Του Eυτύχιου Καλογεράκη*
Κρήτη. Νησί με εξαιρετική προνομιακή γεωγραφική θέση, που βρίσκεται στη μέση της λεκάνης της Μεσογείου, ανάμεσα στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, με σπάνια, σχεδόν μοναδική σύνθεση γεωγραφικών και κλιματολογικών συνθηκών. Το μέγιστο μήκος της από το ανατολικό ακρωτήρι της Σίδερο, έως το δυτικό της Γραμβούσας, είναι 260 χιλιόμετρα και το μέγιστο πλάτος 56 χιλιόμετρα, με μικρότερο τον Ισθμό της Ιεράπετρας 12 χιλιόμετρα. Η εδαφική της διαμόρφωση παρουσιάζει μια αξιοθαύμαστη ιδιαιτερότητα, αφού συνδυάζει στοιχεία του βορρά και του νότου, της Ευρώπης και της Αφρικής. Οι εναλλαγές του τοπίου και των κλιματολογικών συνθηκών είναι τέτοιες που διαφοροποιούν την εικόνα μέσα σε ελάχιστα χιλιόμετρα. Οι φυσικές καλλονές, που τέρπουν και αιχμαλωτίζουν την όραση είναι μοναδικές. Καμιά περιοχή του κόσμου δεν έχει τον πλούτο και την ποικιλία της χλωρίδας και της πανίδας της. Υπάρχουν εκατοντάδες δένδρων και φυτών και δεκάδες ζώων, πτηνών, ερπετών και εντόμων, μοναδικά στον κόσμο. Εδώ συνυπάρχουν οι κέδροι και τα ορεινά κυπαρίσσια με τις ελιές, τους φοίνικες και τα μπανανόδενδρα, ενώ σε πολλές περιοχές της νότιας Κρήτης ο χειμώνας είναι τόσο ήπιος, ώστε τα χελιδόνια δεν φεύγουν ποτέ. Ο ποιητής Πολέμης συνοψίζοντας την ιστορία της, την υμνεί λέγοντας: «Της αστραπής και της βροντής η Κρήτη και των τυράννων η ακοίμητη φοβέρα η Κρήτη η Κρήτη».
Η ιστορία της Κρήτης αρχίζει από τους νεολιθικούς χρόνους, 6.000 π.Χ. και συνεχίζει ουσιαστικά με τον πρώτο στην Ευρώπη πολιτισμό τον Μινωικό, από τον μυθικό βασιλιά Μίνωα, γιο της Ευρώπης και του Δία, από τον οποίο ονομάστηκαν Μίνωες όλοι οι βασιλιάδες της Κρήτης για πολλούς αιώνες. Ο Μινωικός πολιτισμός, δημιουργήθηκε πριν την κάθοδο των Ελληνικών φύλων, από προέλληνες. Αρχίζει το 4.000 π.Χ. «Ο Μίνωας είναι ο παλαιότερος από όσους έχουμε ακουστά που απόχτησε ναυτική δύναμη και κυριάρχησε στις περισσότερες απ’ όσες λέμε τώρα ελληνικές θάλασσες κι έγινε άρχοντας στις Κυκλάδες κι εγκατέστησε αποικίες στις περισσότερές τους…κι έβαλε άρχοντες τους γιους του. Κι όπως ήταν φυσικό, ξεκαθάρισε από τη θάλασσα τους ληστές και πειρατές, για να έρχονται τα εισοδήματα από τα νησιά σε αυτόν τον ίδιο»: (Βλ.Θουκιδίδη, Ιστορία, Α, 4, μτφρ. Ε. Λαμπρίδη). Στη συνέχεια λόγω της μεγάλης δύναμης των Μινωιτών γίνονται υποτελείς και οι Αθηναίοι εξ ου και ο μύθος με το μινώταυρο και τον Θησέα. Κατά τον Διόδωρο δε τον Σικελιώτη ο «Μίνως πρώτος των Ελλήνων ναυτικήν δύναμιν συστησάμενος εθαλασσοκράτει και νήσους πολλούς κατέκτησε». Ο λυρικός ποιητής Βακχυλίδης στην επινίκιο ωδή Α, αναφέρει για την πατρίδα του Κέα: «Ο αρήιος (πολεμικός) Μίνως με τα ταχύπλοα και όμορφα πλοία νίκησε την ομορφομαλλούσα και λυγερή νύμφη της Κέας τη Δεξιθέα».
