Η κρίση που διέρχεται η χώρα μας τα τελευταία πέντε χρόνια δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι μια σειρά καταλυτικών αλλαγών στον κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό χώρο. Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, όπου μια κρίση στην αρχή της οικονομική και εν συνεχεία γενικευμένη, ο πολιτισμός δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά ανάγκη και προτεραιότητα για να ξεπεράσουμε τα προβλήματα που βιώνουμε.
Στην πραγματικότητα και κατά το παρελθόν η Ελλάδα βίωσε ανάλογες περιόδους πνευματικής και πολιτιστικής κρίσης. Η οικονομική κρίση, υποστηρίζουν πολλοί, είναι αυτή που δημιουργεί την πολιτιστική κρίση και την πτώση του παραγόμενου πολιτιστικού προϊόντος. Άλλοι πάλι πιστεύουν ότι στην Ελλάδα η έλλειψη πολιτισμού, η έλλειψη παιδείας υψηλού επιπέδου και η κουλτούρα του που δημιουργήθηκε μεταπολιτευτικά του «ωχαδερφισμού» ήταν γεγονότα που συντέλεσαν στην οικονομική αποσύνθεση της κοινωνίας και στη δημιουργία ενός κράτους «Λεβιάθαν».
Το πολιτιστικό προϊόν πριν την κρίση και οι κρατικές πολιτικές
Το παραγόμενο πολιτιστικό προϊόν πριν την κρίση είχε τα χαρακτηριστικά της κοινωνικής ψυχολογίας της εποχής του. Βασίζονταν σε κρατικές χρηματοδοτήσεις, αλλά και πάρα πολλές χορηγίες. Από άποψη ποιότητας έτεινε περισσότερο στη διασκέδαση και την πρόσκαιρη ευφορία του κοινού και λιγότερο στον προβληματισμό και την αφύπνιση. Η σημερινή κατάσταση της ανασύνταξης και της αναδιοργάνωσης, μάς επιτρέπει να παράγουμε πολιτισμό, που θα βασίζεται περισσότερο σε ηθικές βάσεις παρά σε υλικά αντικρίσματα. Για να γίνει αυτό χρειάζεται η κρατική πολιτική στον τομέα του πολιτισμού να λάβει υπόψη της τις σημερινές συνθήκες και να ανταποκριθεί όσο το δυνατόν καλύτερα σε μια οργάνωση πολιτιστικών – πολιτισμικών δραστηριοτήτων που θα έχουν ως στόχο: πρώτον την ανύψωση του πνεύματος των πολιτών.
Δεύτερον, την ανύψωση του ηθικού των ανθρώπων. Η ηθική ανόρθωση έχει άμεσο αντίκτυπο και στην οικονομία καθώς η καλή ψυχολογία αυξάνει την κατανάλωση. Τρίτον: πρέπει η πολιτεία να γίνει αρωγός καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων και τέταρτον: το Υπουργείο Πολιτισμού πρέπει να φροντίσει για την αποκέντρωση των πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία για το 2011 το 55% των πολιτιστικών φορέων της χώρας έδρευαν στην Αθήνα. Στο Ηράκλειο επί παραδείγματι εδρεύουν 14 πολιτιστικοί φορείς. Όλα τα παραπάνω καταδεικνύουν ότι με τις κατάλληλες πρακτικές και με τη στοχευμένει παρέμβαση του κράτους το πολιτιστικό προϊόν μπορεί να γίνει καλύτερο και να περάσει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κομμάτι της κοινωνίας μας.
Η πολιτιστική διαφοροποίηση μετά το 2000
Η πολιτική του πολιτισμού άλλαξε μετά το 2000 και όσο πλησιάζαμε στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Περισσότεροι από 511 πολιτιστικοί φορείς ιδρύθηκαν την τελευταία 15ετία στη χώρα. Από τους φορείς αυτούς όμως δεν δημιουργήθηκαν θέσεις εργασίας καθώς το 75% των φορέων δεν απασχολούν κανένα εργαζόμενο. Επίσης το 45% των πολιτιστικών φορέων δεν απασχολούν εθελοντές στις δραστηριότητες τους. Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι μετά το 2000 υπήρξε μια προσπάθεια παραγωγής πολιτιστικών αγαθών. Η προσπάθεια αυτή ήταν μεν εντατική ως προς την ίδρυση σωματείων – φορέων αλλά η πρόοδος που επέφεραν αυτοί οι φορείς στον τομέα του εθελοντισμού και στην αύξηση της απασχόλησης ήταν απογοητευτική. Όταν υπάρχει κρατική χρηματοδότηση σε ένα πολιτιστικό φορέα, ιδιαίτερα σήμερα που η ανεργία μαστίζει τους ανθρώπους και κυρίως τους νέους θα πρέπει να εξασφαλίζεται η απόκτηση εργασίας ή εργασιακής εμπειρίας σε νέους ανθρώπους. Μια πολιτιστική δραστηριότητα θα πρέπει να παράγει και θέσεις εργασίας. Πολλώ δε μάλλον θα πρέπει οι φορείς του πολιτισμού μέσω των πολιτιστικών τους δραστηριοτήτων να δίνουν κίνητρα στους ανθρώπους να συμμετέχουν και να βοηθούν εθελοντικά.
