Βρισκόμαστε στις αρχές του Σεπτέμβρη, του πρώτου μήνα του φθινοπώρου. Από την πρώτη του μήνα έχουμε την αρχή της ινδίκτου, του νέου έτους. Η ημέρα αυτή ευλογείται ως αρχή του ενιαυτού αλλά παράλληλα θεωρείται και αρχή του γεωργικού έτους αφού τέλος Αυγούστου τελειώνει η συγκομιδή των καλοκαιρινών καρπών, αλλά μαζί τους και η ωραία εποχή του καλοκαιριού.
Την 1η του Σεπτέμβρη όπως προαναφέραμε οι Ρωμαίου την ονόμαζαν ινδικτιώνα. Η λέξη αποδόθηκε στα ελληνικά με τον όρο επινέμησις που σημαίνει κατανομομή φόρων. Το Σεπτέμβρη όλες οι σοδειές έχουν πια συγκεντρωθεί. Για το λόγο αυτό και η πολιτεία μπορεί τώρα να κατανείμει τους φόρους στους πολίτες της, ανάλογα με την παραγωγή που είχε ο καθένας. Αυτή είναι η επινέμησις. Βέβαια με την προϋπόθεση ότι όλοι πρέπει να φορολογούνται.
Ηδη βρισκόμαστε στην αρχή του φθινοπώρου και ο συναξαριστής αναφέρει:
“Παύει μεν η γη από το να γεννά τους καρπούς, αρχίζει δε πάλιν να συλλαμβάνει τρόπον τινά, και να εγγαστρώνεται άλλους, νέους”. Τον Σεπτέμβρη αρχίζει η προετοιμασία της σποράς και τότε άρχιζαν οι γεωργοί μας να προετοιμάζουν τα χωράφια τους για τη σπορά, τα θάμνευαν, όπως έλεγαν, με το να βγάζουν τους θάμνους, μάζευαν τις πέτρες κάνοντας πεζουλάκια για να κρατούν το χώμα και να μη το παίρνουν οι νεροσυρμές. Υπολόγιζαν ακόμα και την πατουχιά της γης, προκειμένου να αποδώσει καρπούς, αφού εκείναν τα χρόνια ήταν δύσκολα και το ψωμί έβγαινε με κόπο.
Οι εκκλησιαστικές γιορτές αλλά και οι αγροτικές εργασίες έδιναν παλιότερα το χαρακτηριστικό όνομα των μηνών μέσα στο χρόνο.
Ηταν επόμενο λοιπόν ο Σεπτέμβριος να ονοματίζεται από τις γιορτές του, Σταυρός Σταυριάτης, Αη Νικήτας, αλλά και από τις γεωργικές εργασίες του: τρυγητής και βεντεμάς (αφού βεντέμα είναι ο τρύγος και κάθε άλλη συγκομιδή). Ακόμα λέγεται Σποριάτης επειδή αρχίζουν οι ετοιμασίες της σποράς.
Όλοι σχεδόν έχουμε διαβάσει ή έχουμε ακούσει το παραμύθι για τους δώδεκα μήνες, όπου δύο ηλικιωμένες γυναίκες, αγρότισσες φυσικά, συναντάνε στο βουνό προσωποποιημένους τους μήνες και καλούνται να πούνε γι’ αυτούς τη γνώμη τους. Η καλόβολη αγρότισσα επαινεί τον Σεπτέμβρη, αφού μας χαρίζει τα σταφύλια, το κρασί αργότερα, λέει ότι είναι ένας νοικοκύρης μήνας που όλα τα αγαθά από τις σοδειές μπαίνουν στη θέση τους για να είναι έτοιμα το χειμώνα και γενικότερα λέει τα καλύτερα, αφού δίνεται ο χρόνος στους ανθρώπους να προετοιμαστούν για τη δύσκολη εποχή του χειμώνα. Αντίθετα η κακότροπη αγρότισσα δεν βρίσκει κανένα καλό λόγο να πει και αναφέρει τις απότομες δροσιές του, τις πολλές δουλειές, τη διαδικασία του τρύγου με τις πολλές μύγες, πράγμα που έκανε όλους τους μήνες να θυμώσουν και να στραφούν εναντίον της με την αγνωμοσύνη της.
Η ονομασία του Σεπτέμβρη ως Τρυγητή είναι η πιο γνωστή και διαδεδομένη από τις άλλες του ονομασίες στο λαϊκό καλαντάρι και συνδέεται με τον τρύγο, την κύρια απασχόληση των αγροτών αυτή την εποχή. Στην εικονογραφία των μηνών ο Σεπτέμβριος παριστάνεται ως τρυγητής με το τρυγοκόφινο, να τρυγάει ο ίδιος ή να πατάει σταφύλια στο πατητήρι, περιστοιχισμένος από άνδρες και γυναίκες σε ευθυμία και με μια ιδιαίτερη και ξεχωριστή χαρά, να τρυγούν τον μεθυστικό καρπό του αμπελιού. Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα από το βιβλίο του καθηγητή της λαογραφίας Δημητρίου Λουκάτου με τίτλο: “Τα φθινοπωρινά”, όπου μας περιγράφει τον τρύγο στη Στενήμαχο της Θράκης, αφού ο τρύγος εκεί γίνονταν κατά διονυσιακή παράδοση.
