Του Γιώργου Καλογεράκη*
Σήμερα, καλούμαστε να προσεγγίσουμε την ιστορία, θέτοντας ερωτήματα και δίνοντας απαντήσεις, χρησιμοποιώντας στην έρευνα γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, τεκμήρια και ιδιωτικά αρχεία, αναζητώντας πάντοτε την ιστορική αλήθεια.
Η περίπτωση της Μάχης της Κρήτης μας επιτρέπει να το κάνουμε αυτό, διερευνώντας ορισμένα γεγονότα πριν την έναρξη της επιχείρησης ΕΡΜΗΣ, κατά τη διάρκειά της από 20 ως 31 Μαΐου 1941, αλλά και μετά την κατάληψη του νησιού από τις δυνάμεις κατοχής.
Θα προσεγγίσουμε ορισμένα γεγονότα της Μάχης της Κρήτης με έναν διαφορετικό τρόπο, ξεκινώντας κάπως «παράδοξα».
- Αν οι Κρήτες με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ασπάζονταν τις παρακάτω δηλώσεις του διορισμένου από τις αρχές κατοχής Νομάρχη Ηρακλείου Ιωάννη Πασσαδάκη, και αργότερα Υπουργού Γενικού Διοικητή Κρήτης, θα μπορούσαμε σήμερα να μιλούμε για την υπέρτατη μάχη που δόξασε το νησί μας;
Δήλωση 1η: «…επωφελήθην επίσης της ευκαιρίας δια να φωτίσω και πολιτικώς τον εκεί συνηγμένον λαόν και να τονίσω εις αυτόν ότι έχει μέγιστον συμφέρον να εύχεται την Γερμανικήν Νίκην διότι αύτη δια της νέας τάξεως πραγμάτων την οποίαν θα φέρη και την Ευρώπην θα ωφελήση και ολόκληρον την ανθρωπότητα, εφόσον η Γερμανική φυλή η μεγαλυτέρα και ενιαία φυλή της λευκής ράτσας έχει όλα τα στοιχεία και τα χαρίσματα μιας ενεργείας και δυνάμεως υλικής εν συνδυασμώ με τα αισθήματα μιας ψυχής πλήρους ανθρωπιστικών αισθημάτων ως και ενός πνεύματος πλήρους βαθείας σοφίας και επιστήμης. Συνεπώς μία τοιαύτη προνομιούχος φυλή αποδεικνύεται ότι είναι η μόνη εις θέσιν να διευθύνη μετά δυνάμεως και δικαιοσύνης τους λοιπούς λαούς της άλλης ανθρωπότητος και να οδηγήση αυτούς εις το μέγα Ιδεώδες μιας ανωτέρας ζωής από απόψεως υλικής ευδαιμονίας ως και ψυχικής και πνευματικής εξυψώσεως και συνεργασίας αδελφικής…».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, Φ3α΄, υποφ. 3, αριθμ. 248-250, Γενικά Αρχεία Κρήτης Χανιά, 12 Ιουλίου 1942. Ο Νομάρχης Ηρακλείου Ιωάννης Πασσαδάκης προς το Διοικητή του Φρουρίου Κρήτη Στρατηγό Αντρέ).
Δήλωση 2η :Την Παρασκευή 26 Ιουνίου 1942, ο Νομάρχης Ηρακλείου Ιωάννης Πασσαδάκης απευθύνει έγγραφο-επιστολή στο Φρούραρχο Ηρακλείου Λοχαγό Μπλοκ, καλώντας τον να μιλήσει στα Κοινοτικά Συνέδρια, που θα γίνουν από 29 Ιουνίου ως 4 Ιουλίου 1942. Βασιζόμενος σε δημοσιεύματα των εφημερίδων, «Κρητικός Κήρυξ» Ηρακλείου και «Παρατηρητής» Χανίων, για καταδόσεις Άγγλων στρατιωτών που έχουν παραμείνει στην Κρήτη μετά τη μάχη, (20-31 Μαΐου 1941), και τη χορήγηση αμνηστίας σ’ αυτούς που τους περιθάλπουν. αναφέρει σχετικά:
«…Αξιότιμε κ. Φρούραρχε, επί τη ευκαιρία ταύτη παρακαλώ υμάς όπως έχετε την καλοσύνην να συνεννοηθήτε τάχιστα μετά του Φρουρίου ίνα εξακριβώσητε το προ ολίγων ημερών αναγραφόμενον εις τας εφημερίδας Ηρακλείου και Χανίων ότι εις περίπτωσιν καθ’ην πολίτης τις περιέθαλπεν άγγλον ως φυγάδα και τώρα βοηθήση εις την σύλληψίν του, απαλάσσεται της ποινής διότι θεωρείται ως μετανοών εμπράκτως. Και εις περίπτωσιν καθ’ην είναι τούτο ακριβές να ευαρεστηθείτε να το ανακοινώσητε εις τους αντιπροσώπους των κοινοτήτων».
Και βέβαια δεν θα μπορούσαμε να είμαστε υπερήφανοι, γιατί δεν θα υπήρχε αυτός ο αγώνας, η «μάχη των μαχών», όπως ονομάστηκε από τους ιστορικούς. Ούτε η παροχή βοήθειας, αρωγής και φυγάδευσης τελικά, των χιλιάδων Βρετανών στρατιωτών, που είχαν παραμείνει στην Κρήτη μετά τη λήξη της μάχης, και την κατάληψη του νησιού από τις ναζιστικές δυνάμεις.
