Είχαν πράγματι κάτι το διαφορετικό τούτες οι μέρες! Μέρες που το έλεος προς τους φτωχούς και τους πάσχοντες ήταν ακόμα πιο επιτακτικό. Ήταν ένα ιερό καθήκον και όλη αυτή την διαδικασία της διεκπεραίωσης την είχαν αναλάβει στην πόλη μας δύο φιλανθρωπικά σωματεία. Ο Σύλλογος των Κυριών και το Ταμείο Φιλανθρωπίας. Ο Σύλλογος των Κυριών με τος συσσίτιό του, με τα διάφορα χρηματικά βοηθήματα προς τις αναξιοπαθούσες οικογένειες, με τις συνδρομές σε οποιονδήποτε που άπλωνε το χέρι του ζητώντας βοήθεια, εξεπλήρωνε χρόνια τώρα το θεάρεστο φιλανθρωπικό έργο, το οποίο αποτελούσε και τη βάση του προγράμματός του. Όσο για το Ταμείο της φιλανθρωπίας, μια αρτισύστατη οργάνωση, φάνηκε και αυτό αυτές τις δύσκολες μέρες αντάξιο του προορισμού του. Και όμως… κα τα δύο αυτά φιλανθρωπικά σωματεία άρχισαν να ψυχορραγούν, ακολούθησαν κι αυτά την κακή μοίρα, η οποία πάντοτε είναι γραπτό να οδηγεί τους πάντες και τα πάντα στη γενική κακοδαιμονία.
Μεγάλη Τρίτη, 15 Απριλίου 1930. Η καθημερινή ηρακλειώτικη εφημερίδα «Ανόρθωσις» από τη στήλη των τοπικών νεών με τίτλο «Γύρω στην πόλη μας» μας ενημερώνει για την αγριότητα εκείνου του νοτιά που φύσαγε. Αυτό το πρωτοφανές φύσημά του σίγουρα είχε επιφέρει πολλές καταστροφές κατά την εβδομάδα των Παθών!
Επίσης, πλήθος πιστών παρακολούθησαν στους Ιερούς Ναούς της πόλης μας με ευλάβεια την κατακυκτικήν έλευση του Νυμφίου, του οποίου η ακολουθία άρχιζε στις 7 μ.μ. σύμφωνα με το πρόγραμμα των ακολουθιών της Μεγάλης Εβδομάδας, το οποίο εξέδιδε η Ενοριακή Επιτροπεία. Μεγάλη επίσης ήταν η εκκλησιαστική μουσική κίνηση του Μεγαλοβδόμαδου στο Ηράκλειο, αφού το Διδασκαλείο Ηρακλείου είχε αναλάβει την επιμέλεια των εκκλησιαστικών ύμνων και των ανάλογων τροπαρίων. Στην προκείμενη περίπτωση η συμμετοχή του Διδασκαλείου στο τροπάριο της Κασσιανής ήταν δεδομένη και φυσικά οφείλονταν στην ωραία έμπνευση του διευθυντή του Σταύρου Μπουρλώτου, που επρόκειτο να εγγυηθεί μαζί με την ομάδα του, επιτυχώς, τη δύσκολη απόδοση του περίφημου και κατανυκτικού τροπαρίου. Φυσικά δεν παρέλειπε το φύλλο της Εφημερίδας την επόμενη μέρα, τη Μεγάλη Τετάρτη δηλαδή, να αναφέρεται στην απήχηση που είχε το τροπάριο της Κασσιανής στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά.
«Ένας δίκαιος έπαινος, ηθικοκοινωνικής μάλιστα εννοίας και εκδηλώσεως για έργον φιλότιμον και ευγενές, αξίζει αληθινά να τονίζεται και δημοσία. Η καθόλου Μουσική εμφάνισις των ναών μας, χωρίς προηγούμενον, σοβαρωτάτης εργασίας απόρροια, εσημείωσε πραγματικά νέον Μουσικόν Σταθμόν συγχρονισμένον από όλες τις πλευρές. Εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν ήρχισε το Μέλος της Κασσιανής με ρυθμόν ηγεμονικόν και σοβαρόν, με χρονομετρικήν ακρίβειαν και αρίστην έκφρασιν.
Από του σημείου «οίμοι λέγουσα μέχρι τοις της κεφαλής μου βοστρύχοις» ήρχισε η Μικτή χορωδία με αγγελικές πραγματικά φωνές τη συνοδεία συνηχητικής γραμμής υπό των ψαλτών ώστε η σοβαρότης ως συνισταμένη πράγματι της αγρυπνίας και του τροπαρίου, να κρατηθή πολύ ψηλά και ακόμη να υποχρεώση το άπειρον εκκλησίασμα να ακινητήση απολύτως, και τούτο προς τιμήν του τελευταίου.