Συγκρούσεις αλλά και ειρηνικές επαφές είχαν και με τους Αιγυπτίους στα κείμενα των οποίων αναφέρονται ως Κεφτί, όπως δείχνουν τα μινωικά ευρήματα στις ανασκαφές της Αιγύπτου και τα αιγυπτιακά στα μινωικά ανάκτορα.
Το 1900 π.Χ. κτίζονται τα ανάκτορα της Κνωσού και της Φαιστού με διακριτικό τους γνώρισμα την απουσία τειχών και οχυρώσεων, πράγμα σπάνιο αν όχι μοναδικό στον αρχαίο κόσμο, λόγω της μεγάλης ναυτικής δύναμης που είχαν, η οποία τους έκανε να μην αισθάνονται φόβο από κανένα.
Οι Μινωίτες ήταν μεσογειακή φυλή, μέτριου αναστήματος, αδύνατοι, μελαχρινοί. Σημαντική θέση είχε η γυναίκα στην μινωική Κρήτη, σε αντίθεση με τον μισογυνισμό που επικρατούσε σ’ όλους σχεδόν τους άλλους αρχαιοελληνικούς πολιτισμούς και φιλοσόφους. Οι δούλοι ήταν περιορισμένοι. Λάτρευαν γυναικείες θεότητες. Τόποι λατρείας ήταν τα σπήλαια και οι κορυφές των βουνών σε βωμούς και όχι ναούς. Κατάλοιπα τέτοιων μορφών λατρείας έχουν βρεθεί στο σπήλαιο των Καμαρών και στο σπήλαιο στη Νίδα. Οι γραφές που ανέπτυξαν ήταν η ιερογλυφική στην οποία κάθε λέξη συμβολίζεται με ένα ζώο, π.χ. ψάρι, πουλί. Μετά χρησιμοποιήθηκε η Γραμμική Α, στην οποία τα γράμματα αποδίδονται με σχήματα πιο απλοποιημένα. Η ιερογλυφική και η γραμμική Α, δεν έχουν διαβαστεί μέχρι σήμερα. Μετά αναπτύχθηκε η Γραμμική Β, ενώ μετά την κάθοδο των Αχαιών στην Κρήτη και στην Ελλάδα μιλούν την ίδια γλώσσα.
Ο Μίνωας, η Πασιφάη, ο Μινώταυρος, η Αριάδνη, ο Δαίδαλος και ο Ίκαρος είναι πλούσια και γοητευτικά θέματα της ελληνικής μυθολογίας και έχουν την αρχή τους στην Κρήτη μαζί με τον κρηταγενή Δία. Περίφημα ήταν τα ανάκτορα της Κνωσού και Φαιστού, που ήταν πολυώροφα και δαιδαλώδη εξ ου και ο μύθος για τον Λαβύρινθο που έκτισε ο Δαίδαλος, με τοιχογραφίες, ζωγραφικές απεικονίσεις, υδρευτικό και υπόγειο αποχετευτικό σύστημα, θερμαινόμενα λουτρά, τουαλέτες κλπ. Οι πρόγονοι των Ευρωπαίων την περίοδο αυτή ζούσαν σε ημιάγρια κατάσταση στα σπήλαια και στις στέπες της Ευρώπης, σε νομάδες, χωρίς ίχνος πολιτισμού. Τα ανάκτορα της Ευρώπης, όπως αυτά στη Βιέννη, 3.500 χιλιάδες χρόνια μετά τα μινωικά, δηλαδή το 1500 μ.Χ., δεν είχαν λουτρά και τουαλέτες, οι φυσικές ανάγκες τους γίνονταν σε δοχεία, τα οποία το πρωί οι υπηρέτες τα έβγαζαν έξω. Η δυσοσμία από την έλλειψη λουτρών και τουαλετών, τους ανάγκαζε να χρησιμοποιούν αρώματα και έτσι δημιουργήθηκε η συνήθεια χρήσης αρωμάτων κυρίως στις γυναίκες.
Το 1700 π.Χ καταστρέφονται τα ανάκτορα από σεισμό και ανοικοδομούνται πάλι με ζωή ως το 1450 π.Χ. Τότε δημιουργούνται και οι βασιλικές επαύλεις Ζάκρος, Μάλια.
Γύρω στο 1600 π.Χ. γράφεται ο περίφημος δίσκος της Φαιστού, ο οποίος δεν έχει διαβαστεί μέχρι σήμερα και περιέχει μάλλον μία προσευχή.