-Τι ήταν ακριβώς η επιχείρηση ΕΡΜΗΣ, ποιος τη διέταξε και γιατί;
Η επιχείρηση Ερμής ήταν η εφαρμογή του σχεδίου των Γερμανών για την κατάληψη της Κρήτης. Από τις 6 ως τις 30 Απριλίου 1941, οι Γερμανοί είχαν καταλάβει την Ελλάδα. Το μόνο κομμάτι ελληνικής γης που απέμενε ελεύθερο ήταν η Κρήτη. Εξυπηρετούσε τα πολεμικά τους σχέδια στη Μεσόγειο, (Κύπρο Μάλτα Γιβραλτάρ) και στη Ρωσία (επιχείρηση Μπαρμπαρόσα που ακολούθησε). Στις 25 Απριλίου 1941, ο Αδόλφος Χίτλερ εξέδωσε την 74η Πολεμική Ντιρεκτίβα, με την οποία ανακοίνωνε στους επιτελείς του το σχέδιο ΕΡΜΗΣ (κατάληψης της Κρήτης).
74η Ντιρεκτίβα – 25 Απριλίου 1941
1. Ως βάση για τον αεροπορικό πόλεμο εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να προετοιμασθούμε να καταλάβουμε το νησί της Κρήτης. Για να καταρτίσουμε τα σχέδιά μας θα υποτεθεί, ότι ολόκληρη η Ελληνική χερσόνησος, περιλαμβανομένης και της Πελοποννήσου, βρίσκεται στα χέρια των δυνάμεων του Άξονος.
2. Η διοίκηση αυτής της επιχειρήσεως ανατίθεται στον Αρχηγό της Αεροπορίας, που θα χρησιμοποιήσει για το σκοπό, πρωταρχικά τις αερομεταφερόμενες δυνάμεις και τις αεροπορικές δυνάμεις, που σταθμεύουν στην περιοχή της Μεσογείου. Ο στρατός, σε συνεργασία με τον Αρχηγό της Αεροπορίας, θα προετοιμάσει στην Ελλάδα τις αναγκαίες δυνάμεις ενισχύσεως για τις αερομεταφερόμενες δυνάμεις, στις οποίες θα περιλαμβάνεται μια μικτή, θωρακισμένη μονάδα, που θα μπορεί να μετακινηθεί από την Ελλάδα δια θαλάσσης. Το Ναυτικό θα λάβει τα μέτρα του να εξασφαλίσει τις θαλάσσιες επικοινωνίες, πράγμα που πρέπει να γίνει, μόλις αρχίσει η κατάληψη του νησιού. Για την προστασία των επικοινωνιών αυτών, και όσο είναι αναγκαίο, για την προμήθεια σκαφών για τη μεταφορά στρατευμάτων, ο Αρχηγός του Ναυτικού θα προβεί στις αναγκαίες συνεννοήσεις με το Ιταλικό Ναυτικό.
3. Όλα τα μέσα θα χρησιμοποιηθούν για την μεταφορά των αερομεταφερόμενων μονάδων και της 22ας Μεραρχίας, που βρίσκεται κάτω από τις διαταγές του Αρχηγού της Αεροπορίας, στην περιοχή συγκεντρώσεως, την οποία θα αποφασίσει. Ο αναγκαίος χώρος και φορτηγά θα τεθεί στη διάθεση του Μεταγωγικού του Στρατού από την Ανωτάτη Διοίκηση του Στρατού και της Αεροπορίας. Οι κινήσεις αυτές των μεταγωγικών δεν πρέπει να προκαλέσουν καμιά καθυστέρηση στην οργάνωση της επιχειρήσεως Μπαρμπαρόσα (εισβολή στη Ρωσία).
4. Για αντιαεροπορική προστασία στην Ελλάδα και στην Κρήτη, ο Αρχηγός της Αεροπορίας μπορεί να μετακινήσει αντιαεροπορικές μονάδες της 12ης Στρατιάς. Ο Αρχηγός της Αεροπορίας και ο Αρχηγός του Στρατού θα κάνουν τις αναγκαίες συνεννοήσεις για την μετακίνηση και την αντικατάστασή τους.
5. Έπειτα από την κατάληψη του νησιού, όλα τα τμήματα των αερομεταφερόμενων δυνάμεών μας πρέπει να ετοιμασθούν για νέα καθήκοντα. Θα γίνουν συνεννοήσεις, για το λόγο αυτό, να αντικατασταθούν με μονάδες Στρατού. Προετοιμάζοντας την παράκτιο άμυνα, ο Αρχηγός του Ναυτικού μπορεί να υπολογίσει, αν είναι αναγκαίο, σε πυροβόλα, που θα πέσουν στα χέρια του Στρατού.
6. Παρακαλώ τους Αρχηγούς να με πληροφορούν για τα σχέδιά τους και τον Αρχηγό της Αεροπορίας να με κατατοπίσει, όταν οι προετοιμασίες του θα έχουν ολοκληρωθεί. Η διαταγή για την εκτέλεση της Επιχειρήσεως θα δοθεί από μένα και μόνο.
