σοφίας... νεύματα!
Η Πραγματική Αλήθεια δεν συμφωνεί με κάτι άλλο παρά μόνο με τον Εαυτό της, ό,τι λέγει αυτό και Είναι, και ό,τι Είναι αυτό και λέγει.
(Ενν. V.5.2.18-20)
Ο Εμπεδοκλής καταγόταν από επιφανή οικογένεια (λαμπράν ήν οικία). Ο συνονόματος παππούς του ανακηρύχθηκε νικητής, ένα χρόνο πριν τη γέννηση του, το 496 π.Χ., στους αγώνες ιπποδρομιών, στην Ολυμπία, κατά την 71η Ολυμπιάδα. Ο πατέρας του Μέτων ήταν σημαίνον πρόσωπο της πόλης Ακράγαντας, (της Σικελίας) δημοκρατικών πεποιθήσεων. Συνήργησε ώστε να καταλυθεί η τυραννία στον Ακράγαντα, το 470 π.Χ.
Τα δημοκρατικά ήθη της οικογένειας ενσταλάζουν στην ψυχή του Εμπεδοκλή και τον ωθούν, νέο ακόμα, να συμμετέχει ενεργά στα πολιτικά πράγματα της πόλης του. Με τη δύναμη της πειθούς (δεινός περί την φράσιν γέγονεν) κατορθώνει να ματαιώσει, με ειρηνικό τρόπο, τα σχέδια των αριστοκρατών να καταλάβουν την εξουσία. Οι συμπολίτες του αναγνωρίζουν το ήθος και το υψιπετές πνεύμα του και του προτείνουν το βασιλικό αξίωμα. Εκείνος το αρνείται, προτιμά να ταξιδεύει σε όλη τη Σικελία.
Μαθητής του Πυθαγόρα, τον οποίο θαύμαζε και εξυμνούσε με τα παρακάτω λόγια: «Υπήρξε ανάμεσα σε κείνους (Πυθαγόρειους) ένας υπερανθρώπου γνώσεως άνθρωπος, που πραγματικά κατείχε τον μεγαλύτερο πλούτο σοφίας». Αποκλείστηκε όμως από τις συζητήσεις της Πυθαγόρειας σχολής διότι κατηγορήθηκε ως «λογοκλόπος», επειδή ανακοίνωσε, μέσον των ποιημάτων του, τα απόρρητα ζητήματα της σχολής. Επίσης, υπήρξε μαθητής του Παρμενίδη, του Ξενοφάνους και πιθανόν τον Αναξαγόρα.
Ο Εμπεδοκλής συνδύαζε μια σπάνια ενότητα ποιητή, μάντη, ιατρού, ρήτορα και προφήτου. Παράλληλα διέθετε μια διεισδυτική ικανότητα στη φιλοσοφική σκέψη. Χάριν της οξύνοιας του, και με δικά του έξοδα, θα εκτρέψει τις κοίτες δυο ποταμών, στη πόλη Σεληνούντα, των οποίων τα λιμνάζοντα ύδατα προκαλούσαν μια θανατηφόρα επιδημία πανώλης.
Οι ικανότητές του αυτές συνέθεταν μια εξαιρετική φυσιογνωμία που προκαλούσε παντού, και σε όλους, τον σεβασμό ώστε πολύ σύντομα να γίνει διάσημος: «Με ακολουθούν μύριοι, για να μάθουν ποιος ο προς το κέρδος δρόμος, άλλοι έχοντας ανάγκη από μαντείες, άλλοι ρωτώντας για κάθε είδους αρρώστια ν’ ακούσουν λόγο γιατρειάς». Απέφευγε όμως τα αξιώματα και τις τιμές, προτιμούσε να ζει λιτά. Ο Αριστοτέλης τον αναφέρει ως πρωταθλητή της ελευθερίας (ελεύθερον γεγονέναι).
Δεν έλειψαν όμως και οι εχθρότητες εναντίον του. Του καταλόγιζαν αλαζονεία και φιλαυτία. Όταν πήγαινε στις Ολυμπιάδες αξίωνε την προσοχή και το σεβασμό όλων ώστε να μη γίνεται καμιά αναφορά σε άλλον παρευρισκόμενο παρά μόνο γι’ αυτόν.
Στο έργο του «Περί Φύσεως», το οποίο αφιερώνει στον αγαπημένο του μαθητή Παυσανία, εξηγεί με τρόπο λογικό, αλλά ακατάλληλο για τους πολλούς, τα συμπεράσματά του για τη Φύση, τα μυστικά του γίγνεσθαι. Στα τρία στοιχεία, το πυρ, τον αέρα και το ύδωρ, ο Εμπεδοκλής προσθέτει και ένα τέταρτο, τη γη, τα οποία ονομάζει «ριζώματα» και θα τα θεωρήσει αμετάβλητες πρωταρχικές αρχές. Από αυτά, από την μεταξύ τους συνύφανση, προέρχονται όλα τα πράγματα.
Εκτός όμως απ’ αυτές τις συμπλεκόμενες φυσικές αρχές, είδε να δρουν και δύο άλλες δυνάμεις, κατά την ενότητα και διάλυση του γίγνεσθαι. Η φιλότης και το νείκος. Όταν η φιλότης (αγάπη), η έλξη, συνέχει σε πλήρη ενότητα τα τέσσερα ριζώματα επικρατεί θεϊκή ευδαιμονία. Αντίθετα, το νείκος (μίσος), η διάλυση, προκαλεί πολυδιάσπαση, έριδες, πόνο, θνητότητα.
