Σίγουρα ο Σεπτέμβρης είναι ο μήνας του μούστου. Θυμάμαι τότε στα φοιτητικά μου χρόνια σε διάφορες συνοικίες της πρωτεύουσας και συγκεκριμένα στις συνοικίες της Καλλιθέας, του Μοσχάτου και της Νέας Σμύρνης, όπου συχνάζαμε, δεκάδες τα βαρέλια παρατεταμένα, αυτές τις πρώτες μέρες του φθινοπώρου.
Ειδικά έξω από κάθε ταβέρνα ή μπακαλοταβέρνα. Τότε υπήρχαν αρκετές στην Αθήνα. Και οι ταβερνιάρηδες γεμάτοι χαρά, αφού έκαναν την καθιερωμένη προετοιμασία σχετικά με το πλύσιμο και τον καθαρισμό των βαρελιών τους, ήταν έτοιμοι να καλοδεχθούν το μούστο που συνήθως μεταφερόταν από τα Μεσόγεια.
Δεν υπήρχε συνοικία της Αθήνας που να μην έχει μια ταβέρνα ή μια μπακαλοταβέρνα ή ένα φτωχικό καπηλειό. Εκεί που χτυπούσε η “καλή καρδιά” όλων, πελατών αλλά και των ανθρώπων της ταβέρνας. Τέτοιες μέρες που το χαμόγελο ήταν ζωγραφισμένο στα χείλη ολονών, αφού το πλύσιμο των βαρελιών και το καλωσόρισμα του μούστου ήταν ο προάγγελος της καλής εποχής, μιας εποχής με περισσότερη δουλειά και άφθονη πελατεία. Ήταν δύσκολο πράγμα ο υπολογισμός των βαρελιών που γεμίζονταν με μούστο τον Σεπτέμβρη στην Αθήνα. Πάντως είναι γεγονός πως πολλές χιλιάδες τόνοι μούστου μεταφέρονταν νύχτα και μέρα από τα γύρω χωριά της Αττικής, αλλά και από πιο μακρινές αποστάσεις.
Χαρακτηριστικό της μεγάλης κίνησης των αυτοκινήτων στη λεωφόρο Μεσογείων ήταν ότι για αρκετό διάστημα ο μεγάλος αυτός δρόμος έμοιαζε βρεγμένος απ’ τις σταλαγματιές του μούστου, που χώνονταν απ’ τα αυτοκίνητα κατά τη διαδρομή.
Αυτό βέβαια αποτελούσε και μια παγίδα για τ’ άλλα οχήματα που αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο να γλιστρήσουν. Μ’ άλλους λόγους ο μούστος έκανε αισθητή την παρουσία του χάρη στο μοναδικό του άρωμα, αλλά και στα διάφορα αποτυπώματά του. Βέβαια δεν ήταν μόνο οι ταβέρνες που τον υποδέχονταν και τον καλωσόριζαν σαν τον υψηλότερο ξένο του Σεπτέμβρη, αλλά και κάθε νοικοκυρά τον δέχονταν στο σπιτικό της, αφού επρόκειτο να φτιάξει τη μουσταλευριά που όλοι τόσο περίμεναν ανυπόμονα. Ας έρθουμε όμως στη λειτουργία της μπακαλοταβέρνας, η οποία λειτουργούσε ορισμένες ώρες μέσα στο χώρο κάποιου συνοικιακού ή και κεντρικού μπακάλικου, όταν αυτό έκλεινε τις πόρτες του για τους πελάτες αλλά και τις πελάτισσές του. Στις ταβέρνες αυτές σύχναζαν λίγοι και εκλεκτοί και συνήθως αυτοί γνώριζαν το “καλό κρασί”. Οι μπακαλοταβέρνες πράγματι διέθεταν βαρελίσια ρετσίνα άριστης ποιότητας. Τα βαρέλια τα είχαν συνήθως στα υπόγειά τους και προφανώς οι συνθήκες του χώρου με την ανάλογη θερμοκρασία, αλλά και υγρασία, βοηθούσε στην καλή ποιότητα του κρασιού. Οι μεζέδες που συνόδευαν όλη αυτή τη διαδικασία της κρασοκατάνυξης μπορούμε να πούμε ότι δεν ήταν και αρκετά σπουδαίοι, ήταν όμως πικάντικοι, “τραβούσαν” όπως θα λέγαμε το κρασί και φυσικά έφερναν στους πότες το ανάλογο κέφι. Ο έχων το γενικό πρόσταγμα στην ταβέρνα, ο μπακάλης δηλαδή, φρόντιζε να διαλέγει πάντα ωραίες ελιές, ταραμά από το βαρέλι και φέτα κυρίως βαρελίσια. Από την παρέα βέβαια και συγκεκριμένα από τη λαδόκολλα του τραπεζιού δεν έλειπαν οι μυρωδάτες σαρδέλες και η αυγομένη ρέγγα μαζί μ’ ένα κρεμμύδι κοπανισμένο ή και ένα σκόρδο ακόμα για όσους δεν φοβούνταν την μυρωδιά του και ενδεχομένως δεν είχαν κάποιο πονηρό ραντεβού. Πολλές φορές οι μπακαλοταβέρνες είχαν και μεζέδες πολυτελείας, ειδικά σε περιπτώσεις που η παρέα ήθελε να φιλοξενήσει κάποιο υψηλό πρόσωπο, συνήθως κάποιο γιατρό ή δικηγόρο. Τότε επιστρατεύονταν ένα μεγάλο τηγάνι, λάδι, κάμποσα αυγά και μια ή δύο κονσέρβες κρέατος, οι λεγόμενες κορν -μπηφ. Οπωσδήποτε νοστιμότατος μεζές αλλά και περιζήτητος. Πραγματική απόλαυση όλα αυτά, στιγμές μοναδικές που βοηθούσαν και χαλάρωναν τους ανθρώπους. Όλη αυτή η απόλαυση τέλειωνε με τον “χαλβά του μπακάλη” που πάνω του έριχναν λίγη κανέλα και έσταζαν μερικές σταγόνες λεμονιού. Σίγουρα τα τελευταία ποτηράκια του κρασιού ήθελαν και το γλυκό τους επιδόρπιο, προκειμένου να ολοκληρωθεί αυτή η θεϊκή συνήθεια αλλά και διαδικασία.
