Το ριψοκίνδυνο της πρόβλεψης δεν έγκειται στο ενδεχόμενο να κάνομε λάθος. Άλλωστε, η μεγάλη πλειονότητα των προβλέψεων αποτυγχάνουν. Αυτό που κάνει την πρόβλεψη άξια λόγου (και μάλιστα γραπτού) είναι η συλλογιστική η οποία την υποστηρίζει.
Η πρόβλεψη αφορά την απονομή του Νόμπελ Ειρήνης για το 2016 σε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες, συμπεριλαμβανομένων και των Ελλήνων νησιωτών, που αγνοώντας κάθε είδους αντιξοότητες έκαναν τα αδύνατα δυνατά για να σώσουν ζωές προσφύγων κάθε ηλικίας και να απαλύνουν τον πόνο αυτών που είχαν την τύχη να φτάσουν ζωντανοί σε κάποιο παραμεθόριο ελληνικό νησί ή άλλο ευρωπαϊκό έδαφος. Η Λέσβος και οι κάτοικοί της κατέχουν ιδιαίτερο ρόλο σε αυτήν την αξιοθαύμαστη επιχείρηση ευρωπαϊκής ανθρωπιάς.
Λίγες μόνο εικόνες αρκούν για να δώσουν τη διάσταση του προσφυγικού δράματος και της προκλητικά άνισης μάχης στις ελληνικές θάλασσες αλλά και στην ξηρά. Εικόνες υπήρξαν ήδη πολλές και μάλλον θα ακολουθήσουν κι άλλες. Οι Λημνιώτες και οι υπόλοιποι νησιώτες ψαράδες, άθελά τους μετατράπηκαν σε αλιείς ανθρώπων (δυστυχώς χωρίς εισαγωγικά) μέσα σε ένα βίαιο, πολύπλοκο και συνεχώς μεταβαλλόμενο παιγνίδι γεωπολιτικών συμφερόντων, ασύμβατων εθνικών στρατηγικών, ανήθικων πολιτικών υπολογισμών, αδιέξοδων στρατιωτικών ρίσκων και ωμής τρομοκρατίας.
Ας δούμε όμως τα πράγματα πιο συστηματικά. Η πενταμελής επιτροπή που αποφασίζει σε ποιον (ή ποιους) θα απονεμηθεί το Νόμπελ Ειρήνης για το 2016 ορίζεται από την νορβηγική Βουλή. Τρία από τα πέντε μέλη υπήρξαν Νορβηγοί βουλευτές, είναι δηλαδή πολιτικοποιημένα πρόσωπα, άνθρωποι που έχουν –από τη θέση τους– αποκτήσει μια εμπειρία και γνώση για τα παγκόσμια πολιτικά πράγματα. Τα άλλα δύο μέλη της επιτροπής κατέχουν επίσης εξέχουσα εμπειρία. Πρόκειται για μια πρώην πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου (Norwegian Bar Association, 2008–2012) και υφυπουργό στο υπουργείο Δικαιοσύνης (State secretary in the Justice department, 1996–97) και έναν ακαδημαϊκό από το νορβηγικό ινστιτούτο Ειρήνης (Peace Research Institute) στο Όσλο. Ένα από τα μέλη της επιτροπής, ο κ. Thorbjørn Jagland, είναι ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης (Secretary General, Council of Europe).
Από όλα τα παραπάνω στοιχεία, ας κρατήσουμε το απλό δεδομένο ότι η επιτροπή αποτελείται από ευρωπαϊκές προσωπικότητες με πλούσια πολιτική εμπειρία. Η σύνθεση της επιτροπής παίζει ρόλο στη συλλογιστική μας. Οτιδήποτε έχει βαθιές πολιτικές και ευρωπαϊκές διαστάσεις οι οποίες μάλιστα άπτονται των –τεκτονικής σημασίας και σπουδαιότητας– παγκόσμιων γεωπολιτικών δρωμένων που περιγράψαμε σίγουρα θα ενδιαφέρουν τα μέλη της. Όσα έχουν δημιουργήσει και δυστυχώς συντηρούν την ανάγκη μιας συνεχούς και απάνθρωπης μετακίνησης ενός τεράστιου αριθμού προσφύγων από τη Λιβύη ως το Αφγανιστάν, με όλα τα δράματα, τις τραγικότητες, τις αποκαλύψεις αλλά και τις αδυναμίες που αυτή συνεπάγεται είναι αδύνατο να αγνοηθούν. Πόσω μάλλον δε, όταν ακόμα και το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα έχει αρχίσει να τρίζει υπό την πίεση για πιο αυστηρούς έλεγχους στα σύνορα των χωρών-μελών της συνθήκης Σέγκεν.
Η επιτροπή, βλέποντας και προφανώς συνεκτιμώντας όλα αυτά, θα φτάσει –μάλλον αβίαστα– στο συμπέρασμα ότι η ευρωπαϊκή αλλά και η παγκόσμια πραγματικότητα χρειάζεται επειγόντως μια ένεση ανθρωποκεντρισμού. Δεν αναφέρομαι μόνο σε αυτό που ονομάζομε «ανθρωπιά». Πρόκειται για κάτι πολύ βαθύτερο: μια επαναφορά του ευρωπαϊκού πολιτισμικού κέντρου βάρους εκεί όπου αρχικά υπήρξε αλλά και οφείλει να βρίσκεται: στον Άνθρωπο.