Στην αρχική αδιαφοροποίητη κατάσταση, όπου επικρατεί η Φιλότης -την οποία ο Εμπεδοκλής ονομάζει Σφαίρο- επενεργεί το Νείκος, και τότε, αρχίζει η διάσπαση και η διαφοροποίηση. Έτσι γεννιέται ο πολύμορφος κόσμος. Ωστόσο, του νείκους η επικράτηση δεν είναι χωρίς τέλος. Σταδιακά αποδυναμώνεται η ισχύς του και ενδυναμώνει και πάλι η φιλότης, όπου και αρχίζει η διαδικασία της ενοποίησης. Μια διαδοχή εξουσιών, μια αέναη εναλλαγή αγάπης- μίσους είναι, παράδειγμα, η κυκλικότητα του φυσικού χρόνου, οι εποχές, το ημερονύκτιο, η γέμιση και η χάση του φεγγαριού.
Σ’ αυτήν την αιώνια ανακύκληση των φάσεων του κόσμου, του κύκλου της φιλότης και του νείκους, η ψυχή, μας λέει ο Ακραγαντίνος φιλόσοφος, νιώθει να είναι εγκλωβισμένη. Διότι η δέσμευση της ψυχής, στο τροχό της ροής του γίγνεσθαι, της διαρκούς κίνησης και των ατελεύτητων μαχών, έλξης και απώθησης της δόθηκε ως τιμωρία της. Ένα αρχέγονο σφάλμα της, ένας φόνος, μια επιορκία, την έφερε σ’ αυτήν τη θέση.
Ο Εμπεδοκλής μέμφεται τον εαυτό του και εύχεται: «να είχε ο ίδιος αφανιστεί πριν προλάβει να διαπράξει την ολέθρια και αθέμιτη πράξη του φόνου που τον έμπλεξε στον τροχό της ανάγκης». Διότι ως ένας μικρός «σφαίρος», θέλησε να διατρανώσει την ατομικότητά του και την ιδιαιτερότητά του και ενεπλάκη με τον τρόπο αυτόν στην αέναη ροή του γίγνεσθαι.
Στο έργο του Καθαρμοί, ο Εμπεδοκλής καταθέτει την πίστη του στην μετενσάρκωση και κάνει σαφή λόγο για τις προηγούμενες ενσαρκώσεις του. Επίσης είναι ο πρώτος φιλόσοφος που τολμά να θεωρήσει απερίφραστα τον εαυτό του θεό: «Χαίρετ’ εγώ δ’ ημίν θεός άμβροτος ουκέτι θνητός πωλεύομαι μετά πάσι τετιμένος» (Β112, 4-5 DK) (Χαίρετε. Εγώ είμαι αθάνατος θεός. Δεν καταλογίζομαι πια εις τους θνητούς).
Σύμφωνα με την παράδοση έγραψε πολλούς λόγους, πολλές τραγωδίες, ποιήματα, επιγράμματα και ένα βιβλίο Ιατρικά σε πεζό λόγο. Σώθηκαν μόνο αποσπάσματα από τα βιβλία του Καθαρμοί και Περί φύσεως. Από τους τρεις ή πέντε χιλιάδες στίχους αυτών των έργων έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας μόνο περίπου τετρακόσιους πενήντα στίχους.
Το πώς πέθανε ο Εμπεδοκλής δεν είναι γνωστό. Ο θάνατος του έλαβε μυθικές διαστάσεις. Υπάρχουν πολλές διηγήσεις σχετικά με τον τρόπο που απεβίωσε. Η πιο διαδεδομένη είναι αυτή που διηγείται την πτώση του στην Αίτνα. Ποιητές όπως ο F. Hoiderlin και ο M. Arnold αποτυπώνουν στην ποίηση τους την εκούσια πτώση του φιλοσόφου στον κρατήρα του ηφαιστείου ώστε να ενωθεί με το στοιχείο του πυρός, το οποίο θεωρούσε ανώτερο όλων.
Η διήγηση του Ηρακλείδη του Ποντικού περιγράφει ότι ο Εμπεδοκλής, έπειτα από μια «άνωθεν κλήση», αναλήφθηκε στους Ουρανούς, και για τούτο ο μαθητής του Παυσανίας ζήτησε απ’ όλους να τον τιμούν ως θεό. Ο Νεάνθης ο Κυζικηνός κάνει λόγο για την ένδοξη ζωή του Εμπεδοκλή αλλά και το τέλος του. Αναφέρει: «Καθισμένος πάνω σε μια άμαξα, ενδεδυμένος με πορφυρό ένδυμα, χρυσή ζώνη, χάλκινα σανδάλια και με δελφικό στεφάνι στα μαλλιά, πήγαινε μια ηλιόλουστη μέρα σε μια ιερά πανήγυρη. Από την πολλή ζέστη ζαλίστηκε και έπεσε από την άμαξα. Έσπασε τον μηρό του και έκτοτε η υγεία του δεν αποκαταστάθηκε. Πέθανε 72 ετών». Μια άλλη διήγηση θέλει τον Εμπεδοκλή να πνίγεται στη θάλασσα και άλλη κάνει λόγο ότι αυτοκτόνησε με απαγχονισμό. Ο ιστορικός Τίμαιος δηλώνει, ρητά, ότι αγνοείται ο πραγματικός τρόπος του θανάτου του.
