Του Γιάννη Παπαδάκη*

Εκπλήσσει το γεγονός ότι το πολιτικό σύστημα της Ελλάδας δεν έχει κατορθώσει να δημιουργήσει κάτι υγιές και καινούργιο το οποίο να έχει ήδη βρει ευρεία ανταπόκριση στους πολίτες.

Βέβαια υπάρχουν οι ΑΝΕΛ, το Ποτάμι και ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά τα πρώτα δύο δεν έχουν αποκτήσει μεγάλη δυναμική στην κοινωνία ενώ το τελευταίο σχήμα -με τη σημερινή ιδιοσυστασία του- τρίζει. Η Χρυσή Αυγή είναι επίσης μια νέα «δημιουργία» η οποία, παρά τις όποιες κατηγορίες και αντιδράσεις, φαίνεται ότι διαθέτει ερείσματα σε ένα τμήμα των ψηφοφόρων.

Αν και τα τελευταία έξι χρόνια πλήθυναν τα κόμματα, μικρά και μεγάλα, εντός και εκτός Βουλής, καθώς και οι αρχηγοί που τα εκπροσωπούν, οι «γέννες» αυτές δεν υπήρξαν φορείς μιας σωτήριας δυναμικής για τη χώρα.

Σε προηγούμενο κείμενό μας, είχαμε αναφερθεί στην χρησιμότητα του δημοψηφίσματος ως μέρος ενός σχεδίου Β από τον Αλέξη Τσίπρα για να επαναπροσδιορίσει τη θέση του στο κόμμα του και να επιχειρήσει μια στροφή προς το κέντρο, αποβάλλοντας τόσο τους δραχμιστές όσο και την ανάγκη για πολιτικές ακροβασίες και κομματικές συμμαχίες υψηλού κινδύνου.

Σε αυτό, ο κ. Τσίπρας φαίνεται να ακολουθεί την πορεία και το παράδειγμα του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος ενώ άρχισε με τα γνωστά προεκλογικά συνθήματα «έξω από την ΕΕ (τότε ΕΟΚ)», «έξω από το ΝΑΤΟ» το 1981, κατέληξε να πει και αυτός το μεγάλο ναι και στις δύο συμμαχίες, έχοντας αποκτήσει το πάνω χέρι στο ευρύτερο εσωτερικό πολιτικό και θεσμικό μέτωπο (πχ. προεδρικές εκλογές 1985).

Ένα ιδιοφυές χαρακτηριστικό του Α.Π. ήταν ότι κρατούσε τις προθέσεις του και τη στρατηγική του κρυφές ακόμα και από τον στενό του κύκλο. Έτσι διατηρούσε το απόλυτο πλεονέκτημα της έκπληξης, το οποίο και εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο. Συχνότατα δε, εκφραζόταν μέσω «αξιόπιστων κυβερνητικών πηγών» οι οποίες λάμβαναν το εκάστοτε χρίσμα για να ανακοινώσουν, πχ. αν η συμπεριφορά κάποιου στελέχους ή ομάδας στελεχών του ΠΑΣΟΚ παραβίαζε κόκκινες γραμμές που μόνο ο Α.Π. ήταν σε θέση να καθορίζει και να ελέγχει. Ο Α.Π. ήταν επικοινωνιακός «γκουρού» πολύ πριν τα πανεπιστήμια αρχίσουν να διδάσκουν και να ερευνούν το θέμα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν υπήρξε μόνο πολιτικός αλλά ήταν και οικονομολόγος με διεθνές κύρος, έμπειρος ακαδημαϊκός, επιτυχημένος συγγραφέας και σοβαρός στοχαστής. Ήταν επίσης δεινός ρήτορας και χαρισματικός ηγέτης, παρά τις όποιες διαφωνίες μπορεί να έχει ο καθένας μας για τον τρόπο που κυβέρνησε το ΠΑΣΟΚ την Ελλάδα ή την τελική αποτίμηση του ιστορικού κύκλου διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Ο Α.Π. ήταν αδιαμφισβήτητα ένας «Μαγγελάνος» της ελληνικής ψυχής.

Παρ’ όλα αυτά, ενώ μιλούσε (και σωστά) για το πρόβλημα της χαμηλής παραγωγικότητας στην Ελλάδα, δεν κατόρθωσε να δώσει ώθηση στην παραγωγικότητα του ιδιωτικού τομέα, να συρρικνώσει το κράτος (αντίθετα μάλιστα), να καταπολεμήσει την γραφειοκρατία, να δώσει έμφαση στη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα και την αξιοκρατία. Η στροφή προς τον «τρίτο δρόμο» που οραματίστηκε και επιδίωξε, για να επιτευχθεί η πολυπόθητη κοινωνική και οικονομική ευημερία στην Ελλάδα δεν απέδωσε σταθερούς καρπούς.