Η επιτροπή αντιλαμβάνεται ότι για να γίνει αυτό χρειάζεται κάτι ισχυρό, υπερπολιτικό, που να υπερβαίνει εθνικές διαφοροποιήσεις και επιλεκτικές –α λα καρτ– εθνικές προτεραιότητες. Στις πολυάριθμες και αναμφισβήτητα εμβριθείς συζητήσεις τους ίσως μάλιστα φτάσουν στο σημείο να διαπιστώσουν ότι η παρούσα κατάσταση δεν είναι μόνο ένα πρωτοφανές ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πρόβλημα αλλά δίνει στο Νόμπελ Ειρήνης την προοπτική να διαδραματίσει έναν πρωταρχικό ρόλο σε ιστορικό και ανθρωπιστικό επίπεδο.
Οι επόμενες ερωτήσεις προκύπτουν αβίαστα: Αν όχι για το προσφυγικό, τότε για τι; Αν όχι στους απλούς Ευρωπαίους πολίτες (άρα και στους Έλληνες νησιώτες), τότε σε ποιους;
Δύσκολος ο αντίλογος στα παραπάνω. Γίνεται δε δυσκολότερος, όταν κάποιος αναλογιστεί το ρόλο της Ελλάδας –της Ελλάδας ως ιδέας και τρόπου πολιτισμού δυόμισι χιλιετηρίδων, όχι ως «κράτους», τόσο ιστορικά στην Ευρώπη όσο και παγκοσμίως. Της Ελλάδας που χάρισε τις ιδέες στις οποίες οικοδομήθηκε η σύγχρονη Ευρώπη και από εκεί η υπόλοιπη ελεύθερη και δημοκρατική Δύση. Ιδέες που έχουν κεντρικό πυρήνα τον Άνθρωπο.
Η επιτροπή θα επιλέξει συνειδητά να διευρύνει το σκοπό του συγκεκριμένου βραβείου πέρα από τις ενέργειες κάποιων τοπικών φορέων στη Λήμνο, τη Λαμπεδούσα ή αλλού. Φυσικοί αποδέκτες του θα γίνουν δικαιωματικά όλοι οι Ευρωπαίοι πολίτες που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο βοήθησαν τους κατατρεγμένους πρόσφυγες στην προσπάθειά τους να βρουν μια φιλόξενη γη, την οποία εν καιρώ να μπορούν να θεωρούν ως τόπο δικό τους και των παιδιών τους.
Η επιτροπή, πράττοντας με τον τρόπο αυτό, διαφυλάττει το κύρος και το χαρακτήρα του Νόμπελ Ειρήνης διότι αναγνωρίζει ότι το Νόμπελ Ειρήνης ωφελείται από το προσφυγικό πρόβλημα εξίσου όσο συμβαίνει και το ακριβώς αντίστροφο. Δηλαδή, το μεν Νόμπελ πρέπει να συνεχίσει να παίζει πρωταρχικό ρόλο ως εργαλείο εστίασης της παγκόσμιας προσοχής σε προβλήματα με μεγάλο ανθρωπιστικό ενδιαφέρον, η δε Ευρώπη και ο πλανήτης γενικότερα χρειάζεται επειγόντως μια ένεση ανθρωπισμού που μόνο το Νόμπελ Ειρήνης μπορεί να προσφέρει.
Με αυτό τον τρόπο, η επιτροπή συλλαμβάνει στην ολότητά της τόσο την μεγάλη σημασία του προβλήματος σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, όσο και τη μοναδική ευκαιρία μιας ουσιαστικής παρέμβασης. Πρόκειται για την καλύτερη δυνατή λύση σε μια περίπλοκη γεωπολιτικο–πολιτισμική εξίσωση. Το Νόμπελ Ειρήνης μπορεί να γίνει ένα «κλειδί–εχέγγυο» που θα εξασφαλίζει ότι στο μέλλον οι ευρωπαϊκές και οι παγκόσμιες πόρτες θα παραμείνουν ανοιχτές στον ανθρωπισμό, παρά τις όποιες απειλές ή πιέσεις. Ταυτόχρονα, θα αποτελέσει ένα σημαντικό και αναπόσπαστο μέρος του DNA του σύγχρονου ευρωπαϊκού πειράματος.
Δεν είναι μικρό κατόρθωμα, ακόμα και για το Νόμπελ Ειρήνης, αυτό.
Διότι αν στην προσπάθεια να κερδίσουμε την μάχη στο επίπεδο της πολιτικής και των εθνικών προτεραιοτήτων, χάσουμε –ως Ευρωπαίοι και ως πολίτες του κόσμου– τον ανθρωπιστικό χαρακτήρα των συλλογικών πολιτισμικών μας τρόπων, έχουμε χάσει το παιγνίδι ανεπιστρεπτί. Και κάθε φορά που χάνει ο ανθρωπισμός κερδίζει κάτι κατώτερο, μη αντάξιο της Ιστορίας, των κατακτήσεων και των παρακαταθηκών της, τις οποίες –ιδιαίτερα οι Έλληνες– αναγνωρίζουμε και εκτιμούμε ιδιαίτερα.
Η σύνθεση της επιτροπής του Νόμπελ Ειρήνης είναι τέτοια που όχι μόνο μπορεί να «πιάσει» τα βαθύτερα νοήματα, αλλά μπορεί να τα ερμηνεύσει και να τα κατευθύνει προς μια πιο ανθρωπιστική, άρα στον πυρήνα της πιο ευρωπαϊκή, προοπτική. Για το καλό όλων μας, Ευρωπαίων και μη.
«Passer som hånd i hanske» που λένε οι Νορβηγοί. Πρόκειται για μια λύση–γάντι.
Θα την τολμήσουν;
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι ηλ/γος μηχανικός (PhD), ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ.