ΑΔΟΛΦΟΣ ΧΙΤΛΕΡ: Ανώτατος Αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων
Οι Γερμανοί σχεδίασαν τους τομείς της επίθεσής τους στην Κρήτη. Στα Χανιά, το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο. Το νομό Λασιθίου ανέλαβαν να καταλάβουν τα στρατεύματα του Μουσολίνι, τον οποίο κατέκτησαν χωρίς μάχη. Πριν την επιχείρηση, ξεκίνησαν σφοδροί βομβαρδισμοί των αεροδρομίων Μάλεμε, Πηγής Ρεθύμνου και Ηρακλείου, καθώς και των λιμανιών της Σούδας και του Ηρακλείου.
Από τα μέσα Μαΐου ξεκίνησαν οι βομβαρδισμοί και στην ενδοχώρα της Κρήτης, και η επιχείρηση ΕΡΜΗΣ, στις 20 Μαΐου 1941, στου τομείς των Χανίων (Μάλεμε-Σούδας) ακριβώς στις 6 η ώρα το πρωί.
-Ποιες ήταν οι στρατιωτικές δυνάμεις που έδωσαν αυτή τη μάχη;
Γερμανικές δυνάμεις: Επικεφαλής των γερμανικών δυνάμεων, ο Χίτλερ όρισε τον Πτέραρχο Κουρτ Στούντεντ. Ο ίδιος ο Αντιπτέραρχος Στούντεντ διηύθυνε την επιχείρηση από την Αττική και έφτασε στην Κρήτη το πρωινό της 25ης Μαΐου 1941. Είχε στη διάθεσή του : Την 7η Μεραρχία Αλεξιπτωτιστών. Την 5η Ορεινή Μεραρχία, (είχε πολεμήσει στα οχυρά της γραμμής Μεταξά). Στοιχεία της 6ης Ορεινής Μεραρχίας. Ένα τάγμα τεθωρακισμένων. Ένα Σύνταγμα μοτοσικλετιστών. Ένα Σύνταγμα Μηχανικών. Δύο ελαφρές αντιαεροπορικές μονάδες. 47 ομάδες μεταφορών από αεροσκάφη Γιούνγκερς 52 (δυνατότητα μεταφοράς 15 πλήρως εξοπλισμένων αλεξιπτωτιστών), συνολικά 500 Γιούνγκερς 52. Ολόκληρο το 8ο Αεροπορικό Σώμα, διατέθηκε στον Στούντεντ με εντολή του Χέρμαν Γκαίρινγκ, αρχηγού της Λουτβάφε, για την υποστήριξη της επιχείρησης ΕΡΜΗΣ. Το 8ο Σώμα περιελάμβανε: 150 Γιούνγκερς καθέτου εφορμήσεως (Στούκας). 3 ομάδες Ντορνιέ, 17 βομβαρδιστικά.
2 ομάδες βομβαρδιστικά καθέτου εφορμήσεως Γιούνγκερς 88. 1 ομάδα αεροσκάφη Χάινγκελ. 3 ομάδες μαχητικά Μέσσερσμιτ 109. 3 ομάδες δικινητήρια βομβαρδιστικά Μ 110. Διάφορα άλλα αεροσκάφη Φίζελερς και Ντορνιέ.
Συμμαχικές δυνάμεις: Είκοσι ημέρες πριν την έναρξη της επιχείρησης Ερμής, ανέλαβε τη Διοίκηση των Ελληνοβρετανικών δυνάμεων της Κρήτης ο Υποστράτηγος της 2ης Νεοζηλανδικής Μεραρχίας, Μπέρναρντ Φράιμπεργκ. Στις 29 Απριλίου 1941, οι συμμαχικές δυνάμεις που βρίσκονταν στην Κρήτη ήταν : 13.000 Άγγλοι, 7.000 Νεοζηλανδοί, 6.000 Αυστραλοί και 1.000 από διάφορες κτήσεις (Μαορί κ.α.). Οι Ελληνικές δυνάμεις ήταν 474 αξιωματικοί και 10.977 άνδρες (νεοσύλλεκτοι των εμπέδων της Κρήτης, η Σχολή και η Ανώτερη Διοίκηση Χωροφυλακής, 300 Ευέλπιδες και άντρες της 5ης Μεραρχίας Κρητών που είχαν καταφέρει να επιστρέψουν στην Κρήτη μετά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο).
Ελάχιστα εφόδια, παντελής έλλειψη πυροβολικού, αντιαεροπορικών και πολεμικών αεροσκαφών. Στη μάχη μετείχαν αυθόρμητα και Κρήτες ελεύθεροι σκοπευτές, υπερασπίζοντας την πατρική τους γη.
-Ποιες ήταν οι απώλειες των αντιμαχομένων;
Απώλειες Ελλήνων: 636 νεκροί, 44 αξιωματικοί και 592 οπλίτες. (ΔΙΣ)
Ο αριθμός των νεκρών Κρητικών που πήραν μέρος στη μάχη, και την περίοδο της Αντίστασης που ακολούθησε τα χρόνια 1941-1945 ανέρχεται σε 8.575 άντρες. Μας είναι ακόμη άγνωστος ο αριθμός των τραυματιών και των αιχμαλώτων.