Τέλος ετερματίσθη το γλυκύμολπον τροπάριον τη συμμετοχή και πάλιν της χορωδίας από του σημείου «ο αμέτρητον έχων το έλεος» ενώ ο κόσμος θα επιθυμούσε να συνεχισθή και επί ώραν ακόμη. Εκράτησε 28’ λεπτά. Συγχαρητήρια στον Δ/ντήν του Διδασκαλείου κ. Μπουρλώτον δια την εμπνευσμένην συμμετοχήν του Διδασκαλείου, στον διδάξαντα αριστοτέχνην κ. Συλαμιανάκην στας Μ. Διδασκαλίσσας Χατζιδάκη, Βαρούχα, Χατζηιωάννου, Μιχελιουδάκη, Γαλάνη και τους μικρούς μαθητάς Ανωγειαννάκην και Ρασούλην και ιδιαιτέρως στο χορό των Ιεροψαλτών».
Βέβαια η ίδια η εφημερίδα ενημερώνει και μέσω καταχωρήσεώς της πληροφορεί τους πολίτες του Ηρακλείου, όπως προμηθευτούν τα φημισμένα ιαπωνικά θαλασσινά ΝΟΖΑΚΙ, καβούρια, γαρίδες, στρείδια, τα οποία φρεσκότατα και σε αρίστην ποιότητα πωλούνται σ’ όλα τα καλά εδωδιμοπωλεία, προτρέποντάς τους: «Θα δείτε πόσο εύκολα περνά η σαρακοστή της Μεγαλοβδομάδας».
Και συνεχίζεται επίσης μέσω των εφημερίδων, η ενημέρωση προς τους φιλακόλουθους. Πιο συγκεκριμένα:
Σήμερον Μεγάλην Τετάρτην άρχεται την 6.30 π.μ. η Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων, εν συνεχεία η ακολουθία του Αγ. Ελαίου εν τοις Ιεροίς Ναοίς Αγ. Παντελεήμονος και Αγ. Δημητρίου. Την 5.30 μ.μ. η ακολουθία του Αγίου Ελαίου εν τοις Ιεροίς Ναοίς του Αγίου Μηνά και Αγίου Τίτου και την 7.30 μ.μ. η ακολουθία του Ορθρου της Μεγάλης Πέμπτης”.
Η σταύρωση του Ιησού, σίγουρα δεν είναι ένα απλό ιστορικό συμβάν, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Στην ουσία αφορά ένα σχέδιο από τον ίδιο το Θεό, προκειμένου να σωθεί το ανθρώπινο γένος αφενός και αφετέρου η τόσο φορτωμένη με αμαρτωλά φορτία ανθρωπότητα.
Ο Σταυρός γίνεται σύμβολο δόξας, ενώ ήταν σύμβολο ντροπής! Και σ’ αυτή την αλλαγή φαίνεται το άμεσο ενδιαφέρον αλλά και η υπερβολική αγάπη του Θεού για τον άνθρωπο και φυσικά για τη σωτηρία του. Στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Θεός θυσιάζεται και με τη θυσία του αυτή ταυτόχρονα γίνεται αντιπρόσωπος όλων των καταδίκων του κόσμου. Μέλημά του είναι να επαναφέρει τη δυνατότητα μιας καινούργιας ζωής, να δημιουργήσει μια νέα κοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Υπάρχει μια αμεσότητα ανάμεσα στον Θεό και στον Άνθρωπο και την άμεση αυτή σχέση τη φέρνει ο θάνατος και στη συνέχεια η Ανάσταση. Αυτή τη μαρτυρική θυσία, τη σταύρωση του Χριστού οι Καστρινοί τούτες τις μέρες τη βίωναν κατά τον καλύτερο τρόπο. Γυρίζοντας από τις δουλειές τους το βραδάκι του Μεγαλοβδόμαδου, παρά την κούρασή τους, ετοιμάζονταν με τις οικογένειές τους ν’ ανταποκριθούν στο κάλεσμα της καμπάνας της Εκκλησίας. Τότε ήταν λιγοστές οι εκκλησίες στο παλιό Ηράκλειο.
Η εις Αδου Κάθοδος συνδεθηκε αβίαστα με τη λαϊκή πίστη. “Είναι κοινή πίστη - σημειώνει ο Γεώργιος Μέγας - ότι οι ψυχές των νεκρών, από τη Μεγάλη Πέμπτη, όταν ο Σωτήρας κατεβαίνει στον Αδη, λυτρώνονται, ξανασαίνουν κι αυτές και πάνε στα λουλουδάκια”. Γι αυτό, την ημέρα αυτή, ή και τις επόμενες, συνηθίζεται να πηγαίνουν οι συγγενείς στα νεκροταφεία και να αφήνουν στους τάφους προσφορές ή να μοιράζουν, στη μνήμη των νεκρών, τροφές. Στην Ηπειρο - διασώζει αφήγηση ο Γ. Μέγας - “λέμε πως εκείνη την ημέρα βγαίνουν οι ψυχές από τον Άδη και ξανασαίνουνε κι αυτές, όπως ανασταίνεται ο Χριστός”.