Χρονική και γεωγραφική εμβέλεια των πολιτιστικών δραστηριοτήτων
Το 84% των φορέων που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Υπουργείου Πολιτισμού, δηλώσει ότι δραστηριοποιείταιι καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και μόνο το 16% ανέφερε ότι η δραστηριότητά του είναι περιοδική ή περιστασιακή. Το γεγονός που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η ανάλυση της γεωγραφικής εμβέλειας των δραστηριοτήτων. Το 32% των φορέων ανέφεραν ότι η εμβέλεια της δραστηριότητάς τους είναι πανελλαδική. Ένα σημαντικό ποσοστό (σχεδόν ένας στους τρεις) δήλωσε ότι η εμβέλεια της δραστηριότητάς του είναι διεθνής και ακολουθούν κατά φθίνουσα επιλογή η τοπική, η περιφερειακή και η ευρωπαϊκή εμβέλεια. Είναι πάρα πολύ σημαντικό το γεγονός ότι μια στις τρεις δραστηριότητες που αφορούν θέματα πολιτισμού στην Ελλάδα έχουν διεθνή αντίκτυπο. Αυτό μας επιτρέπει να προβάλουμε τον πολιτισμό, την παράδοση, τις αξίες και τα ιδανικά μας και να προσελκύσουμε τουριστικό προϊόν. Τέλος, το 43% των φορέων δεν έχει δική του ιστοσελίδα. Ένα βασικό κομμάτι για την περαιτέρω αξιοποίηση των πολιτιστικών φορέων είναι η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών. Η οικονομική κρίση κατέδειξε με τον πλέον εμφατικό τρόπο ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν, αν αξιοποιηθούν με τον κατάλληλο τρόπο, να δώσουν λύσεις σε αρκετά θέματα.
Ο πολιτισμός σαν αντίδοτο στην κρίση
Οι πολιτικές για τον πολιτισμό δίνουν τη γενική κατεύθυνση για το πού πρέπει να κινείται η παραγωγή του πολιτιστικού μας προϊόντος. Μετά το 2010 που η οικονομία μας συρρικνώνεται άρχισε να αλλάζει και η πολιτιστική μας δραστηριότητα. Για παράδειγμα, στην Αθήνα και στην επαρχία αναπτύχθηκε πάρα πολύ το θέατρο και σημειώθηκε μεγάλη πτώση στα κοσμικά μαγαζιά και στα παραδοσιακά “μπουζουξίδικα”. Ο κόσμος μέσα στην σημερινή κατάσταση έχει 2 βασικές αρχές όσον αφορά την ψυχαγωγία του: Πρώτον αναζητά καλλιτεχνικές - πολιτιστικές δραστηριότητες όπου το τίμημα για να τις παρακολουθήσει είναι χαμηλό ή ακόμα καλύτερα δωρεάν. Μεγάλη απήχηση έχει επίσης ο θεσμός του ανταλλακτικού αντιτίμου. Αντί δηλαδή για εισιτήριο, μπορεί κάποιος να προσφέρει τρόφιμα ή φάρμακα τα οποία εν συνεχεία δίδονται σε ανθρώπους που τα χρειάζονται. Και δεύτερον, η δραστηριότητα που επιλέγουν πλέον οι Έλληνες έχουν να κάνουν περισσότερο με την ψυχική τους ανάταση. Το στιλ της δεκαετίας του ΄90 αλλά και του 2000 που επικράτησε ο χορός και το τραγούδι με λαϊκό πρόσημο έχει παρέλθει. Στη σημερινή εποχή το θέατρο, οι συναυλίες από καλλιτέχνες που έχουν κυρίως τραγουδιστικά αφηγήματα και οι εκθέσεις κάθε μορφής παρουσιάζουν έντονο ενδιαφέρον. Είναι επίσης σε μεγάλη άνοδο και οι δραστηριότητες όπως τα φεστιβάλ που περιλαμβάνουν και τη συμμετοχή των θεατών. Οι άνθρωποι λοιπόν σήμερα, περισσότερο από ποτέ έχουν την ανάγκη να ξεχάσουν τα προβλήματα της καθημερινότητας, να απασχοληθούν ενεργά και ουσιαστικά με κάτι που τους κάνει να νιώθουν ψυχική γαλήνη και να συμμετέχουν - κοινωνικοποιούνται σε δραστηριότητες με καλλιτεχνική πολιτιστική υφή. Παλαιότερα η μέση Ελληνική οικογένεια είχε τη συνήθεια να βγαίνει για φαγητό περισσότερο και λιγότερο διάλεγε μια καλλιτεχνική - δραστηριότητα. Σήμερα οι οικογένειες δεν έχουν τη δυνατότητα να βγουν και να διασκεδάσουν ομαδικά. Αυτή η δυνατότητα δίδεται σε πολιτιστικές δραστηριότητες με χαμηλό αντίτιμο. Τα παιδιά έρχονται κοντά στην παράδοση, στο θέατρο και τη μουσική. Ο πολιτισμός λοιπόν και οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες μάς δίνουν τη δυνατότητα να ξεχάσουμε τα προβλήματα της καθημερινότητας, να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και να διευθύνουμε τους ορίζοντες μας. Σήμερα που οι μεταβολές στην κοινωνία μας είναι ραγδαίες μπορούμε να αναπτύξουμε ένα πολιτιστικό μοντέλο που θα βασίζεται στην εξωστρέφεια, την αποκέντρωση των δράσεων, την ψυχική ανάταση και τη διαμόρφωση ενός εθνικού πολιτιστικού σχεδιασμού που θα προέρχεται από το κράτος και από τους πολιτιστικούς φορείς.
* Ο Αντώνης Καρανικολής είναι πολιτικός επιστήμονας
