Θα αναφερθούμε σε δύο ζητήματα, τα οποία βρίσκονται στον πυρήνα των προβλημάτων που ταλανίζουν την Ελλάδα αλλά δεν περιορίζονται γεωγραφικά ή κοινωνικά αποκλειστικά σε αυτήν. Διπλά «ιατρικό» το εγχείρημα: διαγνωστική ανάλυση και πρόταση για «θεραπευτική» αγωγή.
Το πρώτο είναι το πρόβλημα του χρέους και η διασύνδεσή του με την «ηθική σφαίρα», π.χ. την αξιοπρέπεια, την εμπιστοσύνη, την αξιοπιστία. Αναφερόμαστε στο χρέος ως υποχρέωση με την ευρύτερη έννοια και όχι στενά οικονομική. Η υποχρέωση αυτή μπορεί να είναι ατομική, οικογενειακή ή εθνική, το δε ερώτημα που τίθεται είναι αν και κατά πόσο συνδέεται η –ατομική ή ομαδική– αξιοπρέπεια, εμπιστοσύνη και αξιοπιστία με την ικανοποίησή της.
Υπάρχουν άνθρωποι, ομάδες ή χώρες που δεν θεωρούν υψηλή προτεραιότητα την ικανοποίηση των υποχρεώσεών τους απέναντι σε τρίτους. Κατ’ αυτούς, είναι αποδεκτό να συνεχίζουν να υπόσχονται (δανείζονται) και να χειροτερεύουν τη θέση τους στο μέλλον, ελπίζοντας όλο και εντονότερα ότι κάτι θα τους σώσει από την δύσκολη θέση στην οποία έχουν περιέλθει. Η ελπίδα μπορεί να πεθαίνει τελευταία, όμως είναι σοφότερο να προλαμβάνει κανείς τις εξελίξεις όταν μπορεί και οφείλει να το πράξει. Εδώ υπεισέρχεται ο παράγοντας της αυτοπειθαρχίας, του μέτρου και της υπευθυνότητας.
Υπάρχουν και «τρόποι» πολιτισμού για τους οποίους ακόμα και μια απλή υπόσχεση ανάγεται σε ύψιστη προτεραιότητα. Αβίαστα έρχονται στο νου τα τελευταία λόγια του Σωκράτη στον Κρίτωνα, μην τυχόν και αμελήσει να εκπληρώσει την υπόσχεση προσφοράς ενός πετεινού στον Ασκληπιό ως ένδειξη ευχαριστίας: «απόδοτε και μη αμελήσητε» του λέει ο Σωκράτης πριν κλείσει τα μάτια. Δεν άντεχε τη σκέψη να μείνει η υπόσχεση, το χρέος που είχαν απέναντι στον Ασκληπιό, ανεκπλήρωτο. Με αφετηρία αυτόν τον αρχετυπικό ελληνικό τρόπο, θα ήταν χρήσιμο να αναλογιστούμε αν έχουμε χάσει το δρόμο μας.
Ως προς το οικονομικό σκέλος του χρέους, έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα το αρχικό πρόβλημα δεν ήταν τραπεζικό. Αντίθετα, κάτι τέτοιο συνέβη στις ΗΠΑ όπου μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers τον Σεπτέμβριο του 2008, οι λεγόμενες συστημικές τράπεζες βρέθηκαν στο μάτι του κυκλώνα λόγω κόκκινων στεγαστικών δανείων και υψηλής έκθεσης σε χρηματιστηριακά προϊόντα υψηλού κινδύνου. Η Bank of America, μια από τις μεγαλύτερες αμερικάνικες τράπεζες, πληρώνει ακόμα και σήμερα ζημιές για στεγαστικά δάνεια υψηλού κινδύνου. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη στην Ελλάδα. Το ότι χρειάζεται να σωθούν επί του παρόντος οι ελληνικές τράπεζες έχει να κάνει με την χαμένη εμπιστοσύνη των καταθετών στο τραπεζικό σύστημα, με τις πολιτικές στρατηγικές διαπραγμάτευσης που ακολουθήθηκαν και την τραγική κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η πραγματική οικονομία της χώρας.
