Την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού γιορτάζει σήμερα η Εκκλησία μας, αλλά και το πλήρωμά της, πιστοί και άπιστοι. Και είναι φυσικό κάτι τέτοιο, αφού είτε κοντά στην Εκκλησία είναι κάποιος είτε μακριά, ο καθένας μας κρατάει ένα σταυρό στον ώμο του και κάτω από το βάρος του πορεύεται στο δύσκολο δρόμο της ζωής. Δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς να σηκώνει κάποιο σταυρό.
Ενας σταυρός που είναι ξύλινος, σιδερένιος, αργυρός, χρυσός, βαρύς, ελαφρύς ανάλογα με τον καθένα μας. Χαρακτηριστικά τα λόγια του Χριστού που καλεί τον καθένα μας να συμπορευθεί μαζί του:
“Οστις θέλει οπίσω μου ελθείν, απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθήτω μοι...”. Πράγματι η ζωή μας είναι ένας σταυρός, από την ημέρα που θα ‘ρθούμε σ’ αυτό τον κόσμο, μέχρι που θα φύγουμε. Πάντοτε αυτός ο σταυρός έχει άμεση σχέση με την διαδρομή μας, με τις περιπέτειές μας, με τους αγώνες μας, με την κάθε μας προσπάθεια, αλλά και με τη συμπεριφορά μας. Η μεγαλύτερη γιορτή του Σεπτεμβρίου είναι αυτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού που σήμερα γιορτάζουμε και έχει δώσει στον πρώτο μήνα του φθινοπώρου τις προσωνυμίες Σταυρίτης, Σταυριώτης και άλλες παρόμοιες. Η μέρα της γιορτής αυτής σε πολλά μέρη αποτελεί χρονικό σταθμό στις τοπικές αγροτικές και ποιμενικές εργασίες και λαμβάνεται ως η αρχή ή το τέρμα, για τις σχετικές συμβάσεις. Αλλά σταθμό αποτελούσε παλιότερα αυτή η μέρα για τους ναυτικούς μας, οι οποίοι σταματούσαν τα μακρινά ταξίδια με ιστιοφόρα. Αυτούς τους συμβούλευε η παροιμία: “Τον Σταυρό, σταύρωνε και δένε”. Η ημέρα αυτή είναι ένα σημαντικό χρονικό όριο, γιατί βρίσκεται πολύ κοντά στο φυσικό όριο του ηλιακού έτους, σε μια κρίσιμη καμπή της πορείας του Ήλιου. Πρόκειται για τη φθινοπωρινή ισημερία. Είναι απ’ αυτές τις στιγμές που αποτελούν τομή αλλά και πέρασμα από τη μια εποχή στην άλλη, όπως και από μια κατάσταση σε μια άλλη. Σ’ αυτή την περίπτωση βέβαια είναι φυσικό να συναντάμε κάποια έθιμα. Σε πολλά μέρη της πατρίδας μας, όπως στη Μακεδονία, στην Ήπειρο και Θεσαλία αλλά και σ’ αρκετά νησιά, την ημέρα αυτή της εορτής του Τιμίου Σταυρού, αρχίζει η προετοιμασία του σπόρου που θα γονιμοποιήσει ξανά η γη, τώρα που αρχίζει να βρέχεται από τα φθινοπωρινά πρωτοβρόχια, αφού καθίσταται έτοιμη και μαλακή. Συχνά οι αγρότες των περιοχών που προαναφέραμε λένε: “Ηρθε Σταυρός, σταύρωνε και σπέρνε”, κάτι αντίστοιχο με τους ναυτικούς που δένουν τα καΐκια τους. Παίρνουν λοιπόν μια πετσέτα και βάζουν σ’ αυτή σπόρους, τους οποίους αφήνουν δεξιά από την ωραία πύλη να διαβαστούν και να ευλογηθούν από τον ιερέα, για μια καλή και γόνιμη χρονιά.
Τη μέρα του Σταυρού παλιότερα γίνονταν διάφορες αγροτικές συμβάσεις, αφού οι όψιμοι καρποί του καλοκαιριού είχαν μαζευτεί, όιπως καρπούζια, πεπόνια και άλλα αγαθά. Αυτή η περίοδος ονομάζεται και σήμερα ακόμα από τους παλιότερους “της απολυσιάς”, αφού απέλυαν τα ζώα τους οι άνθρωποι για να βοσκήσουν ελεύθερα.