Απώλειες Συμμάχων: Νεκροί 7.774 Βρετανοί, 3.332 Αυστραλοί, 2.541 Νεοζηλανδοί. Χιλιάδες αιχμάλωτοι. Βούλιαξαν δύο (2) καταδρομικά, έξι (6) αντιτορπιλικά και 200 αξιωματικοί και ναύτες νεκροί στον πόλεμο της θάλασσας.
Απώλειες Γερμανών: 1.990 νεκροί, 2.600 τραυματίες και 1.995 αγνοούμενοι γερμανοί στρατιώτες. Αλεξιπτωτιστές νεκροί και τραυματίες περίπου 8.000,
220 κατεστραμμένα γερμανικά αεροπλάνα και 150 με σοβαρότατες ζημιές.
-Είναι μύθος η συμμετοχή των αόπλων Κρητών στη μάχη όπως ορισμένοι ιστορικοί ισχυρίζονται;
Ο αγώνας των Κρητικών στη Μάχη της Κρήτης με «κατσούνες» και ότι άλλο πρόχειρο αγροτικό εργαλείο διέθεταν, δεν ήταν ένας μύθος. Πριν το χωριό Αλικιανός Χανίων, ο εβδομηντάρης Μαρινοστρατής από το χωριό Σκορδαλού, πολεμούσε τους αλεξιπτωτιστές με την «κατσούνα» του, μη έχοντας άλλο όπλο. Τη σκηνή ζωγράφισε ο Χανιώτης ζωγράφος Αλέξανδρος Δρουδάκης σε πίνακα με υπότιτλο :
«Δεν την πατείτε εσείς, μωρέ την Κρήτη ανάθεμά σας».
……………………………..
Ο Αντώνιος Λάμπρου Μαντακάκης ή Λαμπραντώνης γεννήθηκε στο χωριό Διαβαϊδέ Ηρακλείου το 1856. Σαν μαθεύτηκε στο Διαβαϊδέ πως πέφτουν οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές να καταλάβουν το Ηράκλειο, έκπληκτοι οι Διαβαδιανοί είδαν το γέρο Λαμπραντώνη, (85 ετών τότε), να κατεβαίνει από το «Μετόχι» που ήταν το σπίτι του προς την πλατεία του χωριού, κρατώντας έναν μπαλτά στον ώμο του.
-Πού πηγαίνεις ; του φώναξαν οι χωριανοί που βρέθηκαν στην πλατεία.
-Πάω στη Χώρα γιατί ήμαθα ότι πέφτουνε Γερμανοί.
Με μοναδικό όπλο έναν μπαλτά. Σε ηλικία 85 ετών.
Είδαν κι έπαθαν οι κόρες του Μαρία (Δηλαβεράκη), Καδιανή (Δρακάκη) και Αικατερίνη (Μακράκη) να τον σταματήσουν.
…………………………………
20-6-1941. Ο ουρανός του Ηρακλείου εκαλήφθη από αεροπλάνα. Πολύχρωμες ομπρέλλες τα αλεξίπτωτα κατέρχονται ήρεμα…
Από τα χωριά της υπαίθρου οι Κρητικοί παρακολουθούν το θέαμα… Δεν άργησαν να αποφασίσουν… Από το Μαλεβύζι… Από το Τέμενος…Από την Πεδιάδα και τις ρίζες της Δίκτης…Αλλά και από τα πλέον απόμερα χωριά…
Οι Αρκαλοχωρίτες, συγκεντρωθέντες εξεκίνησαν εις το πλησίον χωρίον Αλιτζανήν. Ήσαν και αυτοί οπλισμένοι με ότι έκαστος ευρήκεν. Άλλοι με όπλα παλαιά, αλλά … χωρίς φυσίγγια. Άλλοι με κοπτερά εργαλεία (μανάρια, σκεπάρνια κλπ.) Άλλοι με χονδρές σπαθόβεργες και χουρχούδες…
Εις το μικρόν αυτό χωρίον, την Αλιτζανήν, διέμενεν ο τέως Στρατιωτικός Διοικητής Κρήτης, Στρατηγός Ι. Σ. Αλεξάκης, ασθενών από πολλών ημερών. Αφήκε την κλίνην και υπεδέχθη με συγκίνησιν την συνάθροισιν εκείνην των Αρκαλοχωριτών εις την οποίαν προσετέθησαν και οι ομοχώριοί του Αλιτζανιώται και άλλοι από τα γύρω χωριά. Από το τηλέφωνον του Σχολείου ο Στρατηγός επεκοινώνησε με τας υπηρεσίας Χωροφυλακής Καστελίου Πεδιάδος, Αγιών Παρασκιών και Αρχανών, με τας οποίας αντήλλαξε τας υπαρχούσης πληροφορίας και έδωκε την γνώμην του. Έδωκεν έπειτα οδηγίας και συμβουλάς εις τους περικυκλούντας αυτόν με ανυπομονησίαν οπλοφόρους : να σπεύσουν, αλλά με περίσκεψιν. Να προσπαθήσουν να επικοινωνήσουν με τον περί το Ηράκλειον στρατόν μας, Ελληνικόν και Αγγλικόν και να τον συντρέξουν, λαμβάνοντες εντολάς από τους Αξιωματικούς.
