Πρόσφατα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) πραγματοποίησε μελέτη για την αξιολόγηση του επιπολασμού των ασθενειών του πλανήτη καθώς και τις κοινωνικο-οικονομικές συνέπειες αυτών. Τα πορίσματα της έρευνας έδειξαν ότι, στις δυτικές χώρες, το σύνολο των ψυχικών ασθενειών είναι μια σημαντική αιτίας ανικανότητας προς την εργασία και πρόωρου θανάτου. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε τις υγειονομικές αρχές σε πολλές χώρες του δυτικού κόσμου να εφαρμόσουν μια σειρά δραστικών μέτρων με σκοπό την προαγωγή της ψυχικής υγείας.
Τι εννοούμε με τον όρο ψυχική υγεία;
Πριν δοθεί ο ορισμός της ψυχικής υγείας, είναι σκόπιμο να διευκρινιστούν οι δύο επιμέρους έννοιες που τον απαρτίζουν: η υγεία και η ψυχή.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο όρος υγεία υποδηλώνει "μια κατάσταση πλήρους ευημερίας, τόσο σε σωματικό, ψυχικό και κοινωνικό επίπεδο”. Ο ορισμός αυτός προϋποθέτει ότι η «σωματική υγεία» και «ψυχική υγεία» δεν θεωρούνται ως χωριστά η μία από την άλλη, ενώ ο όρος ψυχή αναφέρεται στον νου, δηλαδή σε όλες τις λειτουργίες που εκτελούνται από τον εγκέφαλο (αντίληψη, προσοχή, μνήμη), οι οποίες σχετίζονται με τη σκέψη, την συμπεριφορά και την διάθεση.
Η ψυχική υγεία, λοιπόν, αναφέρεται σε μια κατάσταση στην οποία οι νοητικές λειτουργίες είναι σε καλή κατάσταση, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχιση των παραγωγικών δραστηριοτήτων, η δημιουργία ικανοποιητικών κοινωνικών σχέσεων, η ικανότητα προσαρμογής στις αλλαγές και η ικανότητα αντιμετώπισης αντίξοων συνθήκων.
Στον αντίποδα βρίσκεται η ψυχική νόσος, στην οποία, παρουσιάζεται πλήθος αλλαγών στην σκέψη, στην συμπεριφορά και στη διάθεση, συνοδευόμενες συνηθώς με το αίσθημα του πόνου και του αβοήθητου, με αρνητικές συνέπειες στην ευρύτερη ζωή του ατόμου (κοινωνική, εργασιακή, οικογενειακή).
Σε οποιαδήποτε ηλικία, η ψυχική υγεία είναι ζωτικής σημασίας για την εκπαίδευση, για την επικοινωνία με τους άλλους, για τον έλεγχο των συναισθημάτων, για την αυτοεκτίμηση και για την ελαστικότητα των συμπεριφορών σε σχέση με το περιβάλλον. Στην παιδική και εφηβική ηλικία, η ατομική ανάπτυξη χαρακτηρίζεται από βαθιές αλλαγές, όμως η κατάσταση της ψυχικής υγείας προσδιορίζεται με βάση την επίτευξη ή όχι των διαφόρων σταδίων της ανάπτυξης (κινητικό, το γνωστικό με κατά βάση την γλώσσα, κοινωνικό και συναισθηματικό τομέα ανάπτυξης), καθώς και το είδος του συναισθηματικό δεσμού σε σχέση με τους σημαντικούς άλλους. Ένα παιδί ή έφηβος με ένα καλό επίπεδο ψυχικής υγείας έχει μια καλή ποιότητα ζωής, δηλαδή, έχει μια ικανοποιητική σχέση με την οικογένεια και με τους συμμαθητές και με το σχολείο. Στρεβλώσεις στην κανονική διαδικασία της ατομικής ανάπτυξης μπορεί να προκαλούν ψυχικές διαταραχές.
