Στο πνεύμα του Αυγούστου, προτείνω μια βουτιά στα βαθιά. Νοητή βέβαια εδώ η βουτιά και τα νερά αλλά αυτό, παραδόξως, δεν έχει μεγάλη σημασία. Στη διαφάνεια και το μυστήριο φτάνει κανείς με πολλούς τρόπους.
Θα περιγράψουμε δύο κόσμους, όχι ακριβώς αντίθετους, αλλά συμπληρωματικούς και απαραίτητους για την ικανοποίηση της ανθρωπικής συνθήκης: την απαίτηση να είναι η ανθρώπινη ζωή κάτι παραπάνω από μια τροχιά, μια πορεία στο φυσικό χωροχρόνο, να συνθέτει νόημα.
Αυτή η απαίτηση συνδέεται άρρηκτα με το γεγονός ότι κάθε ανθρώπινη ύπαρξη είναι συνειδητοποιημένη. Ευτυχώς ή δυστυχώς, ο διακόπτης της ανθρώπινης συνείδησης δεν βγαίνει «εκτός». Δεν μπορούμε να βιώσουμε μιαν ασύνειδη (μη συνειδητοποιημένη) εμπειρία ζωής. Το έμφυτο «εγώ» μας την αποκλείει ως το τίμημα για την επιβίωση και την ελευθερία της ύπαρξής μας.
Ζω σημαίνει έχω συνείδηση ότι υπάρχω ως άνθρωπος. Αυτόματα δε, αυτό σημαίνει ότι αντιλαμβάνομαι τόσο τον εαυτό μου όσο και τους συνανθρώπους μου ως εξίσου συνειδητοποιημένους και ικανούς να αντιληφθούν το ίδιο ακριβώς. Συνειδητοποιώ τον άλλον σημαίνει ότι μπορώ να τον απεικονίσω στον εσωτερικό μου κόσμο, σεβόμενος τις ιδιαιτερότητές του αλλά ταυτόχρονα και τις δικές μου. Πρόκειται για μια θαυμαστή λειτουργία εσωτερικής δικαιοσύνης και ισορροπίας του εγώ.
Χαρακτηρίζοντας τους δύο κόσμους μονολεκτικά θα λέγαμε ότι ο ένας είναι ο κόσμος της «χρήσης» και ο άλλος της «σχέσης». Θα αποπειραθούμε να τους περιγράψουμε παρακάτω.
Ο χώρος της χρήσης είναι ο χώρος όπου «βασιλεύει» ο αριθμός, η ποσοτικοποίηση και μέτρηση των πάντων, η αποτελεσματικότητα και η παραγωγική διαχείριση, η συνεχής βελτιστοποίηση, η ποσοτική ιεράρχηση, η ελαχιστοποίηση της δομημένης αβεβαιότητας και του ρίσκου και η ολοένα επιταχυνόμενη λήψη αποφάσεων οι οποίες ευθυγραμμίζονται με τις παραπάνω απαιτήσεις. Σε αυτό τον χώρο κυριαρχούν η σκοπιμότητα, το κέρδος, η λογική των αγορών και της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, η κατανάλωση, ο ανταγωνισμός και η επιχειρηματικότητα. Στο χώρο της χρήσης ακμάζουν ιδέες που βοηθούν και υποστηρίζουν τα παραπάνω. Ο χώρος της χρήσης είναι υπεύθυνος για την γρήγορη ανάπτυξη προϊόντων και υπηρεσιών (φάρμακα, εμβόλια, ρομποτική χειρουργική, τηλεπικοινωνίες κ.λπ) με όσο γίνεται πιο προσιτές τιμές για τον πελάτη-καταναλωτή. Η καθημερινή μας ζωή περιβάλλεται και επηρεάζεται από τον κόσμο της χρήσης.
