Δημήτρη Ν. Θεοδοσάκη, Τα καημένα χωριά της Βιάννου. Από την Κατοχή και το ολοκαύτωμα, Ηράκλειο 2015: Σμυρνιωτάκης, σελ. 199

Βιβλιοπαρουσίαση του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη

Ο Δημήτρης Θεοδοσάκης, του Κάστρου ταχυδρόμος, όπως προσαγορεύεται ο ίδιος, είναι καταξιωμένος ποιητής της γνήσιας κρητικής παράδοσης και εξαιρετικός πεζογράφος που έχει το ταλέντο, και στη μία περίπτωση και την άλλη, να διανθίζει το λόγο του με ωραίες λέξεις της ιδιαίτερης πατρίδας του που προέρχονται από μια μακρά λογοτεχνική παράδοση. Έζησε, και αυτό το θεωρώ ιδιαίτερο προνόμιο, σε ένα αγροτοποιμενικό περιβάλλον όπου υπήρχαν ακόμα ζωντανά τα ήθη και έθιμα μιας ηρωικής εποχής κατά την οποία συλλειτουγούσε αρμονικά ο μύθος με τη σκληρή πραγματικότητα.

Ο Θεοδοσάκης διατηρεί ζωηρά στη μνήμη του πολλά από τα βιώματα αυτά και τα μετασχηματίζει με τη δύναμη της πένας του σε ιστορίες που αποτυπώνουν την αγάπη του για τον άνθρωπο και τον τόπο του. Πριν από 16 χρόνια διείδα το ταλέντο του και ένιωσα την ανάγκη να προλογίσω το ένατο έργο του Τα τραγούδια της παράδοσης, Ηράκλειο 1999, σσ. 7-8. Έκτοτε έχει δημοσιεύσει άλλες 12 συλλογές ποιημάτων και διηγημάτων, οι οποίες δείχνουν ότι ακολουθεί σταθερά ανοδική πορεία με αισθητή βελτίωση της γλώσσας και του ύφους του.

Το εικοστό δεύτερο βιβλίο του, που παρουσιάζω εδώ, με συγκίνησε ιδιαίτερα για τη δύναμη της περιγραφής απίστευτα τραγικών συμβάντων, αλλά και γιατί ανακάλεσα στο μυαλό μου παιδικές μνήμες από τις φρικαλεότητες του πολέμου. Δέκα χρόνια μετά το αποτρόπαιο έγκλημα των γερμανών κατακτητών που διαπράχθηκε από τις 14 ως τις 16 Σεπτεμβρίου 1943, δηλ. το 1953, πέντε χρονώ παιδί, θυμάμαι τις «διακονιαρές από τα καημένα χωριά» της Ιεράπετρας που έρχονταν στο χωριό μου την Ανατολή (γλύτωσε τη σφαγή και την πυρπόληση σαν από θαύμα, κυρίως χάρη στις ενέργειες του παπά Στυλιανού Αμαργιανάκη και του πατέρα μου Γεωργίου Χαραλαμπάκη, γραμματέα της Κοινότητας), εκλιπαρώντας λίγη κριθινοκουλούρα, μια σταλιά λάδι και καμιά πατάτα να μεγαλώσουν τα ορφανά τους. Τις θυμάμαι σαν τώρα, μαυροντυμένες με τα τσεμπέρια της συμφοράς να σκεπάζουν όλο σχεδόν το πρόσωπο, εξαθλιωμένες, αποστεωμένες από την πείνα και τις κακουχίες, και έβαζα τα κλάματα, πιο πολύ από φόβο για τις τραγικές μορφές που έβλεπα μπροστά μου, σαν σκηνές από αρχαία τραγωδία. Σου έριχναν ικετευτικές ματιές αβάσταχτου πόνου, απόγνωσης και απελπισίας, που ράγιζαν την καρδιά και του πιο σκληρόκαρδου ανθρώπου. Αυτή η απόλυτη συμφορά, ανεξίτηλα χαραγμένη στα πρόωρα γηρασμένα πρόσωπά τους, αποτυπώθηκε για πάντα στα συγκλονιστικά γλυπτά της σειράς «Μάρτυρες και θύματα» του κορυφαίου γλύπτη και ακαδημαϊκού Ηρακλειώτη Γιάννη Παρμακέλη.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 2015, ημέρα που η Εκκλησία μας γιόρτασε την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, συμπληρώθηκαν 72 χρόνια από την έναρξη της μεγάλης συμφοράς. 461 ήταν τα αθώα θύματα των ομαδικών εκτελέσεων στα δώδεκα χωριά της Βιάννου (Αμιράς, Άγιος Βασίλειος, Πεύκος, Κρεβατάς, Σύμη, Συκολόγος) και τα οχτώ της Ιεράπετρας (Μύθοι, Μύρτος, Γδόχια, Ρίζα, Παρσάς, Μουρνιές, Μάλλες, Χριστός). Όλη η Κρήτη, από τη μια άκρη ως την άλλη, έζησε την εκδικητική μανία των κατακτητών. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε τα χιλιάδες εξίσου τραγικά θύματα, τους ζωντανούς νεκρούς, τις άνανδρα λεηλατημένες ζωές και ψυχές των συγγενών, ιδιαίτερα των δύσμοιρων γυναικών, που θρηνούσαν ακατάπαυστα μέσα τους και θρηνούν ακόμα, όσες έχουν απομείνει, τα παιδιά, τα εγγόνια, τους συζύγους, τα αδέλφια τους. Και τι να πει κανείς για τα μικρά παιδιά που είδαν μπροστά τους τόσο αίμα και τόσο θάνατο, μεγαλώνοντας στη συνέχεια μέσα στην απόλυτη φτώχεια, τον θρήνο και τον κοπετό; Στο μυαλό μου έρχεται αυτή τη στιγμή ο Εμμανουήλ Μικρογιαννάκης, πρώην Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος σήμερα του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», αγαπημένος μου καθηγητής στο Πανεπιστήμιο, ο οποίος, εννιάχρονο παιδί, έζησε την τραγωδία του Αμιρά με τα 114 θύματα, ανάμεσα στα οποία ήταν ο πατέρας του και πολλοί στενοί συγγενείς του. Η ορφάνια, η πείνα και οι στερήσεις που έζησε δεν τον εμπόδισαν να αναδειχθεί σε προσωπικότητα με αξιοζήλευτη επιστημονική και κοινωνική προσφορά.