Ακόμα και σε μια ισχυρή και ολοκληρωμένη νομισματική ένωση όπως οι ΗΠΑ, οι τράπεζες δεν διασώθηκαν με χρήματα των φορολογουμένων. Μόνο η Chrysler και η General Motors, εμβληματικές εταιρείες της αμερικανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, πήραν δάνειο 80 δις. δολαρίων το 2009 από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, η οποία ανέκτησε σχεδόν όλο το ποσό το 2014 με μια ζημιά –στα χαρτιά– της τάξης των 9,3 δις. δολαρίων. Οι ΗΠΑ «μάτωσαν» όχι για τις τράπεζές τους αλλά για την υπεράσπιση του εγχώριου παραγωγικού τους δυναμικού και το έπραξαν σωστά και επιτυχώς, παρά τις αντιδράσεις των φιλελεύθερων και των Ρεπουμπλικάνων για «ωμή» κρατική ανάμειξη στις αγορές. Αν συνυπολογίσουμε το κόστος από τις αναμενόμενες απολύσεις (το οποίο τελικά αποφεύχθηκε), η απόφαση αυτή από τον πρόεδρο Bush –ο οποίος, αν και Ρεπουμπλικάνος, την δικαιολόγησε λέγοντας ότι δεν ήθελε να ρισκάρει το ενδεχόμενο να φτάσει η ανεργία το 21%– αποδείχθηκε σωστή. Σήμερα η αμερικάνικη αυτοκινητοβιομηχανία έχει εξυγιανθεί επιστρέφοντας στην κερδοφορία και ήδη κάνει μεγάλες επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες. Το δάνειο αυτό έπαιξε και ρόλο διαρθρωτικού-αναπτυξιακού πακέτου.
Όταν ο πρωθυπουργός κάνει λόγο στο Ευρωκοινοβούλιο και αλλού για «το δίκαιο των λαών και όχι αυτό των τραπεζών» -για την Ελλάδα τουλάχιστον- αυτό είναι εκτός τόπου. Είναι ακριβές ότι τα δάνεια δεν πήγαν στους Έλληνες πολίτες ή σε κοινωνικές υπηρεσίες αλλά επέστρεψαν στην ΕΚΤ και στο ΔΝΤ, όμως τόσες πρόωρες συντάξεις και προσλήψεις στο Δημόσιο -εδώ και δεκαετίες- από πού και πώς χρηματοδοτήθηκαν άραγε, για να δημιουργηθούν τα τεράστια ελλείμματα τα οποία έπρεπε να καλυφθούν με δανεικά; Από τις δυνατότητες της πραγματικής Ελληνικής οικονομίας; Γιατί αυτό δεν ενόχλησε κανέναν αρκετά ώστε να πράξει κάτι, όταν ο ιδιωτικός τομέας ήταν σε θέση να αναπτυχθεί απορροφώντας μεγαλύτερο ανθρώπινο δυναμικό; Γιατί δεν υιοθετήθηκε ένα εθνικό πρόγραμμα μετεκπαίδευσης ώστε σε συνδυασμό με φορολογικά και άλλα κίνητρα να ενδυναμωθούν ουσιαστικά οι πιο εξωστρεφείς και εξαγωγικά επιτυχημένες επιχειρήσεις της Ελλάδας ενώ ταυτόχρονα να συρρικνωθεί και να εξορθολογιστεί το κράτος;
Γιατί δεν γίνεται ακόμα και τώρα –στο και πέντε έστω– κάτι τέτοιο; Μια πραγματικά εθνική προσπάθεια παραγωγικής ανασυγκρότησης; Ποιος θα δώσει αυτή τη μάχη για την Ελλάδα; Η αναμονή ενός ευρωπαϊκού «αναπτυξιακού πακέτου» βοηθάει αλλά δεν είναι ούτε αρκετή ούτε η ριζική και αποτελεσματική λύση που απαιτείται γι αυτό. Αν το κράτος συνεχίζει να είναι «μαγνήτης» ενώ το μη-κράτος να απωθεί, η μοίρα της Ελλάδας είναι ανεπίστρεπτα σφραγισμένη.
Υπάρχει μια δόση -πολιτικής τουλάχιστον- υποκρισίας σε όλα αυτά, την οποία αν δεν αντικρύσουμε κατάματα δε λύνουμε το πρόβλημα στη ρίζα του. Τα λάθη και το χρέος που βαραίνουν την Ελλάδα είναι απόρροια των ανεύθυνων «πολιτικών ελίτ» που κυβέρνησαν τη χώρα από την είσοδο της χώρας στο ευρώ, ίσως και νωρίτερα. Οι πολιτικές ελίτ όμως δεν έπεσαν από τον ουρανό. Κάποιοι τις ψήφιζαν και τις έθεταν ξανά και ξανά σε θέσεις εξουσίας και ευθύνης, σε κεντροβαρείς μηχανισμούς χωρίς διαφάνεια ή δικλείδες ασφαλείας. Η μετακίνηση ενός σχετικά μικρού τμήματος των ψηφοφόρων κάθε φορά από το ένα μεγάλο κόμμα στο άλλο ήταν αρκετή για να αλλάξει μεν η βάρδια στη γέφυρα χωρίς όμως να αλλάξει το σκάφος πορεία.