Μικρό παιδί θυμάμαι να με στέλνει η μακαρίτισσα η μητέρα μου λέγοντάς με “Πήγαινε ν’ απολύσεις τη γίδα και τις προβατίνες να βοσκήσουν, αφού δε θα κάνουν ζημιά”. Αυτή την περίοδο επίσης γίνονται οι λογαριασμοί, οι ζευγάδες ξεπληρώνουν τους εργαζόμενους. Όμως εξοφλούνται και άλλοι λογαριασμοί. Επίσης λόγω των εισπράξεων και των εσόδων πολλοί ήταν εκείνοι που προγραμμάτιζαν ακόμα και τους γάμους των παιδιών τους!
Αυτή τη μέρα ακόμα οι αγροφύλακες έκαιγαν το γιατάκι τους, όπως το έλεγαν, την καλύβα τους δηλαδή, που ήταν φτιαγμένη από κλαδιά και χόρτα και χρησίμευε ως παρατηρητήριο, προκειμένου να εντοπίζουν τους κλέφτες. Τότε οι κλέφτες έκλεβαν συνήθως φρούτα, λαχανικά, καρπούζια, ντομάτες και αλίμονό τους όταν τους αντιλαμβανόταν ο αγροφύλακας.
Μαύρη τους μοίρα! Είχε και άλλες ονομασίες ο αγροφύλακας όπως: δραγάτης, μπεκτσής, αμπελικός και θεωρούνταν ο κατ’ εξοχήν προστάτης των περιουσιών των ανθρώπων. Σήμερα οι κλέφτες έχουν εκσυγχρονισθεί και κάνουν ελεύθερα και ανενόχλητα (τις περισσότερες φορές) στα μεγάλα κυρίως αστικά κέντρα “χρυσές δουλειές” έχοντας προτίμηση σε ρευστό και τιμαλφή, επιβεβαιώνοντας πολλές φορές τη λαϊκή ρήση: “άπιαστος κλέφτης, καθάριος νοικοκύρης”.
Τέλος, αυτή την ημέρα, αρχίζει το πάχτωμα των χωραφιών!: Πρόκειται για μια κίνηση όπου οι ενοικιαστές νοικιάζουν τα χωράφια και εκτιμώντας ανάλογα τι καρπό θα έχουν προτείνουν στους κατόχους τους ένα συγκεκριμένο ποσό. Αυτοί φυσικά θέλουν τα χρήματα και δέχονται από εκείνη την στιγμή και πέρα την εκμετάλλευση της περιουσίας τους από τους ενοικιαστές. Πάντοτε βέβαια κερδισμένοι έβγαιναν οι τελευταίοι.
Επίσης οι βοσκοί πάχτωναν τον τόπο, μίσθωναν δηλαδή κάποια λιβάδια, όπου έβοσκαν τα ζώα τους. Τα πάχτωναν από ιδιώτες ή μοναστήρια. Από αυτά ενοικίαζαν για 4-5 χρόνια και από τους ιδιώτες για ένα χρόνο. Πιο παλιά βισκότοποι ενοικιάζονταν και από τους Οθωμανούς τιμαριούχους. Ενοικιάζονταν τα χέρσα (αγριάδες-χαλέπες) από τα μοναστήρια έναντι χρηματικού ενοικίου και από ιδιώτες έναντι προσφοράς τυριού, μαλλιού ή κοπριάς. Σήμερα πάντως πολλά μοναστηριακά βοσκοτόπια έχουν δοθεί ή πουληθεί σε κτηνοτρόφους, αφού οι Οθωμανοί γαιοκτήμονες φεύγοντας με την ανταλλαγή των πληθυσμών τούς πώλησαν ιδιοκτησίες.
Ας επανέλθουμε όμως στη σημερινή μεγάλη μέρα που η ορθοδοξία γιορτάζει με πανηγυρικές λειτουργίες σε μεγάλους και μικρούς ναούς, σε γραφικά εξωκκλήσια που είναι διάσπαρτα εδώ κι εκεί, τιμώντας το “μακάριον ξύλον ενώ ετάθη Χριστός” όπως και ο μελωδός αναφέρει. Αυτόν τον Σταυρό που όλοι μας σηκώνουμε ως κυρηναίοι. Αντίστοιχο είναι το βάρος για τον καθένα, ανάλογο είναι το φορτίο με τα βάσανα που ο καθένας μας υπομένει. Πολλές φορές αναρωτιέται κανείς ποιος Σταυρός ταιριάζει στους ώμους μας.
Και σ’ αυτό το Σταυρό δεν μπορεί να γίνει ανταλλαγή ούτε εγκατάλειψη για να τον ξεφορτωθούμε, παρά μόνο στο τέρμα του δρόμου μας, της ζωής μας. Από εκεί και πέρα συνεχίζουμε έναν διαφορετικό δρόμο χωρίς αποσκευές και αν το γνωρίσουμε καλά αυτό, αν το βιώσουμε πραγματικά, σίγουρα θα αισθανθούμε πολύ πιο ελαφρότερο τον σταυρό που σήμερα κουβαλάμε.