Με αυτό το βιβλίο-μαρτυρία ο Θεοδοσάκης, γεννημένος και αναθρεμμένος στα ματωμένα χώματα της Βιάννου και μεγαλώνοντας με τις πικρές διηγήσεις του ολοκαυτώματος, συγκέντρωνε εδώ και πολλά χρόνια πολύτιμες μαρτυρίες από τους αυτόπτες μάρτυρες της τραγωδίας και τους απογόνους των ηρώων και των ηρωίδων, 66 συνολικά άτομα, τα οποία ευχαριστεί ονομαστικά στο τέλος του βιβλίου. Καρπός των ερευνών του αυτών είναι ο καλαίσθητος τόμος που παρουσιάζουμε εδώ, γραμμένος με τις αξιώσεις ενός λογοτεχνικού έργου που ιστορεί τον αβάσταχτο ανθρώπινο πόνο. Σήμερα η παραμελημένη προφορική ιστορία, που την αγνοούν τα νεοελληνικά λεξικά (αγγλ. oral history, νεολογισμός του 1955), βρίσκεται στο επίκεντρο της έρευνας και αναγνωρίζεται ως αυτοτελής κλάδος που μελετά την ιστορία μέσα από προσωπικές αφηγήσεις.

Συγκλονιστικό είναι το δράμα που περιγράφεται στις σελίδες 23-34, το οποίο αποτυπώνεται σε μια μαρμάρινη εντοιχισμένη πλάκα με τα απέριττα λόγια: «Σ’ αυτό εδώ το μετόχι [της Λυγιάς] στις 14-9-1943 σκοτώθηκαν από τους Γερμανούς, αφού βασανίστηκαν απάνθρωπα, τα παιδιά του Γεωργίου Βερβελάκη από το Κεφαλοβρύσι Βιάννου: Ευαγγελία 8 ετών, Μαρία 12 ετών, Στυλιανός 15 ετών, γιατί αρνήθηκαν να δείξουν πού είχε κρυφτεί ο πατέρας τους».