Να επιζητούν κύκλωσιν των αλεξιπτωτιστών, τα πλευρά και τα νώτα των. Πρόκειται δηλαδή περί «κλεφτοπολέμου». Οι πλείστοι ύστερον επέστρεψαν με γερμανικά λάφυρα: όπλα, αλεξίπτωτα και άλλα αντικείμενα…
(χειρόγραφο Στρατηγού Ιωάννου Σ. Αλεξάκη, Αθήνα 4 Νοεμβρίου 1952, αρχείο Γεωργίου Α. Καλογεράκη),
-Φράιμπεργκ και Στούντεντ. Ποια ήταν τα λάθη του Υποστράτηγου Μπέρναντ Φράιμπεργκ και ποιο το αποτέλεσμα της δίκης του Στούντεντ;
Οι σύμμαχοι, αποκρυπτογραφώντας τον γερμανικό κρυπτογραφικό κώδικα της συσκευής «ΑΙΝΙΓΜΑ», κατασκευάζοντας ένα αντίγραφο με την ονομασία «ΟΥΛΤΡΑ», γνώριζαν τα πάντα για την επιχείρηση «ΕΡΜΗΣ». Είναι γνωστή η φράση του Φράιμπεργκ, όταν το πρωινό της 20ης Μαΐου του ανακοίνωσαν ότι πέφτουν οι πρώτοι γερμανοί αλεξιπτωτιστές. Πίνοντας το τσάι του, κοίταξε το ρολόι και αναφώνησε : «Ακριβώς στην ώρα τους !». Το βράδυ της πρώτης ημέρας, 20 Μαΐου 1941, ο επικεφαλής Βρετανός αξιωματικός που υπεράσπιζε το ύψωμα 107, πήρε την έγκριση του Φράιμπεργκ να το εγκαταλείψει. Το ύψωμα 107, στην τοποθεσία «Καυκαλές» Μάλεμε, δέσποζε πάνω από το αεροδρόμιο που με κάθε τρόπο ήθελαν να καταλάβουν οι γερμανοί. Ήταν αυτό που έδωσε το πλεονέκτημα την πρώτη ημέρα της μάχης στις συμμαχικές δυνάμεις, και είχαν εξουδετερώσει τα αλλεπάλληλα κύματα αλεξιπτωτιστών που έπεφταν καθ’όλη τη διάρκεια της ημέρας. Το αποτέλεσμα της αποχώρησης των Βρετανών από το ύψωμα ήταν ότι, την επόμενη ημέρα 21 Μαΐου, οι γερμανοί κατέλαβαν το αεροδρόμιο και μπορούσαν έτσι να μεταφέρουν πλέον με μεταγωγικά αεροσκάφη, τμήματα του γερμανικού τακτικού στρατού της 5ης Ορεινής μεραρχίας, με επικεφαλής τον Υποστράτηγο Ιούλιο Ρίγκελ, το οποία και κατέλαβαν τελικά το νησί μας.
……………………………………
Ο Κουρτ Στούντεντ, αμέσως μετά την κατάληψη της Κρήτης την 1η Ιουνίου 1941, ξεκίνησε τις εκτελέσεις αμάχων και πυρπολήσεις χωριών, ως αντίποινα της συμμετοχής των Κρητικών στη Μάχη της Κρήτης. Κάντανος, Σκαλάνι, Κοντομαρί, Αλικιανός, Φλώρια … Θεωρήθηκε υπεύθυνος για τις εκτελέσεις Βρετανών αιχμαλώτων στο αεροδρόμιο του Μάλεμε και για τις εκτελέσεις Ουαλλών αιχμαλώτων. Σοβαρά εγκλήματα πολέμου που διαπράχτηκαν το Μάιο και Ιούνιο του 1941. Για τα εγκλήματά του οδηγήθηκε μετά το τέλος του πολέμου σε στρατοδικείο της Κάτω Σαξονίας. Η δίκη έγινε μεταξύ 6 και 10 Μαΐου 1946. Το στρατοδικείο του επέβαλε ποινή φυλάκισης πέντε ετών.
* Ο Γιώργος Καλογεράκης είναι διευθυντής του Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου, υποψ. δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΥΡΙΟ
Ο Κουρτ Στούντεντ άσκησε έφεση εναντίον της απόφασης που τον καταδίκασε, το δικαστήριο που λειτούργησε σε δεύτερο βαθμό τη δέχθηκε και τελικά αφέθηκε ελεύθερος το 1948 λόγω προβλημάτων υγείας. Μετά την αθώωσή του από το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, χρησιμοποιήθηκε ως στρατιωτικός σύμβουλος του Αμερικανού στρατάρχη Αϊζενχάουερ και επίσης ως στρατιωτικός σύμβουλος του Γερμανού καγκελάριου Αντενάουερ. Έζησε το υπόλοιπο της ζωής του στην πατρίδα του όπου και πέθανε το 1978, στην προχωρημένη ηλικία των 88 ετών, και κηδεύτηκε με εκδηλώσεις «εθνικού» πένθους.
Δυστυχώς η ιστορία επαναλαμβάνεται. Και όταν επαναλαμβάνεται, ξετυλίγεται ως κωμωδία.