Για να φανεί πώς ένα παιδί ή έφηβος μπορεί να αναπτύξει μια ψυχική διαταραχή, είναι σκόπιμο να υπενθυμίσουμε ορισμένα βασικά στοιχεία της αναπτυξιακής ψυχοπαθολογίας. Η ψυχική ασθένεια είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης των βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων που υπεισέρχονται στην ανάπτυξη του ατόμου. Για να καταλάβουμε ορισμένες συμπεριφορές σε παιδιά ή εφήβους, ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε την ιστορία και την προηγούμενη εμπειρία τους. Στα παιδιά, υπάρχει η εγγενής τάση να προσαρμόζονται στο περιβάλλον. Η τάση αυτή αντανακλά ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό, αυτό της πλαστικότητας του εγκεφάλου, η οποία είναι υψηλότερη σε αυτή την ηλικιακή κατηγορία και μειώνεται σταδιακά με τα χρόνια. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες στις οποίες τα παιδιά μεγαλώνουν είναι σημαντικές για την ψυχική υγεία. Πολυάριθμες μελέτες έχουν δείξει ότι, αν οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές, θα προκαλέσουν αρνητικές επιπτώσεις τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα σε επίπεδο σωματικής και ψυχικής υγείας. Σχετικά με τις συνθήκες, συχνά αναφερόμαστε σε παράγοντες κινδύνου. Αναλυτικότερα παράγοντας κινδύνου μπορεί να είναι οποιοσδήποτε βιολογικός παράγοντας (για παράδειγμα η γενετική κληρονομιά) ή αρνητικό συμβάν (για παράδειγμα η έκθεση σε βλαβερές ουσίες κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής περιόδου ή τραυματικά γεγονότα κατά την παιδική ηλικία), που είναι ικανός να αυξάνει την πιθανότητα (ως εκ τούτου, δεν προκαλεί απαραίτητα) να αναπτυχθεί μια ψυχική διαταραχή σε ένα παιδί ή έναν έφηβο. Οι κυριότεροι παράγοντες κινδύνου που εμπλέκονται σε ψυχικές διαταραχές είναι: η κατάχρηση του αλκοόλ, ναρκωτικών ή καπνού κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, χαμηλό βάρος κατά τη γέννηση, η κληρονομική προδιάθεση για μια ψυχική διαταραχή, η φτώχεια, η παραμέληση, η σωματική βία ή σεξουαλική κακοποίηση, μη ικανοποιητικές σχέσεις με τους άλλους, η παρουσία των μελών της οικογένειας με ψυχικές διαταραχές και η έκθεση σε τραυματικά γεγονότα. Η βρεφική, η παιδική και εφηβική ηλικία είναι κρίσιμες για την απόκτηση και την διατήρηση επαρκούς κατάστασης της ψυχικής υγείας.
Ακόμη και στην ενηλικίωση, υπάρχουν παράγοντες κινδύνου που μπορεί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη μιας ψυχικής διαταραχής με κατά βάση υπεύθυνους αιτιολογικούς παράγοντες: το άγχος και το έντονο στρες. Θα πρέπει να τονιστεί, ωστόσο, ότι δεν είναι όλοι εκείνοι οι οποίοι εκτίθενται σε στρεσογόνες καταστάσεις σε κίνδυνο να αναπτύξουν αυτόματα μια ψυχική διαταραχή. Η εκδήλωση είναι πολύ συνδεδεμένη με την ύπαρξη μιας ευαισθησίας, μιας ευαλώτητας στο διαχειρισμό των στρεσογόνων ψυχοπιεστικών γεγονότων. Στρεσογόνα (ψυχοπιεστικά) γεγονότα πιο κοινά, που σχετίζονται με ψυχικές διαταραχές στους ενήλικους, είναι τα εξής: το διαζύγιο, το πένθος, τα ατυχήματα ή οι σοβαροί τραυματισμοί, οι εξαιρετικά συγκρουσιακές οικογενειακές ή εργασιακές σχέσεις και οι χρόνιες παθήσεις. Εκτιμάται ότι κατά μέσο όρο ένας στους τέσσερις ανθρώπους έχει κάποια ψυχική διαταραχή. Αυτές οι διαταραχές μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές και μακροχρόνιες συνέπειες, τόσο στο πρόσωπο που έχει πληγεί, όσο και στην οικογένεια του νοσούντα.
Ευτυχώς, η πλειονότητα των ανθρώπων που βιώνουν αυτά τα είδη προβλημάτων ψυχικής υγείας μπορούν να τα ξεπεράσουν ή να μάθουν να ζουν με αυτά. Οι ειδικοί ψυχικής υγείας έχουν ένα σκοπό, να υπηρετήσουν τον συμπολίτη μας, βοηθώντας τον. Δυστυχώς, μια πρόσφατη μελέτη διαπίστωσε ότι περίπου τα δύο τρίτα των ατόμων με ψυχικές διαταραχές δεν καταφεύγουν σε οποιαδήποτε θεραπεία για να βελτιώσουν την κατάστασή τους, και ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, το μεγαλύτερο εμπόδιο για να καταφύγουν σε εξειδικευμένη φροντίδα είναι οι προκαταλήψεις γύρω από την ψυχική ασθένεια και το κοινωνικό στίγμα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε κάθε Δέκατη Οκτωβρίου κάθε χρόνου, ως ημέρα αφιερωμένη στην Ψυχική Υγεία, μια κίνηση με βαθύ νόημα, που έχει σκοπό να τονίσει από τη μια την σημασία, την διατήρηση και την προαγωγή της ψυχικής υγείας και από την άλλη να καταπολεμήσει το κοινωνικό στίγμα που αποτελεί τροχοπέδη στην έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας, με συνέπεια να πλήττεται λειτουργικά το άτομο ως ασθενής και η οικογένεια του ως αποκλειστικός φροντιστής.
* Ο Στυλιανός Κουτεντάκης είναι Ψυχολόγος (BSc) και μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων
[email protected]