Αυτές οι μάχες χάθηκαν δυστυχώς. Η Ελλάδα παραμένει μια χώρα με ένα αναποτελεσματικό πλέγμα θεσμικών και γραφειοκρατικών μηχανισμών το οποίο δεν ωθεί τη χώρα προς την εξωστρέφεια, δεν υποστηρίζει δυναμικά ανοίγματα στην διεθνή παραγωγική και πολιτισμική αρένα, δεν προσφέρει κίνητρα για να αναληφθούν και να αντιμετωπιστούν επιτυχώς διαχειρίσιμα ρίσκα μικρής ή μεγάλης κλίμακας.

Στροφές εξίσου θεαματικές και δαπανηρές συμβαίνουν και αλλού. Όταν προεκλογικά το 1988 ο (γηραιότερος) George Bush είχε εμφατικά διακηρύξει “read my lips, no new taxes” (διαβάστε τα χείλη μου, όχι νέοι φόροι) ενώ κατά τη διάρκεια της προεδρίας του (1989-93) αναγκάστηκε να επιβάλλει νέα φορολογία, η θεαματική αυτή στροφή του κόστισε την επανεκλογή στο προεδρικό αξίωμα των ΗΠΑ.

Από την πρόσφατη πολιτική πορεία του Αλέξη Τσίπρα αντιλαμβάνεται κανείς ότι το πολιτικό του αισθητήριο τον έχει οδηγήσει σε θεαματικές στροφές, τις οποίες θα ακολουθήσουν και άλλες. Υπάρχει ένα ισχυρό στοιχείο «εξαναγκασμού» εδώ, που δεν υπήρχε για τον Α.Π., αλλά αυτό χρειάζεται και χρησιμεύσει ακριβώς για να συντελεστεί το τελικό αποτέλεσμα, που δεν είναι άλλο από το να βγει ο Α.Τ. πολιτικά κερδισμένος από όλες αυτές τις μάχες. Η αλυσίδα αιτίου-αιτιατού είναι εύκολα αντιληπτή: κάθε στροφή και εκκαθάριση, κάθε εκκαθάριση και νέα προοπτική για να γίνει το προσωπικό πολιτικό όραμα πραγματικότητα.

Το σενάριο της επερχόμενης στροφής του Α.Τ. προς μια αυτοδύναμη κυβερνητική πλειοψηφία θα παιχτεί τους επόμενους μήνες, με κατάληξη σε νέες εθνικές εκλογές. Το σκηνικό συμπληρώνεται μεθοδικά, π.χ. με τις πρόσφατες δηλώσεις Φλαμπουράρη για εκλογές, όταν «ο πρωθυπουργός εξέφραζε σε συνεργάτες του τον προβληματισμό του για τη θεσμική δυσαρμονία που προκαλείται από την κατά τα άλλα σεβαστή επιλογή της κ. Κωνσταντοπούλου να διαφοροποιείται από την συλλογική κατεύθυνση της κυβέρνησης και της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας που την στηρίζει» (Τα ΝΕΑ 23/7), ή όταν εμμένει να συνδέει διαρροές και τυχόν απώλεια της βουλευτικής πλειοψηφίας με εκλογές, αντί να αποδέχεται το ενδεχόμενο δημιουργίας μιας διακομματικής κυβέρνησης υπό την ηγεσία του.

Σίγουρα η δραματική στροφή του Α.Τ. από τις προεκλογικές του δεσμεύσεις μέχρι το τρίτο μνημόνιο αλλά και κατά την πορεία των πολύμηνων διαπραγματεύσεων με τους δανειστές, με κατάληξη το δημοψήφισμα και τις κλειστές τράπεζες, έχει ήδη κοστίσει πολύ. Το παραδέχθηκε άλλωστε και ο ίδιος, ίσως δε να είναι αυτός και ένας από τους λόγους που ο ελληνικός λαός τον τιμά ακόμα με την εμπιστοσύνη του.

Οι ισχυρά προσωποπαγείς δομές του πολιτικού-κομματικού συστήματος στην Ελλάδα αλλά και η επίμονη υπεροχή του θυμικού ως εργαλείου λήψης αποφάσεων και ιεράρχησης προτεραιοτήτων αντί της λογικής, συνδυασμένης με κοινά αποδεκτούς κανόνες και διαδικασίες, επιτείνουν τη ζημιά και δημιουργούν τάσεις για καθοδικές σπείρες που δύσκολα αναστρέφονται.

