Η έντεχνη χρήση του λόγου υπήρξε πάντα εργαλείο επιβολής και κυριαρχίας. Ο πρωθυπουργός μας καλός χειριστής του λόγου δεν μπορούσε να αποφύγει τα ρητορικά σοφίσματα. Με την άνεση που του παρέχει η κοινοβουλευτική κυριαρχία, απευθυνόμενος στον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης δήλωσε. “μπορείτε μα με κατηγορείτε για αυταπάτες όχι όμως ότι ψέματα και ότι δεν τήρησα την εντολή του λαού”.
Ο ρητορικός αυτός συλλογισμός που αντικαθιστά την εξαπάτηση με την αυταπάτη, ηθικοποιεί την αποτυχία και αποποιείται την ευθύνη ανήκει μάλλον στα παράδοξα των σοφιστών. Συμπληρώνει μια αντίληψη για την εξουσία που ίσως μελλοντικά να διδάσκεται από τους μάγους της πολιτικής επικοινωνίας. Μας θυμίζει με τη ρητορική του τους σοφιστές. Μια ομάδα νεωτεριστών φιλοσόφων της αρχαιότητος που συγκροτούσαν ένα ενιαίο κίνημα γνωστό με το όνομα σοφιστική. Δεν γνωρίζομε πολλά για αυτούς γιατί διώχτηκαν σκληρά από το αριστοκρατικό κατεστημένο των μεγάλων σοφών. Τα περισσότερα για τη ζωή και τη δράση τους περιέχονται σε σατυρικές εικόνες και διακωμωδήσεις. Έμεινε η ονομασία σοφιστής και η διδασκαλία τους σοφίσματα, ευτελής σοφία.
Ο θρίαμβος των Περσικών πολέμων απέδειξε ότι ο ηρωισμός δεν είναι προνόμιο των “ευπατριδών” και ότι η αρετή είναι διδακτή και όχι μόνο ευγενικής προέλευσης. Ξεφεύγομε σταδιακά από το “φύση πονηρά μεταβαλλείν ου ράδιον” του αριστοκράτη Πλάτωνα και οδηγούμαστε στο “ουδείς εκών κακός” του Σωκράτη, στη δύναμη„της αγωγής παρόλο που εχλευάζετο για τη γνώμη του “πως, ω Σώκρατες, ούτω γιγνώσκων ου παιδεύεις Ξανθίππην”.
Ένας αέρας δημοκρατίας καλύπτει τους αριστοκρατικούς θεσμούς στην αθηναϊκή κοινωνία. Βασική κοινωνική ανάγκη σε μια άμεση δημοκρατία είναι η εκπαίδευση πολιτικών ανδρών. Το ευγενέστερον και ηθικότερον πεδίο δράσεως των Ελλήνων η ενασχόληση με τα κοινά. Στην υπηρεσία του νέου αυτού ιδεώδους της πολιτικής αρετής παρουσιάζεται η ομάδα των σοφιστών. Φιλόσοφοι και επ’ αμοιβή δάσκαλοι κυρίως της ρητορικής και πολιτικής τέχνης. Ειδικότερα της έντεχνης χρήσης του λόγου και της ικανότητας να αγορεύουν και να κυριαρχούν χρησιμοποιώντας σοφίσματα. Αληθοφανείς αλλά κυρίως αναληθείς συλλογισμούς. Να επιβάλλονται σε κάθε συζήτηση και να πείθουν.
Δεν αναζητούν την απόλυτη αλήθεια, η οποία δεν υπάρχει, είναι σχετική. Οι αισθήσεις μας είναι οι δημιουργοί της πραγματικότητας που βιώνει ο καθένας. Στηρίζονται στην εμπειριοκρατία. Ανθρωπιστικός σχετικισμός. Πάντων χρημάτων μέτρο ο άνθρωπος. Η μέθοδος που διδάσκουν αποσκοπεί στη σύγχυση του αντιπάλου και ο συλλογισμός παραχωρεί έδαφος στο θρασύ παραλογισμό. Δανείζονται από την Ελεατική σχολή της Νότιας Ιταλίας τις μεθόδους της εριστικής οξείας διαλεκτικής στοιχεία που διαμορφώνουν κατάλληλα. Τα περίφημα παράδοξα του Ζήνωνα του Ελεάτη. Ο Αχιλλέας και η χελώνα. Η κίνηση είναι πλάνη των αισθήσεων, δεν υπάρχει. Δεν διδάσκουν την αλήθεια αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο μαθητής θα έχει πάντα δίκιο. Αποτέλεσαν τον αρχαίο Ελληνικό Διαφωτισμό.
