Του Μανόλη Χρονάκη*

“Αν το καλό έχει αιτία, παύει να είναι καλό. Αν έχει αποτέλεσμα-την ανταμοιβή, παύει επίσης να είναι καλό. Άρα, το καλό βρίσκεται έξω απ’ την αλληλουχία των αιτίων και των αποτελεσμάτων” 2

Άραγε έχει ανάγκη βραβείου ή επαίνων η αρετή, ο φορέας της; Η τελειότητα ή η ηθική τελειότητα ενός ανθρώπου αμείβεται, προβάλλεται ή προτείνεται ως τρόπος ζωής στους άλλους, μέσω κάποιου βραβείου, θεσπισμένου από φορέα δημόσιο ή ιδιωτικό όσο και αν αυτός είναι ή θεωρείται σοβαρός; Διαφημίζεται η αρετή;

Eκείνος που διάγει ζωή ενάρετη, ο ηθικός, ο χρηστός περιμένει ή προσδοκά την επιβράβευση, επειδή ζει με πόνο και τελειότητα στη ζωή; Μα αν σκέπτεται, αναμένει ή πολύ περισσότερο απαιτεί τον έπαινο ως αμοιβή για την ηθική τελειότητα, που δια βίου καλλιεργεί, τότε αυτομάτως γίνεται εύθραυστη και ραγίζει η τελειότητά του αυτή. Αν ζει έτσι από υστεροβουλία ή για υστεροφημία, τότε δεν είναι ηθικός!

Η αρετή αποτελεί τρόπο ζωής, όχι στόχο και σκοπό, καθώς ποτέ δεν κατακτάται, αλλά βιώνεται. Βρίσκεται πάνω από βραβεία και τιμές θορυβώδεις. Κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους και καταλύει τις σχέσεις τους. Αυτό που σε οδηγεί στην αρετή δεν είναι τίποτε άλλο από την αναζήτηση της αλήθειας.

Για να μην εκληφθούν τα παραπάνω ως αστείες και πονηρές σοφιστείες, σας λέγω καθαρά και ξάστερα: ουδείς τέλειος-το ξέρετε δα, καθώς καθημερινά αστειευόσαστε, προφέροντας αυτές τις δύο λέξεις μαζί. Διότι ο άνθρωπος, ως φυσικό ον, σχεδόν πάντα συμπεριφέρεται σύμφωνα με τη φύση και κάθε πράξη του ή ενέργεια προσωπική ή συλλογική υπαγορεύεται από το συμφέρον ακόμη και εκείνες που φαντάζουν ηθικές. Ιδιαίτερα την σήμερον. Και επειδή κάθε πράξη, που καθορίζεται αποκλειστικά από προσωπικό συμφέρον και όφελος σημαίνει τουλάχιστον υστεροβουλία, εγωισμό, φιλοδοξία που δεν αφήνουν άτρωτο τον άλλο, την ομάδα, το σύνολο...πολύ απέχει από το να χαρακτηρίζεται και να θεωρείται αυτή ως ενάρετη πράξη. Άλλο πράγμα να τείνει κάποιος προς την τελειότητα και μάλιστα την ηθική, να αγωνίζεται γι’ αυτήν και άλλο να την κατακτά, που αποτελεί καθαρή ουτοπία. Και επειδή θα μου πουν οι πονηροί και πρακτικοί άνθρωποι πως διυλίζω τα νοήματα και τις σημασίες των λέξεων και ότι με τη λέξη “αρετή” εκείνοι εννοούν την τελειότητα στο ανθρωπίνως δυνατόν, θα τους απαντήσω: το ίδιο εννοώ και εγώ και πάλι δε μου βγαίνει. Αν μου πουν όμως, πως επαινούν τον ανθρωπίνως άριστο στο χώρο της δουλειάς του, θα το δεχτώ, αλλά αυτό απέχει πολύ από την πραγματική αρετή που καθορίζει τη ζήση του όλη.

Όταν επαινείται, βραβεύεται, δημόσια ή ιδιωτικά, ο ενάρετος, απορεί και εξίσταται: “μα είναι δυνατόν να ανταμείβομαι, επειδή ανασαίνω;!” Κι η απορία του αυτή είναι δικαιολογημένη, γιατί η αρετή είναι η ανάσα του.

