Της Μαίρης Ντίνου*

Ο σκηνοθέτης Τηλέμαχος Μουδατσάκις επιλέγει, οχι τυχαία, τους «Πέρσες» του Αισχύλου, για να διατυπώσει μια ολοκληρωμένη και κυρίως μια αισθητικά και φιλοσοφικά τεκμηριωμένη πρόταση για το αρχαίο δράμα και να την καταθέσει στη θεατρική κοινότητα, αναδεικνύοντας για άλλη μια φορά το σκηνικό δοκίμιο. Στο τραγικό κείμενο των «Περσών», με τους μακρείς και φαινομενικά στατικούς μονολόγους, δραματοποιεί αντιστικτικά οπτικές και ακουστικές εικόνες, με τρόπο που ο θεαματικός λόγος μετατρέπεται σε άκρως ενδιαφέρον θεατρικό παιχνίδι, ιδιαίτερα απολαυστικό για τον θεατή. Ως γνώστης των αρχών που διέπουν το κλασσικό έργο ο σκηνοθέτης αντιτάσσει στα φορτισμένα με βαρύτητα τραγικά σημεία του έργου - κορυφαία κομβικά σημεία το όνειρο της Άτοσσας και το ανακάλημα του νεκρού Δαρείου -, την ελάφρυνση που προσφέρει μια παραστατική γλώσσα, συμβολική, εμπλουτισμένη με φωνητικά και κινησιολογικά τοπία που παραπέμπουν: σε αρχαία ανάγλυφα, σκηνές από ζωφόρους, μετόπες, αετώματα, γεωμετρικά σχήματα, αλλά και σε σκηνές από αναγεννησιακούς πίνακες ή στις φωτοσκιάσεις του Ρέπραντ. Την ελάφρυνση ακόμα από τον τραγικό λόγο, μονόλογο ή διάλογο, εξασφαλίζουν τα παραδοσιακά μελίσματα που παρεμβάλλονται, τραγουδισμένα ατομικά και ομαδικά, με τη συνοδεία παραδοσιακών οργάνων .

Στον κυρίαρχο καμβά των συμβολισμών περιλαμβάνονται σημεία του ανθρωπίνου σώματος, τα οποία εκφράζουν φωνητικά και κινησιολογικά το τραγικό. Το σώμα, ως σώμα μεταμορφώσεων του ηθοποιού και ως σώμα αναφοράς, στα διάφορα μέλη του και ως όλον, πρωταγωνιστεί σε κάθε σκηνή: τα χέρια, παλάμες και μπράτσα, τα πόδια, πατούσες και αστράγαλοι, τα πρόσωπα, ανφάς και προφίλ, εξασκημένα και πειθαρχημένα στο σωματικό κώδικα που υπηρετούν, προβάλλουν φωτισμένα από τον εσωτερικό πόνο, σε αντίστιξη με το σκοτεινό ρούχο που τυλίγει το υπόλοιπο σώμα, υπογραμμίζοντας τραγικές καταστάσεις, αισθήματα, ήθη. Ολόκληρο το σώμα, φωτεινό ή σκοτεινό, υποφέρει, πάσχει και συμπάσχει, είτε μόνο, είτε σε σύμπλεγμα με τα άλλα σώματα: φοβάται, τρέμει, κραυγάζει, δονείται, συστέλλεται, εγκλωβίζεται και ελευθερώνεται, λυγίζει και ορθώνεται, ενώνεται στον πόνο και ξεκόβει. Η πλούσια γλώσσα του τραγικού σώματος ενεργοποιεί την εικονική και νοητική φαντασία του θεατή μεταφέροντάς τον σε χώρους αλήθειας: εκεί, όπου διαλέγονται ο αρχετυπικός κόσμος του ονείρου, με τις παράδοξες συλλογικές απεικονίσεις -όνειρο Άτοσσας και οι συμβολικές μορφές της εξιστόρησης με τα πόδια που παίζουν και αναπαριστάνουν, σαν θέατρο στο θέατρο- και ο κόσμος του πραγματικού με τους ονειροκρίτες και ερμηνευτές των σημείων. Επίσης, ο αρχετυπικός κόσμος επικοινωνίας ζωντανών-νεκρών, το ανακάλημα του νεκρού, για τον οποίο πίστευαν ότι κατέχει τη σοφία των χθόνιων πνευμάτων, όπως εκφράζεται μέσα από οριζόντιες και κάθετες πλάκες που μετακινούνται κι άλλοτε δείχνουν το νεκρό, μέσα από το «κάδρο» του να συνομιλεί με το ζωντανό, άλλοτε πάλι έξω από αυτό, κρατώντας ωστόσο την επαφή του με τον «άλλο» κόσμο. Η φασματική σκηνική απεικόνιση της «έγερσης» του νεκρόύ, αποτελεί πρόκληση και στοίχημα για τους περισσότερους σκηνοθέτες των «Περσών», αλλά και των «Χοηφόρων» του Αισχύλου -το ανακάλημα του Αγαμέμνονα -. Εδώ κερδίζεται με τη διαφορετικότητα ή και την αλλοίωση της φωνητικής εκφοράς του νεκρού και με την εναλλαγή της κίνησης των οριζοντίων και καθέτων πλακών σε συνδυασμό με την κίνηση των χεριών των δρώντων προσώπων.