-Τι εννοούμε σήμερα με τον όρο προσωποκεντρική προσέγγιση της ιστορίας;
α) Μαράκης Μιχάλης του Ιωάννου
Γεννήθηκε στο Σμάρι. Σύμφωνα με τα αρχεία του Ελληνικού Στρατού, έπεσε τη δεύτερη μέρα της Μάχης της Κρήτης, στις 21 Μαΐου 1941 στην Αγυιά Χανίων. Υπηρετούσε στον 6ο λόχο Πεζικού Χανίων, ήταν μόλις 23 ετών. Η αδερφή του Μιχάλη Μαράκη, Στυλιανή Μαράκη-Βιτσαξάκη, αφηγείται για τον αδελφό της :
…μας ειδοποιήσανε ότι ο αδερφός μου σκοτώθηκε στα Χανιά. Μαζί του εμάθαμε ότι ήτανε δυο στρατιώτες, ένας Χανιώτης και ένας από την Επισκοπή. Εμάθαμε που έμενε ο Πισκοπιανός και επήγαμε με τη μάνα μου στο σπίτι του. Ότι ώρα μας είδενε μας είπε :
-Για το Μιχάλη ήρθατε ; Μέχρι εκεί ήτανε η τύχη του. Είμαστε μαζί σε ένα καταφύγιο και κουβεντιάζαμε. Μας είπε ο Μιχάλης να πάμε στο απέναντι καταφύγιο, γιατί του φάνηκε καλύτερο το απέναντι. Εγώ του μίλησα και τον συμβούλεψα να μην πάμε. Ο Μιχάλης δεν μ’άκουσε και φεύγει και ως επήγαινε απέναντι του βάλανε οι Γερμανοί και τον εσκοτώσανε στη μέση του δρόμου. Τον θάψαμε εκεί. Όταν ετελείωσε ο πόλεμος επήγαμε και πήραμε τα κόκαλά του με το κασονάκι και τα φέραμε στο νεκροταφείο στο Σμάρι.
Επήγαμε στα Χανιά και μας είπανε τον τόπο που ήτανε θαμμένος. Εβρήκαμε τον τάφο με ένα ξύλινο σταυρό απάνω. Η μάνα μου με τον αδερφό μου επήγανε.
Εμείς είμαστε έξι παιδιά, τέσσερα αγόρια και δυο κορίτσια. Τη μάνα μου και τον πατέρα μου τσ’ ήφαγε ο καημός του Μιχάλη. Μέρα νύχτα κλαίγανε. Εποθάνανε με εκείνο τον καημό.
Όταν έφυγε να πάει στρατιώτης μας είπε ότι έκανε τάμα του Χριστού ένα πενηντάρικο. Να το κρεμάσομε στον Χριστό την Μεγάλη Πέμπτη. Το βγάνει από την τσέπη του και μου το δίνει. Μας άφησε και ένα πεντακοσάρικο και μας είπε να του τα φυλάξομε και να τα αλλάξομε να του πέμπομε στο στρατό όποτε θα μας γράφει στο γράμμα.
Το τάξιμό του το ’κανα, εκρέμασα τη Μεγάλη Πέμπτη το πενηντάρικο στο Χριστό. Τα υπόλοιπα λεφτά δεν επρολάβαμε να του τα στείλομε. Τα ’χω ακόμη του Μιχάλη μας τα λεφτά. Στο μπαούλο. Άμα ανοίξω το μπαούλο να τα δω τόνε θυμούμαι και κλαίω.
Ο Μιχάλης μας. Ένα καλό παιδί. Όμορφος. Τον εφάγανε κι αυτόν οι Γερμανοί…
β) Ταμπακάκης Σήφης του Κωνσταντίνου
Γεννήθηκε στην Παναγιά Πεδιάδος το 1919, στρατιώτης του 2ου Λόχου του 5ου Τάγματος. Ταγματάρχης ο Στυλιανός Καλονάς. Η Διοίκηση του 5ου Τάγματος είχε εγκατασταθεί στις 23 Μαΐου 1941 στο χωριό Χαμαλεύρι Ρεθύμνου. Αντικειμενικός σκοπός των Αυσταλιανών και Ελληνικών δυνάμεων ήταν να εκδιώξουν του γερμανούς αλεξιπτωτιστές από την περιοχή Σταυρωμένου. Το μεσημέρι της 24ης Μαΐου 1941, κι ενώ ο Διοικητής του τάγματος απουσίαζε από το Χαμαλεύρι, ένας γέρος κρητικός, ο Δημήτρης Καστανάκης από το χωριό Πηγή, φορώντας την παραδοσιακή κρητική βράκα και κρατώντας το κεφαλομάντηλό του στα δόντια, πηγαίνει και ξεσηκώνει τους άντρες του Λόχου Διοικήσεως. Τους καλεί να κάνουν επίθεση στους γερμανούς που ήταν στο Σταυρωμένο. Ο Διοικητής Στυλιανός Καλονάς γράφει στην έκθεσή του: “…οι στρατιώτες μη θέλοντας να δείξουν ότι υστερούν εις ηρωισμόν του γέροντος Καστανού, όστις δεν θέλει να χάσει την ευκαιρίαν να εξουδετερώσει τους Γερμανούς, τον ακολουθούν και κατέρχονται την αμαξητήν οδόν Χαμαλεύρι-Σταυρωμένου, αλλά μόλις φθάνουν εις Σταυρωμένου και εις απόστασιν 100 μέτρων δέχονται καταιγιστικά πυρά των γερμανών και ο Καστανός, όστις βαδίζει όρθιος και απτόητος πίπτει νεκρός, ως και ένας στρατιώτης της ομάδας (σημ.: ο Ταμπακάκης Ιωσήφ)…”
(Έκθεση Ταγματάρχη Καλλονά Στυλιανού ΓΕΣ 10/6/1946).