Μερικές φορές, η πρόθεση θέσπισης των βραβείων μπορεί να είναι καλή και αγαθή, κατά κανόνα όμως υποκρύπτει σκοπιμότητες πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, προσωπικής προβολής κ.ά. Και πάντως, παρά το γεγονός ότι ένας από τους σοβαρούς λόγους λειτουργίας των βραβείων, που προβάλλεται με έμφαση, είναι η καλλιέργεια και η προώθηση της ευγενούς άμιλλας και του συναγωνισμού, στο τέλος καταλήγει σε σκληρό ανταγωνισμό και άγριο πόλεμο μεταξύ όλων των εμπλεκομένων, που βράζει στα παρασκήνια. Αυτό το τελευταίο ας το δεχτούμε ως μια ωφέλιμη εκτόνωση παθών, την οποία όσο(στο βαθμό που) είναι δημιουργική τη δεχόμαστε καλώς κι αναφανδόν. Ο ενάρετος όμως δεν έχει σχέση με ανταγωνισμούς και τα παρόμοια . μόνο τον εαυτό του πολεμά, μ’ αυτόν έχει διαφορές. Κατά τον Σωκράτη, “αν κάποιος θεωρείται από την κοινή γνώμη ενάρετος, δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά ενάρετος, αν δεν γνωρίζει τι είναι η αρετή και ο ίδιος δεν είναι σε θέση να την προσδιορίσει λογικά, αν δεν την κατέχει γνωσιολογικά”3. Την ασημότητα, τη σεμνότητα, οι ενάρετοι την αγαπούν γι’ αυτό την επιλέγουν, είναι ο φυσικός κοινωνικός τους χώρος, γιατί σ’ αυτή δρουν απερίσπαστοι, ανεπηρέαστοι από τα πάθη του ανταγωνισμού και τις δάφνες της δόξας.

Περιττό να πω, βέβαια, πως όλα τα παραπάνω τα ξέρουν και τα αποδέχονται όσοι ζουν πραγματικά ενάρετη ζωή. Τους βλέπω να χαμογελούν με συγκατάβαση, όταν ακούν περί βραβείων αρετής, ειρήνης, καλών πράξεων, ανθρωπιάς, ανδρείας, ορθοφροσύνης, ανυστεροβουλίας και άλλων παρόμοιων.

Οι λόγοι για τους οποίους δεν χρειάζονται ούτε ταιριάζουν βραβεία σε φορείς τέτοιων αρετών είναι:

α) Τα βραβεία δεν αποτελούν τρόπο νουθεσίας και παραδειγματισμού προς μίμηση για τον κόσμο, κι αυτό έχει να κάνει, πολλές φορές, με το άδικο της απονομής των βραβείων. Η επιβράβευση και η τιμωρία, όσο κι αν θεωρούνται απαραίτητες, εφόσον εφαρμόζονται από άνθρωπο σε άνθρωπο έχουν μια βασική αδυναμία, τη μεροληψία, που τις καθιστά έωλες. Πού η θεία κρίση για την πρώτη και πού το καθαρτήριο για τη δεύτερη; Η ανθρώπινη δικαιοσύνη προϋποθέτει ανθρώπινη δίκη (ατελή) και η ανθρώπινη επιβράβευση πάλι ανθρώπινη κρίση (ατελή) προϋποθέτει.

β)Υπάρχει μια αυτονόητα εγγενής δυσκολία στην επιλογή των υποψηφίων αλλά και των βραβευμένων για τη χρηστή ζωή τους. Πόσο υψηλή πρέπει να είναι η αρετή που χαρακτηρίζει έναν άνθρωπο και ποιά κριτήρια καθορίζουν τη δύναμη και την αξία της για το σύνολο; Μ’ άλλα λόγια, πόσο μπορεί να βαρύνουν θετικά στην τελική κρίση η αναγνωρισιμότητα, η διασημότητα, οι γνωριμίες ή οι διασυνδέσεις και η επιτυχημένη επιστημονική ή κοινωνική πορεία;.. Αντίθετα, η ασημότητα, η διακριτικότητα, η σεμνότητα, ακόμα κι η αγραμματοσύνη, πόσο μπορεί να βαρύνει, αρνητικά τώρα, στην τελική απόφαση των κριτών;..

γ) Ποιοι (προφανώς ενάρετοι ή... αριστίνδην, επιλεγμένοι και αυτοί, από ποιούς;...), θα αποφασίσουν για την ενάρετη ή μη ζωή μου; Πόσο δίκαιοι, αδέκαστοι στην απόφασή τους μπορεί να είναι οι κριτές και με ποιό τρόπο θα “γνωρίσουν” τους υποψήφιους, για να πάρουν μια τόσο μεγάλη απόφαση; Συνήθως οι περισσότεροι κριτές επιλέγουν, ξεπληρώνοντας κάποιο χρέος, υπηρετώντας κάποιο σκοπό αλλότριο ή συμφωνούν, αψήφιστα κι αλόγιστα, με ένα ή δύο από τους υπόλοιπους, οι οποίοι υποτίθεται γνωρίζουν. Άραγε πόσο εύκολο είναι να ανεβάσεις κάποιον στο βάθρο της ηθικής τελειότητας ή να τον καταδικάσεις ως εγκληματία; Δύσκολη η απάντηση, αλλά περιμένω. Φαίνεται πάντως πως και τα δυο τα έχουμε κάνει “απλά και εύκολα”, ενώ αμφότερα πρέπει να είναι πάρα πολύ σύνθετα και δύσκολα.