Η Χριστοθέα Ζερβουδάκη (βλ. σελ. 90) «από τα έντεκα χρόνια της ζωής της κουβαλεί ένα μεγάλο σταυρό, εκείνες τις φριχτές μνήμες του ολοκαυτώματος που χαράκωσαν την παιδική της ψυχή και σε όλη της τη ζωή ποτέ δεν φόρεσε κόκκινα». Πήγε με τις μεγάλες γυναίκες στον τόπο της σφαγής, ψάχνοντας μέσα στα πτώματα τον πατέρα της. Τα ξυπόλυτα ποδαράκια της και τα χέρια της μέχρι τους αγκώνες βάφτηκαν με αίμα. Στα 83 της χρόνια σήμερα, οι φριχτές αυτές εικόνες είναι βαθιά ριζωμένες στο μυαλό της. «Σε όλη της τη ζωή δεν φόρεσε κόκκινα, δεν έφαγε ντομάτες γιατί είναι κόκκινες, μηδέ και κόκκινες πιπεριές, καθετί που έχει κόκκινο χρώμα το αποφεύγει», εφιάλτες που μόνο ο θάνατος θα διαγράψει από τη μνήμη της τραγικής αυτής γυναίκας, όπως δείχνει και η φωτογραφία της με τα θλιμμένα μάτια και τα σφιχτά χείλη της συμφοράς.

Η ανθρώπινη τραγωδία δεν έχει τελειωμό. Η Μαρία Στεφανάκη, γνωστή ως Ανεγνώσταινα, η γιαγιά του συγγραφέα (βλ. σελ. 144-145), «μόλις είδε ότι μεταξύ των ομήρων γυναικών είχαν πάρει οι Γερμανοί και τη δεκατετράχρονη θυγατέρα της, τη Ζωή [τη μητέρα του λογοτέχνη], δεν άντεξε. Όρμησε μέσα από τα πολυβόλα και τον αρματωμένο Γερμανό στρατιώτη και άρπαξε τη θυγατέρα της και την έσωσε. Η άδολη απέραντη αγάπη της μάννας ξαγορασμό δεν έχει».

Η μητέρα του συγγραφέα, η Ζωή Θεοδοσάκη, «δασκάλα του λαϊκού μας πολιτισμού», καμαρώνει δικαίως για τον ακριβογιό της, άριστο μαθητή και γνώστη της γλώσσας του λαού και του μεγαλείου της κρητικής ψυχής. Οι μαντινάδες που της αφιερώνει αποτελούν αληθινό ξέφωτο σε ένα βιβλίο που κυριαρχεί το μοιρολόι και η μαυρίλα του θανάτου:



Μέλι κηρήθρα ολόγλυκια, πεντάγλυκιά μου μάννα,

απανεμιά στη θύελλα, γλυκιάς λαλιάς καμπάνα.

Παρηγοριά και γιατρικό στης λύπης το καρτέρι,

λιατσάκι βαρυχειμωνιάς, δροσιά το καλοκαίρι.

Με τα διηγήματα της Κατοχής και του Ολοκαυτώματος της Βιάννου και των γειτονικών χωριών της Ιεράπετρας ο συγγραφέας του βιβλίου αποσαφηνίζει πλήρως τις προθέσεις του με συγκαταβατική μειλιχιότητα: «Δεν προσπαθώ να σπείρω ή να συντηρήσω αισθήματα μίσους. Το χρέος μου κάνω, να τιμήσω τους νεκρούς της λυπημένης μου πατρίδας της Βιάννου, που ξαγρυπνούν και προσμένουν δικαίωση. Αλλά και για τους νεότερους, ένα κλαδί βασιλικό της θύμησης στου σακακιού τους το πέτο να βάλουν, καταδικάζοντας του φασισμού τα αποτρόπαια έργα, χτίζοντας ένα καλύτερο αύριο».

Οι τραγικές διηγήσεις, που συνοδεύονται από πλούσιο άγνωστο φωτογραφικό υλικό, αποτελούν ιστορία μνήμης που πρέπει να παραμείνει ζωντανή μέσα μας, όπως και στις επερχόμενες γενιές, όχι μόνο γιατί κινδυνεύουμε να χάσουμε την ταυτότητά μας, αλλά και γιατί έτσι υπάρχει κάποια ελπίδα διδαχής από το παρελθόν για να μην επαναλαμβάνονται τέτοιες βαρβαρότητες σε βάρος ανυποψίαστων αθώων ανθρώπων που πέφτουν και σήμερα θύματα της πολεμικής βίας και της μισαλλοδοξίας. Μακάρι να αντλούσε διδάγματα από την ιστορία ο σύγχρονος ανερμάτιστος άνθρωπος και ιδίως μακάρι να αναθεωρούσαν τις απόψεις τους οι εκάστοτε ισχυροί της γης.