“Αργά σαν τέλειωνε ο τρύγος, γυρνούσαν όλοι στην πολιτεία (στη Στενήμαχο) και συνέχιζαν τα τραγούδια τους, κάθε παρέα για το σπίτι τ’ αφεντικού (νοικοκύρη). Εκείνος τους δεχόταν τώρα με στρωμένο τραπέζι και τους καλωσόριζε. Οι τρυγητάδες έφερναν μαζί τους, απ’ τ’ αμπέλια, πρασινάδες και κισσό και τσαμπιά μεγαλοστάφυλα με τα κληματόφυλλα, και τα κρεμούσαν στους τοίχους, στις πόρτες και στα παράθυρα. Έκαναν και στεφάνια, που τα φορούσαν στο κεφάλι τους και στα κεφάλια των κοριτσιών...
Το ‘στρωναν στο γλέντι και στο φαγοπότι και γλεντίζανε όλη νύχτα. Ο νοικοκύρης ζύγιζε μερικούς, σαν έμπαιναν και έβγαιναν, και τους κοίταζε στα δόντια, για να δει τάχα πόσο εφάγανε και πόσο κρασί ήπιαν.
Αλλά δεν έπιναν το κρασί. Έπιναν και μούστο και χυμούς από τα σταφύλια και τα τσίπουρα... Νερό μόνο δεν έκανε να πιουν.
Γλεντίζανε όλη νύχτα και μεθούσαν. Και σαν έφευγαν, αργά, ευχονταν: Καλά μπερκέτια και καλά βουτσιά! Καλοπάτητα και καλόπιοτα!”.
Θα ήταν μεγάλη παράλειψη να μην αναφερθώ στον Σεπτέμβριο των σχολείων. Σ’ εκείνο το τρελό κουδούνισμα των μαθητικών μας χρόνων.
Θυμάμαι τον αυλόγυρο του Δημοτικού μας σχολείου και τον βόμβο των παιδικών επιφωνημάτων. Θυμάμαι τα μικρότερα παιδιά που τα έφερναν οι μανάδες τους καλοπλυμένα, καλοσιδερωμένα και καλοχτενισμένα. Κι εμείς οι πιο μεγάλοι κατά τις υποδείξεις των δασκάλων μας μπαίναμε πιο γρήγορα στη σειρά, σε αντίθεση με τους μικρότερους μαθητές που μπερδεύονταν στην αρχή, αλλά τελικά τα κατάφερναν.
Υπήρχαν όμως και τα πρωτάκια που σαν σαστισμένα κοτόπουλα έδειχναν να τα έχουν χαμένα. Πολλά απ’ αυτά θυμάμαι δεν έλεγαν να ξεκολλήσουν από τη φούστα των μανάδων τους, να την κρατούν συνεχώς, να σιγοκλαίνε και να μουρμουρίζουν “εγώ δεν κάθομαι εδώ, θέλω να γυρίσουμε στο σπίτι μας”. Θυμάμαι πολλές μητέρες να δείχνουν το “παιδαγωγικό τους τακτ” λέγοντας διάφορα λόγια, λόγια που συνήθως δυσχέραιναν την εικόνα της σχολικής προσαρμογής.
Αυτός ο Σεπτέμβρης των σχολείων συχνά περνάει από το μυαλό μου. Αναπολώ εκείνες τις δώδεκα κύκλιες φορές (έξι στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού μου, του Λαύκου, τρεις στο τριτάξιο Γυμνάσιο της Αργαλαστής και τις υπόλοιπες τρεις στο εξατάξιο 2ο Γυμνάσιο Αρρένων του Βόλου). Οι πρώτες έξι βέβαια έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα, αφού η ηλικία ήταν τρυφερή και το δέος για μάθηση μεγάλο. Θυμάμαι όταν πρωτοπιάναμε το βιβλίο, τις εντυπώσεις μας, τη μυρωδιά του, τις εικόνες του. Γενικά την απόλυτα πετυχημένη σχεδίαση τους που έκαν τον Μίμη, την Άννα, την Έλλη και τη μικρή Λόλα ήρωες στις μαθητικές κοινωνίες. Πρόκειται για το μακροβιότερο αλφαβητάριο των Γιαννέλη-Σακκά που χρησιμοποιήθηκε περίπου από το 1955 μέχρι το 1978. Σε πόσες και πόσες γενιές μαθητών δεν καθόρισε και δεν προσέγγισε τη γλώσσα τους, αλλά και την εκμάθηση της ανάγνωσης. Ένα αλφαβητάρι που εκτός κάποιων επικρίσεων έτυχε της γενικότερης αποδοχής από τον εκπαιδευτικό κόσμο.
Από τη στήλη μας ας ευχηθούμε ο Σεπτέμβρης να μας βρει όλους με υγεία και χαρά και αυτή η σχολική χρονιά να ξεκινήσει με όσο λιγότερα προβλήματα για τους εκπαιδευτικούς αλλά και για τους μαθητές μας!