δ) Μήπως όλα αυτά τα βραβεία ειρήνης, αρετής, αλληλεγγύης δηλώνουν-όχι απλώς υποδηλώνουν-την αποτυχία στο επίπεδο των αξιών αυτών και την αγωνία μας να στολίσουμε αυτή την αποτυχία με ονόματα άξιων ανθρώπων, που εν τέλει είναι πάρα πολύ δύσκολο να επιλεγούν (οι άξιοι); Πολλές φορές, όλες αυτές οι έντυπες σε περγαμηνές τιμές, ακόμη κι αν η αμοιβή είναι μόνο ηθική και όχι χρηματική, είναι δυνατόν να εξελιχθούν σύντομα σε σκόπιμες προβολές ανθρώπων ακόμη και ανάξιων.

Υπάρχει όμως και ένα θέμα, που έχει τη μορφή προβλήματος: Ας πούμε πως όλα βαίνουν κατ’ ευχή. Πόσους ισάξιους ή και ανώτερους στην αρετή θα αφήσουμε απ’ έξω, όταν βραβεύουμε έναν; Επίσης, πόσοι ανάξιοι θα παρεισφρήσουν και θα βρεθούν με το χαρτί στο χέρι, περιμένοντας να το εξαργυρώσουν με όφελος κυρίως οικονομικό αλλά και υστεροφημίας;

Eν τέλει εκείνο που σίγουρα μας θυμίζουν, μας μαθαίνουν ή για το οποίο μας βεβαιώνουν όλοι όσοι θεσπίζουν και επιμένουν να μοιράζουν βραβεία αρετής είναι ότι πολύ μας λείπει τούτη η ιδιότητα της ψυχής, που γίνεται σταθερή με την επίμονη άσκηση και τον εθισμό, όπως λέει ο Αριστοτέλης, κι ότι είναι ακριβή, δυσεύρετη πολύ στην εποχή μας. Τίποτα περισσότερο!... Κι είναι αυτό το μόνο θετικό, αν θετικό λογίζεται, που χαρίζει ένα βραβείο. Μας λείπει η ελευθερία, την τιμούμε με...βραβεία· και την ειρήνη, όταν λείπει, εμείς την υπηρετούμε και την ενισχύουμε με...βραβεία! Οι καλές πράξεις αλληλεγγύης σπανίζουν, γι’ αυτό φυτρώνουν άφθονα βραβεία και στο χώρο αυτό.

Ενάρετοι μπορεί να υπάρχουν ανάμεσά μας και να συντροφεύουν τις πράξεις και την ύπαρξή μας, χωρίς φανφάρες, δόξες και τιμές. Αυτούς να μνημονεύουμε και να τιμούμε με τη δική μας συμπεριφορά και όχι με βραβεία. Το όφελος της κοινωνίας θα προέλθει μέσα από εκείνους που θα τους τιμήσουν με τις πράξεις τους μόνο. Εμείς στην καθημερινότητά μας πρέπει να τους δεχτούμε ως αθόρυβους οδηγούς, όχι με λιβανωτούς, τιμές, βραβεία και επαίνους. Δεν έχουν ανάγκη από δρόμους, πλατείες, προτομές και πάπυρους, για να αποδείξουν, για να βεβαιώσουν την αξία τους. Όσο για τους δημόσιους φορείς που απονέμουν βραβεία αφειδώς, γνωρίζουν πολύ καλά οι διοικούντες και οι σύμβουλοί τους πως το χρέος παραμένει ανεξόφλητο, για τους ενάρετους, τους ήρωες, επώνυμους και ανώνυμους.

Οι μόνοι κερδισμένοι στις περιπτώσεις αυτές θα είναι όσοι ανάξιοι καραδοκούν και παρεισδύουν, για να βραβευτούν και οι βραβεύοντες που επιτηδείως προβάλλονται.

Αυτά.

1. Μαθαίνω πως τα τελευταία χρόνια έχουν θεσπιστεί “Βραβεία Αρετής” από διάφορους φορείς και τούτο με προβληματίζει. Απόρροια του προβληματισμού μου αυτό το κείμενο.

2. Leo Tolstoy, “Άννα Καρένινα”.

3. Δημήτριος Κ. Σακελλαρίου “Η έννοια της Αρετής στον Σωκράτη”, περιοδικό Εκηβόλος

*Ο Μανόλης Ευκλ. Χρονάκης είναι παιδίατρος