Του Αιμίλιου Ψαθά*

Η κρητική διάλεκτος είναι χαριτωμένη, εύηχη και αρμονική. Αγαπά την αρμονία σύμφωνο + φωνήεν στον λόγο. Και αυτό το επιτυχαίνει αρκετά με δύο τρόπους α) αποφεύγοντας κατά το δυνατόν την χασμωδία (κακόηχη συνάντηση φωνηέντων σε δύο διαδοχικές συλλαβές ) με το φαινόμενο της αφαίρεσης και της έκθλιψης β)χρησιμοποιώντας το ευφωνικό -ε.

Α) Αποφυγή χασμωδίας.

Στην κοινή νεοελληνική συνήθως λέμε: το είπα, τα είδαμε, το έπαιρνες, τα έχασε… Επίσης: το άφηνες , το ομολογήσατε κτλ.

Στην Κρήτη συνήθως λέμε: τό ‘πα , τά ‘δαμε , τό ‘παιρνες, τά ‘χασε… ( με τόνο στην μονοσύλλαβη αντωνυμία που προηγείται) χρησιμοποιώντας το φαινόμενο της αφαίρεσης. Επίσης : τ’ άφηνες , τ’ ομολογήσατε κτλ.( όταν το ρήμα αρχίζει από φωνήεν ) με έκθλιψη. Έτσι αποφεύγεται η χασμωδία από την συνάντηση φωνηέντων.

Β) Προσθήκη ευφωνικού -ε.

Στην κοινή ελληνική συνήθως λέμε: μας τραβούν (ή τραβάνε), τον λένε Γιώργο, σας δίνουν, την φέρνει, τους κλέβει, μας βρίσκουν, τους χτυπούν (ή χτυπάνε), την διώχνουν κτλ.

Στην Κρήτη συνήθως λέμε: μας-ε τραβούνε, τον-ε λένε Γιώργο, σας-ε δίνουνε, την-ε φέρνει, τος-ε κλέβει, μας-ε βρίσκουνε, τος-ε χτυπούνε, την-ε διώχνουνε κτλ.

Με την παρεμβολή του –ε αποφεύγεται ο κακόηχος συνωστισμός συμφώνων ανάμεσα σε δύο διαδοχικές συλλαβές.

Αυτό το ευφωνικό -ε αποσπάσθηκε από τους παρελθοντικούς χρόνους (παρατατικός , αόριστος) των ρημάτων: μας ετραβούσανε, τον ελέγανε Γιώργο, σας εδώσανε, την έφερε , τους εκλέψανε κτλ. , όπου λέγεται κανονικά κολλημένο στο ρήμα , ως συλλαβική αύξηση, ακόμη και αν δεν τονίζεται στην κρητική διάλεκτο.( Προσέξτε και την προσθήκη ενός -ε και στην κατάληξη γ’ πληθ. του ρήματος). Μετά ξεκολλώντας από τους χρόνους αυτούς πήγε και προστέθηκε στις αντωνυμίες: τον-ε, την-ε, μας-ε, σας-ε , τους-ε (τος-ε) και λέγεται πια και στους αρκτικούς χρόνους, δηλαδή στον ενεστώτα και στον μέλλοντα, κολλημένο στο τέλος των παραπάνω αντωνυμιών (όχι στο ρήμα): μας-ε τραβούνε, μην τον-ε δέρνεις, θα σας-ε διώχνει, θα σας-ε διώξει, θα τον-ε φτύνετε, θα τον-ε φτύσετε, θα σας-ε γδάρουνε ζωντανούς κτλ.

Μάλιστα το ίδιο ευφωνικό -ε έχει κολλήσει και στον υποθετικό σύνδεσμο αν. Π. χ. στην Κρήτη συνήθως ακούμε: αν-ε θέλεις, αν-ε βλέπει καλά, αν-ε του μιλήσουν ευγενικά κτλ. Επίσης στην πρόθεση εις ( λόγιά της μορφή): εις-ε καιρόν κιανένα, στον χρονικό σύνδεσμο όντεν (= όταν) , όντεν-ε πας…

Το φαινόμενο αυτό προέκυψε από την τάση της κρητικής διαλέκτου να έχει κατά το δυνατόν σύμφωνο + φωνήεν στον λόγο.

Μέχρι τώρα έχω δει πολλές μάλλον ατυχείς προσπάθειες να αποδοθεί και στα γραπτά το φαινόμενο αυτό του προφορικού λόγου της Κρήτης.

Σύμφωνα με την προέλευση του φαινομένου και σύμφωνα με τους θεσπισμένους γραμματικούς κανόνες της ελληνικής η σωστή γραφή τους είναι: τον-ε, την-ε, μας-ε, σας-ε, τους-ε (τος-ε) μπροστά από τους αρκτικούς χρόνους των ρημάτων που αρχίζουν με σύμφωνο.

Στην Κρήτη ζούμε και πρέπει να δώσομε κάποια λύση στο υπαρκτό πρόβλημα της γραφής αυτών των γραμματικών τύπων. Δημοσιογράφοι και όσοι άλλοι προσπαθούν να γράψουν σε κρητική διάλεκτο ας το προσέξουν.

* Ο Αιμίλιος Ψαθάς είναι πτυχιούχος ελληνικής και αγγλικής φιλολογίας,

επίτιμος σχολικός σύμβουλος φιλολόγων.