Ο κόσμος της σχέσης δεν περιγράφεται τόσο εύκολα. Δεν είναι ούτε διπολικά αντίθετος με αυτόν της χρήσης ούτε και υπάρχει για να τον ισορροπεί με βάση κάποια φόρμουλα ή φιλοσοφική θεωρία. Είναι χώρος νοητικά ανεξάρτητος και αυτοδύναμος. Η σχέση δεν αρχίζει εκεί που τελειώνει η χρήση, ούτε η χρήση τελειώνει και ακυρώνεται όταν αρχίζει ή όπου λειτουργεί η σχέση. Οι δύο αυτοί χώροι υπάρχουν και λειτουργούν παράλληλα. Ο μόνος σύνδεσμος ανάμεσά τους είναι ο άνθρωπος, ο οποίος ως συνειδητοποιημένο ον είναι ικανός να μετέχει και στους δύο.
Στον κόσμο της σχέσης, οι προτεραιότητες δεν είναι ποσοτικές αλλά σχετικιστικές και οι ενέργειες που απαιτούνται είναι μηδαμινές. Δεν μιλάμε εδώ για χρηστικές αναδιατάξεις ύλης και ενέργειας σε μαζικές κλίμακες, πχ. την κατασκευή ενός τούνελ ή μιας σιδηροδρομικής γραμμής, αλλά απειροελάχιστες όπως ο ήχος ενός τριζονιού, ένα αυγουστιάτικο δειλινό ή μια μνήμη προσώπου αγαπημένου. Ο τρόπος για να αντλήσουμε μια βιωματική εμπειρία από αυτά είναι να σχετιστούμε μαζί τους, να τα ενσωματώσουμε δηλαδή στην πλατύτερη συνειδητοποιημένη μας ύπαρξη. Αν και ο χώρος της χρήσης έχει κατορθώσει να εντάξει το «τέλειο ηλιοβασίλεμα» σε χρηστικούς μηχανισμούς (Σαντορίνη, Χαβάη…) αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν θέση και στο χώρο της σχέσης. Βέβαια είναι δύσκολο να σχετιστώ με έναν αυθαίρετο αριθμό αλλά αυτό δεν έχει να κάνει τόσο με τον αριθμό όσο με την πεπερασμένη «συνειδητότητά» μου, την ικανότητά μου δηλαδή να σχετιστώ με οτιδήποτε μου είναι αντιληπτό.
Ίσως ο προσφορότερος τρόπος για να προσεγγίσουμε τον χώρο της σχέσης είναι η παραδοχή ότι η χρήση από μόνη της δεν έχει τα ικανά και αναγκαία εκείνα στοιχεία που απαιτούνται για να συνθέσει νόημα, αν και θα πρέπει να παραδεχτούμε την ύπαρξη ανθρώπων για τους οποίους η χρήση αρκεί για να συνθέσει νόημα ζωής.
Η επιστήμη υποστηρίζει ότι από την αρχή της ζωής μας χρήση και σχέση παίζουν καθοριστικό ρόλο. Όταν μια μητέρα θηλάζει ένα νεογέννητο, οι δύο χώροι συνυπάρχουν και συν-ορίζουν την ταυτότητα του μωρού. Αν σε κάποια στιγμή στο μέλλον ο φυσικός θηλασμός υποκατασταθεί από τεχνικά μέσα ή κριθεί αντιπαραγωγικός και αναποτελεσματικός, τότε η σχέση θα έχει χάσει έδαφος. Η χρήση είναι δύσκολο να χάσει αντίστοιχα, διότι το νεογέννητο πρέπει να τραφεί για να επιβιώσει: η τροφή υπάρχει για να την αφομοιώνουμε και όχι για να σχετιζόμαστε μαζί της.
Έχοντας περιγράψει πόσο ισχυρά βασίζεται ο χώρος της χρήσης στην ποσοτικοποίηση ίσως εκπλαγούμε αν αναλογιστούμε ότι μια καθαρά μαθηματική έννοια, όπως ένας κύκλος, είναι αποτέλεσμα σχέσης. Ο κύκλος ορίζεται ως το σύνολο των σημείων εκείνων που απέχουν ίση απόσταση (ακτίνα) από ένα δοσμένο σημείο (κέντρο). Αποτελείται από σημεία τα οποία σχετίζονται μεταξύ τους με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Τα Μαθηματικά αποτελούν την κατεξοχήν επιστήμη των σχέσεων.