Το 1400 π.Χ γίνεται ξαφνική καταστροφή από «τσουνάμι» που δημιουργήθηκε από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Μετά απ’ αυτό αρχίζουν να έρχονται στην Κρήτη τα πρώτα ελληνικά φύλα οι Αχαιοί. Ο πατέρας της Ιστορίας Ηρόδοτος, τον 5ο μ.Χ. αιώνα σημειώνει: «Άνδρες διαφόρων εθνοτήτων αλλά κυρίως Έλληνες ήρθαν να εγκατασταθούν στην Κρήτη αφού αυτή ερημώθηκε». (Βλ.Ηροδότου, Ιστορία, 8, 171, μτφρ. φιλολογική ομάδα Κάκτου).
Στον Τρωικό πόλεμο το 1250 π.Χ. περίπου, αναφέρει ο Όμηρος ότι ως Έλληνας συμμετέχει και ο βασιλιάς της Κρήτης Ιδομενέας και ο Μηριόνης και επτά κρητικές πόλεις: Κνωσός, Φαιστός, Γόρτυνα, Μίλατος, Λύκαστος, Λύκτος, Ρύτιον. Από τότε δείχνουν αξιοθαύμαστη πολεμική ανδρεία κατά τον ιστορικό Ηρόδοτο: «Έπειτα, στην τρίτη γενιά μετά το θάνατο του Μίνωα, ξέσπασε ο Τρωικός πόλεμος, στον οποίο οι Κρήτες αποδείχτηκαν από τους καλύτερους πολεμιστές που είχε στη διάθεσή του ο Μενέλαος»: (Βλ. Ηροδότου, Ιστορία,ό.π. 8, 171). Όταν επέστρεψε όμως στην Κρήτη ο βασιλιάς Ιδομενέας, δεν έγινε δεκτός, γιατί στην Κρήτη κυριαρχούσαν πλέον οι Μυκηναίοι.Έτσι αναγκάστηκε να φύγει στην Αίγυπτο, όπως και ο βασιλιάς της Σπάρτης Μενέλαος με την ωραία Ελένη, που πήρε από την Τροία, κατά κάποιους ιστορικούς.
Ο Όμηρος (800-700 π.Χ.) υμνεί την Κρήτη λέγοντας: «Στο πέλαγος τ’ αστραφτερό είναι μια χώρα, η Κρήτη, πανέμορφη και καρπερή και θαλασσοζωσμένη. Κατοίκους έχει αρίθμητους και πόλεις ενενήντα. Πολλές οι γλώσσες που μιλούν. Έχει Αχαιούς η χώρα και Κρήτες μεγαλόκαρδους, έχει και Κυδωνιάτες, και Δωριέων τρεις φυλές και Πελασγούς λεβέντες»: (Βλ.Ομήρου, Οδύσσεια, ΤΑ στιχ. 172).
Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης θαυμάζουν τη σοφή νομοθεσία των Κρητών, περίφημο δείγμα της οποίας είναι «η βασίλισσα των επιγραφών» της Γόρτυνας, που είναι η αρχαιότερη γνωστή νομοθεσία στην Ευρώπη, γραμμένη περίπου το 450 π.Χ.
Το 350 με 320 π.Χ, στην εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου εναντίον των Περσών οι Κρήτες συμμετέχουν με πλοία. Ο περίφημος Ναύαρχος του Μ. Αλεξάνδρου, Νέαρχος γεννήθηκε στην μινωική πόλη Λατώ και σαν έφηβος έζησε στη Μακεδονία. Ήταν ο διοικητής του στόλου στον περίπλου της Ινδικής το 325. Εξερεύνησε την παραλιακή ζώνη από τις εκβολές του ινδικού ποταμού έως τον περσικό κόλπο και κατέγραψε τις παρατηρήσεις του στο ημερολόγιο του που χάθηκε, όμως στοιχεία του καταγράφηκαν στο έργο του ιστορικού Αρριανού περί « Ινδικής».
Οι καλύτεροι τοξότες της στρατιάς του Μ. Αλεξάνδρου (έντεκα σαΐτες το λεπτό) ήταν Κρητικοί. Ο Αλέξανδρος για να τιμήσει την προσφορά των Κρητικών στην εκστρατεία του έκτισε μία πόλη και της έδωσε το όνομα Κρητόπολις.
Την περίοδο των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου, η Κρήτη βρίσκεται στο κέντρο των επεκτατικών βλέψεων των Πτολεμαίων της Αιγύπτου και των ελληνιστικών βασιλείων της ανατολής. Τότε συνάπτουν συμμαχίες με τις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις της περιοχής επί των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου, την Αλεξάνδρεια, τη Ρόδο, την Αντιόχεια.
*Ο Ευτύχιος Καλογεράκης είναι Σύμβουλος Δ/θμιας Εκπ/σης Περιφ. Πελοποννήσου-Ζακύνθου

