου, όπως στο προηγούμενο.
Κλείνοντας θέλω να εξομολογηθώ ότι τα κίνητρα της συγγραφής του κειμένου αυτού δεν είναι υστερόβουλα. Ο υπογράφων δεν επιδιώκει την ευκαιριακή αυτοπροβολή του, αλλά την ευαισθητοποίηση όλων στη ορθή χρήση της ελληνικής γλώσσας και κυρίως της κρητικής διαλέκτου.
Η ντοπιολαλιά είναι ό,τι πολυτιμότερο για τους τοπικούς πολιτισμούς. Ας τη σεβαστούμε και ας την προφυλάξουμε όσο μπορούμε. Να μην την καταντήσουμε και αυτήν περίγελω, όπως τον κρητικό χορό, που τον καταντήσαμε μπαλέτο ή όπως καταντήσαμε την όμορφη αντρική κρητική φορεσιά, που υπέκυψε στο φασισμό του ανιστόρητου μαύρου πουκάμισου για τους άντρες και στη γενίκευση της ανωγειανής γυναικείας φορεσιάς χωρίς …φούστα για τις γυναίκες.
Σεβασμός λοιπόν στην παράδοση, πολύ δεν περισσότερο στη γλώσσα, όταν παίρνει γραπτή μορφή, γιατί scripta manent, ακόμα κι αν καταγράφονται στο ηλεκτρονικό νέφος. Και είναι κρίμα.
* Ο Ανδρέας Λενακάκης είναι φιλόλογος