Ο ρυθμός της παράστασης, τον οποίο εξασφαλίζουν η πολλαπλότητα των γλωσσικών και παραγλωσσικών σημείων (βασική αρχή της ποιητικής της παράστασης είναι η πολλαπλότητα σε σχέση με την απλότητα), οι φωνητικές εναλλαγές στην εκφορά του λόγου, χαμηλή - δυνατή, αργή -γρήγορη (αρχή της βραδύτητας σε σχέση με την ταχύτητα) ψίθυρος-κραυγή, τονισμοί και επιτονισμοί, το σύρσιμο της φωνής στην έκταση μιας λέξης, συλλαβής ή συμφώνου και η επαναφορά της στη φυσιολογική ροή, απογειώνουν και προσγειώνουν το θεατή στην περιπέτεια αυτής της θέασης, ενώ ανανεώνουν το ενδιαφέρον του στη κάθε στιγμή. Ο φωνητικός κώδικας που στοιχειοθετεί τη μουσικότητα της παράστασης και μαζί με τη μουσική του έργου που το διαπερνά σαν αόρατο ενοποιητικό νήμα, σχολιάζει, υπογραμμίζει και προεκτείνει τα τεκταινόμενα επί σκηνής, δίνοντας στον θεατή τις αναγκαίες ανάλαφρες ή επιβαρύνουσες νότες τη στιγμή που τις χρειάζεται. Όποια οπτική γωνία και αν επιλέξει ο θεατής, προκειμένου να απαθανατίσει σκηνές από τις ευρηματικές, αλλά μεστές τραγικού νοήματος συμβολικές εξεικονίσεις του έργου, με απλά μάτια ή με φωτογραφικό φακό, αυτές θα είναι αισθητικά άψογες. Με αυτό τον τρόπο, που ανεβάζει το δείκτη αισθητικής στην παράσταση του αρχαίου δράματος, κινητοποιείται η δημιουργική φαντασία του θεατή, εμπλουτίζεται η εμπειρία του, ενώ η γνώση ή η επίγνωση του τραγικού καθίσταται καθαρτήρια γι’αυτόν. Εξαιρετικές οι ερμηνείες και των πέντε ηθοποιών (Γιάννης Ασκάρογλου, Χρήστος Μπαλτάς, Αγησίλαος Αλεξίου, Αρτέμις Γαβριλούκ και Ελένη Ορνεράκη). Μια παράσταση - υπόδειγμα για τους πολλούς και τους ολίγους, σχολείο για όλους, κυρίως τους νέους.

* Η κ. Μ. Ντίνου είναι καθηγήτρια φιλόλογος, διδάκτωρ αρχαίου δράματος του Πανεπιστημίου Αιγαίου