Αριθμός σημαίνει και απόλυτη εξίσωση: κάθε «ένα» είναι ταυτόσημο με οποιοδήποτε άλλο «ένα». Ο αριθμός αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό τρόπο σύνθλιψης μοναδικοτήτων. Στο βαθμό που αυτή η ισοπέδωση οδηγεί σε μεγαλύτερη χρηστική ωφέλεια, τότε ο αριθμός αποτελεί το φυσιολογικό λάβαρο του χώρου της χρήσης. Δεν φταίει όμως ο αριθμός γι αυτό αλλά η ανθρώπινη φύση πού τον διαχειρίζεται με αυτό τον τρόπο.
Ο David Brooks, κορυφαίος αρθρογράφος των New York Times και συγγραφέας, έγραψε πρόσφατα δύο βιβλία στα οποία κάνει λόγο για αξίες που αποτελούν πυλώνες για κάθε επιτυχημένο βιογραφικό καθώς και για εκείνες που έχουν θέση όχι στο βιογραφικό αλλά σε έναν επικήδειο λόγο. Με αυτό τον ευρηματικό τρόπο ο D.B. χαρτογραφεί τους κόσμους της χρήσης και της σχέσης χωρίς να τους ονομάζει. Καλό και σεβαστό το πλούσιο σε οικονομικές και επαγγελματικές επιτυχίες βιογραφικό, καλή και σεβαστή μια ζωή που διακρίνεται για την προσφορά και το έργο της πέρα και πάνω από το χρηστικό-ατομικό πεδίο. Ζωή που διακινδυνεύει την σχετικιστική υπέρβαση για να οδηγηθεί σε μια συνειδησιακή εκπλάτυνση και να αντλήσει νόημα ζωής πέρα από μια μονοδιάστατη χρηστική συμμετοχή σε έναν αμιγώς υλικό κόσμο.
Για να πατάμε σωστά και στους δύο χώρους πρέπει να αντιλαμβανόμαστε όχι μόνο τα φαινόμενα αλλά και τις σχέσεις μεταξύ τους, τους ανεπαίσθητους κυματισμούς, τα ριζικά πρότυπα, τους βαθύτερους ρυθμούς. Σε αυτό, ευτυχώς, η καλή ποίηση δρα αποκαλυπτικά: ο ποιητής κοινωνεί τα κλειδιά στον αναγνώστη για μια καλύτερη από κοινού ανάγνωση του κόσμου. Η ποίηση ανοίγει νέες πύλες και αναβαπτίζει τη σχέση μας με τον κόσμο.
Καταλήγω παραθέτοντας μερικούς στίχους από μια νέα Κρητική ποιητική προσέγγιση, την οποία θεωρώ αξιόλογη ακριβώς διότι «βγάζει» στη σχέση: «Μ’ εκείνο το παλιό το λουξ/βρεθήκαμε μια δυο φορές νύχτα στου παραδείσου τις φωλιές/χλωροί στ’ αγιάζι κι άκοποι απ’ τον ομφάλιο του κόσμου λώρο/δίπλα στα σαλιγκάρια που ’χουν την άσπρη τη γραφή…» (Δ. Περοδασκαλάκη, Παιγνίδι Ανοιχτό, εκδ. Γαβριηλίδη 2015).
Άσπρη η γραφή του κόσμου κατά τον ποιητή, διάφανη και μυστηριώδης, όπως η αίσθηση που μένει όταν κατασταλάξει μέσα μας ένα Αυγουστιάτικο μακροβούτι.
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης.
Είναι Ηλ/γος Μηχανικός (PhD) και εργάζεται στις ΗΠΑ