Το διαφορετικό στοιχείο εδώ είναι ότι στην επερχόμενη στροφή προς μια λιγότερο ριζοσπαστική, αμιγώς φιλοευρωπαϊκή και αυτόνομη βουλευτική πλειοψηφία, ο Α.Τ. θα βρει τους Ευρωπαίους και το ΔΝΤ στο πλευρό του. Ένα τέτοιο σενάριο είναι επιθυμητό και για τους δανειστές-εταίρους μας διότι βραχυκυκλώνονται οι συνιστώσες Λαφαζάνη και Κωνσταντοπούλου, φεύγουν οι ανένταχτοι IOU-δραχμιστές τύπου Βαρουφάκη, απομακρύνονται οι ΑΝΕΛ και μαζί τους η ανάγκη για ανάλογες κομματικές συμμαχίες υψηλού κομματικού και ιδεολογικού κινδύνου. Παράλληλα ενισχύεται ένα πρόσωπο που έχει δείξει δείγματα φιλοευρωπαϊκής γραφής σε δύσκολες συνθήκες και δεν αποτελεί προϊόν του παλαιοκομματικού «αμαρτωλού» παρελθόντος.

Δεν αποκλείεται οι δανειστές, όταν αντιληφθούν το μεγάλο όφελος του σεναρίου αυτού να επιδείξουν ακόμα μεγαλύτερη διαπραγματευτική ελαστικότητα, έτσι ώστε να υπάρξει χρόνος για να «δέσει η γέννα» και να μπει η χώρα σε μια τροχιά σκληρής δουλειάς και ανάκαμψης. Η αναπόφευκτη αναδιάρθρωση (επιμήκυνση) του χρέους θα είναι το απαραίτητο «μπόνους», για να ευοδωθεί το αποτέλεσμα, να αποκατασταθεί η επενδυτική εμπιστοσύνη, να επιταχυνθεί η οικονομική ανάκαμψη και να πάψει επιτέλους η Ελλάδα να είναι ο μόνιμος πονοκέφαλος της Ευρώπης.

Αν συμβεί αυτό, θα έχουν περάσει (χαθεί) έξι ολόκληρα χρόνια για να δημιουργήσει το ελληνικό πολιτικό σύστημα μια δυναμική -έστω σε επίπεδο ενός και μόνο προσώπου- η οποία να είναι φορέας μιας ρεαλιστικής δυνατότητας για βαθιές δομικές αλλαγές, ώστε να επαναθεμελιωθεί η Ελλάδα σε στέρεες βάσεις στο διαχειριστικό μέτωπο.

Το ερώτημα που απομένει είναι να δούμε αν οι μέχρι τώρα ατυχείς κυβερνητικές επιλογές του Α.Τ. που δε βοήθησαν ούτε στις διαπραγματεύσεις ούτε και στην ισχυροποίηση της πολιτικο-οικονομικής θέσης της Ελλάδας ήταν αποτέλεσμα «εξαναγκασμένων» ενδοκομματικών συμβιβασμών ή προϊόν προσωπικών πεποιθήσεων και ιδεολογικών προτεραιοτήτων. Αυτό θα απαντηθεί σύντομα μια και ο Αλέξης Τσίπρας φαίνεται ότι θα χρισθεί απόλυτος κυρίαρχος του ελληνικού πολιτικού παιχνιδιού στις επόμενες εκλογές και μάλιστα με την συγκατάθεση των Ευρωπαίων.

Ο κ. Τσίπρας ναι μεν άντεξε στο «βάπτισμα της φωτιάς» που πήρε στην Ευρώπη αλλά το πείραμα κόστισε στους Έλληνες πολλά δισεκατομμύρια, τα οποία τώρα έχουν αναγκαστικά επενδύσει στο πρόσωπό του ως νέο ηγέτη και de facto υποψήφιο σωτήρα της χώρας. Όσο κι αν τα παθήματα του πρόσφατου ιστορικού παρελθόντος δεν έχουν γίνει μαθήματα, η «γέννα» αυτή πρέπει πάση θυσία να καρποφορήσει και να αποδώσει τα μέγιστα. Είναι άλλωστε η τελευταία ευκαιρία και γι αυτό θα πρέπει να την πάρουμε όλοι στα σοβαρά.

Τόσο οι στείρες εμμονές σε πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις όσο και οι θεαματικές στροφές δημιουργούν κόστος το οποίο συνήθως καλείται να πληρώσει ο λαός. Πρέπει να υπάρχει το κατάλληλο μέτρο, το οποίο δυστυχώς δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί αντικειμενικά μια και πρόκειται για έννοια λεπτή και αφηρημένη. Ίσως αυτό ακούγεται προκλητικά δύσκολο, όμως στη βάση του δεν είναι: όλοι γνωρίζουμε ότι για να απογειωθεί ένα αεροπλάνο, ο αεροδιάδρομος πρέπει να είναι ευθύς και χωρίς εμπόδια. Όσο υπάρχει ανεκτικότητα για θεαματικές στροφές, για στείρες εμμονές και αδιέξοδες εκπλήξεις τόσο θα υπάρχουν και οι εκείνοι που θα τις τολμούν με όλες τις συνέπειες που φέρουν οι επιλογές τους αυτές, ενώ ο τελικός λογαριασμός θα βαραίνει κάθε φορά τον ελληνικό λαό που τις επιτρέπει.

* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι Ηλ/γος Μηχανικός (PhD) και εργάζεται στις ΗΠΑ