Σε πείσμα των σωκρατικών σαρκασμών η ιστορία της αρχαίας Ελληνικής εκπαίδευσης τους θεωρεί ως πρώτους καθηγητές ανωτέρας εκπαίδευσης και θεμελιωτές της ομαδικής διδασκαλίας. Άλλαξαν την παιδαγωγική σκέψη και προσδιόρισαν το πλαίσιο εξέλιξης των εκπαιδευτικών θεσμών.
Ας επικεντρωθούμε στην κεντρική έννοια, αυταπάτη, να δούμε τι σημαίνει. Αυτό-απάτη. Κατάσταση στην οποία κάποιος παραπλανά τον ίδιο τον εαυτό του και αποδέχεται ως πραγματικό ή δυνατό κάτι που μόνο ως σφοδρή επιθυμία υπάρχει. Ψευδαίσθηση, υποκειμενική φαντασίωση που ένεκα της ζωηρότητάς της προβάλλεται υπό μορφή εξωτερικής πραγματικότητας. Δεν εκτίμησε σωστά την ευρωπαϊκή πραγματικότητα αλλά παρασύρθηκε σε αθέλητη πλάνη από τη σφοδρή επιθυμία να σκίσει το μνημόνιο στην Ομόνοια.
Από το δρόμο της Ψυχολογίας πλησιάζοντας την αυταπάτη θα την συναντήσομε ως μια μορφή πλάνης της κατ’ αίσθηση αντίληψης. Η εξωτερική πραγματικότητα μέσω των αισθήσεων εσωτερικοποιείται. Περνά στη συνείδηση και γίνεται νοητικό υλικό. Εικόνα πνευματική. Εκεί αυτόματα συνδέεται με το πλήθος του εσωτερικού μας κόσμου. Το κυρίαρχο στοιχείο επιβάλλεται. Στην πραγματικότητα ό,τι εμφανίζεται σε μας τελικά είναι προϊόν του πνεύματός μας περισσότερο και όχι του εξωτερικού αντικειμένου. Σε περίπτωση απόλυτης κυριαρχίας παίρνει υπόσταση αντικειμενική και παραμορφώνει το αντικείμενο. Τότε τα απατηλά δεδομένα της αντίληψης λέγονται στην παθολογία παραισθήσεις. Το τρομοκρατημένο άτομο εκλαμβάνει ως ληστή τον κορμό ενός δέντρου τη νύχτα. Ο θρησκόληπτος βλέπει δάκρια στην εικόνα που οι άλλοι δεν βλέπουν. Γενικά οι αυταπάτες αποτελούν στοιχείο της ζωής μας. Μας κάνουν να συνεχίσομε να ελπίζομε και όταν ακόμη αυτό είναι μάταιο. Μια αθέλητη πλάνη μπορεί να επικαλεστεί ένας κοινός άνθρωπος και να συγχωρεθεί. Ο πολιτικός όμως δεν μπορεί να ζητήσει διαγραφή ευθυνών. Απαραίτητη προϋπόθεση στην πολιτική είναι η βασανιστική υπεύθυνη και διεξοδική μελέτη της πραγματικότητας πριν προβεί ο πολιτικός σε οποιοδήποτε σχέδιο αντιμετώπισής της. Τίθεται δε θέμα πολιτικής νομιμοποίησης μιας εντολής που στηρίχτηκε σε πλάνες εκείνων που τη ζήτησαν και εκείνων που την έδωσαν. Όλοι όσοι διαχειρίζονται δημόσιες υποθέσεις δεν περιφέρουν ανεύθυνα τις προσωπικές τους παραισθήσεις χωρίς να συνοδεύονται από ευθύνες και συνακόλουθες συνέπειες.
* Ο Στέλιος Μανουσέλης είναι εκπαιδευτικός