Ο Ρεθύμνιος συγγραφέας Μάρκος Πολιουδάκης, στο βιβλίο του “Η μάχη της Κρήτης στο Ρέθυμνο, Α΄τόμος, Ρέθυμνο 1993”, στη σελίδα 507, αναφέρει για το Σήφη Ταμπακάκη : Στρατιώτης Ταμβακάκης Ιωσήφ από Παναγιά Πεδιάδος, έπεσε ηρωικώς μαχόμενος κατά τη μάχη του Σταυρωμένου εις Β. Τιμίου Σταυρού, τάφηκε από το Χαρίκλεια Κοκολάκη στις 24 Μαΐου 1941”.
γ) Παπαδάκης Εμμανουήλ του Αντωνίου (1916-1941)
Γιος του παπα-δάσκαλου Αντωνίου Παπαδάκη ή Χαμπουδάκη από το χωριό Περιβόλια Κισσάμου. Το επίθετό του ο παπα-Αντώνης, από Χαμπουδάκης το μετέτρεψε σε Παπαδάκης, λόγω του λειτουργήματός του. Μητέρα του ήταν η Χριστίνα Χαϊδεμενάκη. Αδέλφια του δασκάλου Παπαδάκη Εμμανουήλ ήταν κατά σειρά ο Νικόλαος (παπάς), ο Γρηγόρης (καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης), ο Λευτέρης (δάσκαλος) και η Νίκη. Στις όχθες του ποταμού που διασχίζει το χωριό στέκεται το ηρώο. Στη μαρμάρινη αναθηματική στήλη του αναγράφονται τα ονόματα οκτώ (8) Περιβολιανών θυμάτων των απελευθερωτικών πολέμων (τρίτος στη σειρά ο δάσκαλος Εμμανουήλ Αντωνίου Παπαδάκης).
Ο Εμμανουήλ Παπαδάκης πήρε μέρος στη μάχη της Κρήτης στον τομέα Ηρακλείου. Τραυματίστηκε στη Χανιόπορτα στις 27 Μαΐου 1941 και πέθανε την 1η Ιουνίου σε ηλικία 25 ετών. Ο αδελφός του Ελευθέριος Παπαδάκης, δάσκαλος, σε επιστολή του προς τον Ιωάννη Μουρέλλο αναφέρει : “…ο αδελφός μου Παπαδάκης Εμμ. του Αντων. διδάσκαλος συνδρομητής σας αλλά και φίλος σας, ως εξάγεται από περισωθείσα αλληλογραφία σας, (του έτους 1938) εφονεύθη κατά την μάχην της Κρήτης εις Ηράκλειον ως απλός στρατιώτης των εκ Πελοποννήσου μετακινηθέντων τότε Στρ. τμημάτων εις ηλικία τότε 25 ετών…”
δ) Πρεβελιανάκης Ιωάννης του Γεωργίου, (1920-1941)
Γεννήθηκε στην Τύλλισο. Ορφανός από πατέρα, ήταν κτηνοτρόφος. Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο δεν είχε επιστρατευτεί λόγω ηλικίας. Από τα ορεινά που είχε τα ζώα του παρακολούθησε την πρώτη ημέρα της μάχης της Κρήτης την πτώση των αλεξιπτωτιστών στο Τσαλικάκι. Την επόμενη, 21 Μαΐου 1941, με έναν άλλο κτηνοτρόφο, το Δημήτρη Καλλέργη ή Μπενά, παίρνοντας ένα παλιό τουφέκι ο καθένας, κατέβηκαν στο Τσαλικάκι να πολεμήσουν τους γερμανούς. Μια ριπή πολυβόλου, χτύπησε τον Γιάννη Πρεβελιανάκη και τον σκότωσε.
…ο αδερφός μου εκατέβηκε με άλλους μαζί να πολεμήσουνε. Εβλέπανε πως πέφτανε οι γερμανοί και κατεβήκανε στο Τσαλικάκι. Δεν επρόλαβε να μπει καλά στη μάχη. Τόνε σκοτώσανε οι γερμανοί. Εχτυπήθηκε στο κορμί του με πολλές σφαίρες. Τόνε φέρανε στη Τύλισσο απάνω σ’ένα γάιδαρο. Όντε τόνε κατεβάσανε επέσανε δυο βλήματα από την κοιλιά του. Εγώ έτρεξα και τον αγκάλιασα και του’πα αδερφέ μου θα σε πάμε στο καλύτερο γιατρό. Ήρθε κάποιος και μου’δωσε ένα σκαμπίλι. Έλεγε μετά της μάνας μου ότι ντράπηκε αλλά πως ήθελε να με συνεφέρει. Κι εχάθηκε από τσι γερμανούς ο αδερφός μου, ήτανε εικοσιένα χρονών…”.
(Ευαγγελία Πρεβελιανάκη-Φιολιτάκη, αδερφή του Γιάννη Πρεβελιανάκη, Τύλισσος, 16 Μαΐου 2016, ετών 93).