Μεγάλη Παρασκευή! Ημέρα πένθους. Εκτός από τον στολισμό των επιταφίων και τη διακόσμησή τους απότ ις δεσποινίδες της πόλης μας, στον οποιό θ’ αναφερθούμε παρακάτω καθώς και στα ονόματα των συμμετεχουσιών, υπήρχε και η εξής συνήθεια για τους νέους της εποχής. Την ημέρα εκείνη οι νέοι, αφού δεν εργάζονταν, έβαζαν τα καλά τους ρούχα, κουστούμι κατά προτίμηση και φυσικά φορούσαν και ψάθινο καπέλο, προκειμένου να πάνε να προσκυνήσουν. Δεν αρκούνταν όμως μόνο να πάνε στην ενορία τους, αλλά πήγαιναν και σε άλλες ενορίες της πόλης για να προσκυνήσουν τους επιταφίους. Πιθανότα η συνήθεια αυτή να ήταν και μια προϋπόθεση γνωριμίας για τους νέους της εποχής. Ας έρθουμε όμως στο στόλισμα των επιταφίων και τη γενικότερη διακόσμησή τους, όπως η εφημερίδα μάς ενημερώνει:
“Κατά το κρατούν έθιμον εις τους ναούς της πόλεώς μας εφιλοτεχνήθησαν υπό δεσποινίδων οι διάκοσμοι των επιταφίων.
Ο ωραιότερα διακοσμημένος επιτάφιος ήτο και εφέτος ο του Αγ. Μηνά τον οποίον εφιλοτέχνησαν αι δεσποινίδες Αθηνά και Λιλίκα Μιγάδη, Ευαγγελία Χαρωνιτάκη και Μαρίνα Μυλογιαννάκη. Επίσης με αρκετήν καλαισθησίαν διεκοσμήθη ο επιτάφιος Αγ. Δημητρίου υπό των δεσποινίδων Χαρικλείας Ψαραδάκη, Φανής Ψαράκη, Σταματίας Δεσποτάκη, Ευαγγελίας Ρουμελιωτάκη και άλλων.
Ομοίως με καλαισθησίαν εφιλοτεχνήθη υπό των δεσποινίδων Ζωρζέτας Καίτης Ι. Βογιατζάκη και Πιπέρα ο διάκοσμος του επιταφίου Αγ. Τίτου. Τον διάκοσμον του επιταφίουτ ης Αγ. Τριάδος εφιλοτέχνησαν αι δεσπιονίδες Αννα και Αριστέα Πιτσιδιανάκη, Καλλιόπη και Χρυσούλα Ψαρούδη, Ιωάννα Τζουλάκη και άλλαι με λεπτήν επίσης επιτηδειότητα. Τον επιτάφιον του Αγ. Ματθαίου διεκόσμησαν αρκετά καλά αι δεσποινίδες Φρόσω Αντωνακάκη, Αδαμαντία και Κούλα Πολυχρονίδου, Αθανασία Τζεδάκη και άλλαι.
Τον επιτάφιον της Αγ. Παρασκευής εφιλοτέχνησαν αι δεσποινίδες Ευριδίκη Λευκόχειρ, Αννα Δασκαλάκη, Μαρία Τσουκαλά και α. Τον δε επιτάφιον του Αγ. Παντελεήμονος διεκόμησαν αι δεσποινίδες ΑΘηνά Παναγιωτάκη, Μαρίκα Μοτικίδου, Μελτίνη και Βασιλεία Πρωιμάκη».
Πριν από το 1932, όταν η πόλη του Ηρακλείου αποτελούσε μια ενορία, οι επιτάφιοι όλων των ναών, συγκεντρώνονταν στην πλατεία Ρήγα Φεραίου και από κοινού γίνονταν λιτανεία. Οσο για τον επιτάφιο του νοσοκομειακού ναού Αγίου Παντελεήμονα, αποσπώμενος των υπολοίπων επέστρεφε συνοδεία στρατού στον οικείο Ναό και μεταπολεμικά επικράτησε η συνήθεια να περιέρχεται στους θαλάμους των ασθενών του Πανανείου, όπου γίνονταν δεήσεις υπερ υγείας και σωτηρίας των νοσηλευομένων.
Ετσι, με κατάνυξη και ορθή πίστη, όπως οι μέρες το καλούσαν, συνήθιζαν οι Καστρινοί να γιορτάζουν το Μεγαλοβδόμαδο.
Με τάξη, με επιβλητικότητα και με ιδιαίτερο σεβασμό προσμένοντας τη λαμπροφόρο Ανάσταση του Κυρίου!