Χαρακτηριστική λοιπόν η μπακαλοταβέρνα, ειδικά της Αθήνας! Δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει αθηναϊκή γειτονιά, αλλά και συνοικία, η οποία να μην έχει το στέκι της. Μόλις σουρούπωνε γέμιζε από τους γειτόνους αλλά και από γνωστές και άγνωστες παρέες οι οποίες είχαν καλές συστάσεις για τη ρετσίνα που θα έβρισκαν, για το καλό κρασί, αυτό το πραγματικό δώρο του Θεού!
Πρόκειται για είδος καθημερινής διατροφής, βασικό στον αγροτοποιμενικό πληθυσμό. Το κρασί καταναλώνεται σε μικρές ή μεγαλύτερες ποσότητες, ανάλογα με την απασχόληση και τις περιστάσεις. Έτσι οι αγρότες καταναλώνουν περισσότερο κρασί, ενώ οι κτηνοτρόφοι λιγότερο. Και βέβαια, σε συμπόσια, γιορτές, γάμους, πανηγύρια και περίδειπνα καταναλώνονται περισσότερο κρασί και ρακί. Δώρο, σύμφωνα με αρχαιότατη ελληνική παράδοση, του Διόνυσου, που θεωρείται “Ευρέτης και δοτήρας του οίνου”.
Το κρασί θεωρείται (μαζί με το λάδι, το νερό και βεβαίως το ψωμί) “δώρο του Θεού” στον άνθρωπο. Η ιερότητά του ανιχνεύεται σε πλήθος δοξασιών και σχετικών συνηθειών συνδεδεμένων με τον ετήσιο παραγωγικό κύκλο στα έθιμα του κύκλου της ζωής όπως γέννηση, γάμος, θάνατος. Αλλά και σε άλλα συμβολικά συστήματα όπως είναι οι μύθοι, οι όρκοι, οι κατάρες, ο ρόλος του κρασιού είναι επίσης πολυσήμαντος.
Αμπέλια, τρύγος, κρασί... ‘Έννοιες με σταθερή αξία, συνδεδεμένες με την πορεία του λαού μας!
Κορυφαίες στιγμές κάποτε για πολλές αγροτικές περιοχές, οι μέρες του τρυγητού περνούν σήμερα σχεδόν απαρατήρητες. Παλιά οι εφημερίδες ήταν γεμάτες με ανταποκρίσεις από τη συγκομιδή των σταφυλιών, τις φωνές και τα τραγούδια, τα νταούλια και τις πίπιζες, τις σούστες και τα κάρα που στολισμένα με λουλούδια έπιαναν τους δρόμους, δείχνοντας τη σκληρή δουλειά που σημαίνει για τους δουλευτές και τις δουλεύτριες το διονυσιακό αυτό πανηγύρι!
Κλείνοντας με το απόσπασμα που ακολουθεί, ας ευχηθούμε καλή χρονιά:
“... πεύκα, ελιές και απέραντοι αμπελώνες που εκτείνονται σε χιλιάδες στρέμματα. Χωριατοπούλες σκυμμένες κόβουν τα βαριά, γινωμένα τσαμπιά και τα πετούν στα κοφίνια τους. Τι δροσερά χρώματα, τι όμορφες αρμονίες, κόκκινα, κίτρινα μαύρα! Ροδίτης, Σαββατιανό, Ροζακί. Το μάζεμα γίνεται γρηγορότατο. Μια χωριατοπούλα μπορεί να μαζεύει ως χίλιες οκάδες σταφύλια τη μέρα!
Τον ίδιο περίπου καιρό ο Τζόγες (ψευδώνυμο του Σώτου Πετρά) δίνει με το λαϊκό ύφος του οινοπότη μιαν άλλη αίσθηση της γιορτής: “Μοσχομυρίζει εδώ και μέρες το σύμπαν από μουστομυρωδιά, που τύφλα να ‘χουν μπρος στο άρωμά της ούλα τα αρώματα του “Κοτί” και οι καμουφλαρισμένες αηδίες της ευρωπαϊκής αριστοκρατίας”.
Οι εικόνες του τρύγου ξυπνούν την ερωτική διάθεση στους παλαιότερους λυρικούς: “... ας φιλιούμασθε στα χείλια / κι ας τρυγούμε τα σταφύλια” λαχταρά στον “Τρύγο” του ο Αθανάσιος Χριστόπουλος, κι ο Αλέξανδρος Ραγκαβής μοιάζει να δικαιολογείται, στον δικό του “Τρύγο” για την ερωτική του αποκοτιά: “... είσαν χείλια και όχι κόκκινα σταφύλια”... Ο Κώστας Κρυστάλλης, στο “Τραγούδι του τρυγητού” και σε διάθεση άλλη, περιμένει από το αμπέλι του το “πλατύφυλλο και καλοκλαδεμένο” να δώσει “τ’ αθάνατο κρασί” για να κεράσει τον ξενιτεμένο του στον γυρισμό”.