ε) Πλεύρης Γεώργιος του Μιχαήλ, (1890-1941)
Γεννήθηκε στην Τύλλισο με καταγωγή από τα Ανώγεια. Παντρεμένος με την Ειρήνη Σπυριδάκη απέκτησαν ένα παιδί τη Μαρία. Τη δεύτερη ημέρα πτώσης των αλεξιπτωτιστών βρέθηκε στο Ηράκλειο. Βρήκε ένα τουφέκι κι άρχισε να πολεμά τους γερμανούς μέσα στην πόλη, μαζί με τις άλλες ομάδες των πολιτών-ελεύθερων σκοπευτών. Στην «Πλατειά Στράτα», στις 21 Μαΐου 1941, έπεσε νεκρός από βλήμα βόμβας γερμανικού αεροπλάνου.
Στ) Βερερουδάκης Μαρίνος του Εμμανουήλ, (1918-1941)
Ο Μανόλης Βερερουδάκης είχε παντρευτεί τη Χαρίκλεια Κεφαλογιάννη και απέκτησαν τρία αγόρια. Τον Κωνσταντίνο, το Μαρίνο και το Νικόλαο.
Ο Μανόλης πέθανε πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, αφήνοντας τη γυναίκα του Χαρίκλεια να μεγαλώσει τα παιδιά. Ο Μαρίνος Βερερουδάκης, εικοσάχρονο παλικάρι όταν πέφτανε οι αλεξιπτωτιστές στην Κρήτη, πήρε ένα όπλο και κατέβηκε με άλλους χωριανούς του από την Τύλισσο να τους πολεμήσει. Σκοτώθηκε την Τρίτη ημέρα της μάχης, στις 22 Μαΐου 19412 στο Γάζι Ηρακλείου.
ζ) Φιολιτάκη Ευαγγελία του Βασίλειου
Γεννήθηκε το 1921 στην Τύλισσο. Εργάζονταν με τις αδελφές της ως σταφιδεργάτριες στο Ηράκλειο. Το πρωινό της 21ης Μαΐου 1941, δεύτερης ημέρας πτώσης των αλεξιπτωτιστών, ξεκίνησε με τις αδερφές της Χαρίκλεια και Χρυσώ για τη δουλειά τους στο σταφιδεργοστάσιο. Βρήκαν το εργοστάσιο κλειστό. Οι αδερφές τράβηξαν στη Χανιόπορτα. Εκεί γίνονταν σφοδρές μάχες. Στον πανικό της μάχης, οι αδερφές χώρισαν. Στις 9 η ώρα το πρωί, μια σφαίρα χτύπησε στο λαιμό την Ευαγγελία. Το χτύπημα ήταν βαθύ αλλά όχι θανάσιμο. Κάποιοι την μετέφεραν στο Πανάνειο Νοσοκομείο που βρίσκονταν κοντά. Εκεί επιδέθηκε. Βρέθηκε ένα ζευγάρι από το χωριό Πυργού Μαλεβυζίου, άγνωστο στην οικογένεια της Ευαγγελίας Φιολιτάκη, και την πήραν στο χωριό τους να αναρρώσει. Οι άλλες αδερφές είχαν επιστρέψει στην Τύλισσο. Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους γερμανούς, το ζευγάρι από την Πυργού μετέφερε την Ευαγγελία στη μητέρα της στην Τύλισσο. Το βλήμα δεν αφαιρέθηκε ποτέ από το λαιμό της Ευαγγελίας. Πέθανε μ’αυτό το έτος 2009.
-Ποιο είναι το σημερινό μεγαλείο της Κρήτης και των Κρητικών;
Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης και της Αντίστασης που ακολούθησε, το νησί μας θρήνησε χιλιάδες θύματα. Πυρπολήσεις και καταστροφές δεκάδων χωριών. Εκτελέσεις αμάχων, γυναικών, ηλικιωμένων και παιδιών. Επιτάξεις, καταναγκαστική εργασία. Μεταφορά κρητικών σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και εργασίας. Φορολογία εισοδημάτων, πείνα, εξαθλίωση, παιδική θνησιμότητα. Καταστροφές υποδομών της Κρήτης, γυναίκες χήρες και ορφανά παιδιά.
Όλα αυτά, οι Κρητικοί τα δέχτηκαν από έναν βάρβαρο λαό, που πίστευε στο δόγμα της ομαδικής ευθύνης, του ναζισμού και φασισμού, έχοντας στο τιμόνι του έναν παρανοϊκό ηγέτη που αιματοκύλισε την Ευρώπη.
Τι απαντά σ’αυτά ο υπερήφανος κρητικός λαός ; Την απάντηση δίδει ο Γιώργης Μιχελάκης από το χωριό Σέμπρωνας Χανίων, με ένα ριζίτικο :
Γροικάτε ήντα παράγγειλε η Κρήτη των παιδιών τσι
μετρήσετε τα μνήματα των εδικών και ξένων
σε ούλα να ανάψετε κερί, λιβάνι και καντήλι
κι αν έρθουν και δικολογιές των ξένων σκοτωμένων
να τσι φιλοξενήσετε…
* Ο Γιώργος Καλογεράκης είναι διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου, υποψ. Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