Η Ευρώπη ευτυχώς διαθέτει αποθέματα αλληλεγγύης (80 δις. ευρώ με ευνοϊκότερους όρους από ότι μερικοί εταίροι μας δανείζονται από τις αγορές δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητο ποσό…) αλλά αυτό που δεν διαθέτει είναι η συνεχής ελαστικότητα στους κανόνες υπευθυνότητας, αξιοπιστίας και εμπιστοσύνης, κι ας τους βαφτίζουμε εμείς όπως θέλουμε. Ευτυχώς για την Ελλάδα, υπάρχει μια Ευρώπη η οποία είναι αποφασισμένη να καταβάλλει το τίμημα και να ματώσει ακόμα, για να οδηγηθεί η Ελλάδα -έστω και μέσα από πολιτικούς τακτικισμούς, αυτοκαταστροφικές μπλόφες, διπλωματικές τραγωδίες και στρατηγικά λάθη- στην κατεύθυνση μιας μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας.
Η Ελλάδα θα μπορούσε να θεσπίσει άμεσα όρια στο δανεισμό σε κάθε επίπεδο και στο εθνικό χρέος, για να αποφευχθεί κάτι ανάλογο στο μέλλον. Να υπάρξουν θεσμικές δικλείδες ασφαλείας οι οποίες να ενεργοποιούνται ανεξάρτητα από τις όποιες πολιτικές σκοπιμότητες, κομματικές προτεραιότητες ή ιδεολογικές ανοχές. Χωρίς τέτοιες δικλείδες, το πάθημα δεν θα έχει γίνει μάθημα και η ιστορία θα βρει τρόπους για να επαναληφθεί.
Η ανθρώπινη φύση χρειάζεται δικλείδες ασφαλείας και μηχανισμούς προστασίας ώστε να διαχειρίζεται σωστά την ολοένα μεγαλύτερη και πολυπλοκότερη χρηστική ελευθερία της. Ο αναγνώστης που αμφιβάλλει γι αυτό ας ερευνήσει στο διαδίκτυο πώς έχει εκτιναχθεί το παγκόσμιο χρέος ως ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ τα τελευταία 70 χρόνια, δηλαδή μετά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η χρήση (κατανάλωση) ως υπέρτατη αξία, το κέρδος και η ατομικότητα ως αυτοσκοποί και η επέλαση της παγκοσμιοποίησης οδηγούν σε περαιτέρω αύξηση του χρέους και σε μια αναπόφευκτη παγκόσμια πόλωση. Δεν είναι μόνο οικονομικό το πρόβλημα αλλά πολιτισμικό και παγκόσμιο.
Το δεύτερο ζήτημα είναι το θέμα του διογκωμένου και αναποτελεσματικού κράτους. Ένα υδροκεφαλικό κράτος φέρνει όχι μόνο μείωση της αποτελεσματικότητας, η οποία είναι συνάρτηση της εγγενούς αδυναμίας (σε μια δημοκρατία) να παίρνονται όλες οι αποφάσεις κεντρικά, αλλά αποτελεί «μαγνήτη» για τυχοδιώκτες και ανίκανους. Το πελατειακό κράτος για να ανθίσει χρειάζεται πολλά και μακριά πλοκάμια. Αυτό δεν είναι χαρακτηριστικό προστασίας και διαφάνειας αλλά εγγυητικό διαφθοράς και κρατικοδίαιτης μιζέριας. Η καλύτερη άμυνα ενάντια σε αυτό είναι ένα μικρό και λειτουργικό κράτος.
Ερώτηση προς τον αναγνώστη: αν το Ελληνικό κράτος ήταν μικρό και λειτουργικό, πόσοι από τους υπάρχοντες πολιτικούς θα αποκλείονταν είτε από προσωπική τους επιλογή (πχ. επειδή ένα μικρό κράτος δεν θα τους «τραβούσε» αρκετά) είτε από ανικανότητα; Αλήθεια, πόσους από αυτούς θα προσλάμβανε κάποιος για να διαχειριστεί μια οικογενειακή επιχείρηση ή έναν (ανεξάρτητο) μη κερδοσκοπικό οργανισμό, πχ. ένα τοπικό νοσοκομείο ή ένα πρότυπο σχολείο; Τα δύο αυτά παραδείγματα δεν είναι τυχαία. Αναφερθήκαμε και σε προηγούμενο κείμενό μας σε ανάλογες προσεγγίσεις που ακολουθούνται στις ΗΠΑ (νοσοκομεία, σχολεία) και οι οποίες λειτουργούν με μεγάλη επιτυχία παρέχοντας μοναδική κοινωνική προσφορά. Στις ΗΠΑ ο τρίτος πυλώνας (τομέας μη κερδοσκοπικής οικονομίας) είναι ανεξάρτητος και ισχυρός, οριοθετεί το κράτος και επιδρά σταθεροποιητικά στον ιδιωτικό τομέα.
Το ζήτημα λοιπόν είναι να βρεθεί και εδώ το μέτρο ώστε να υπάρξει ένας τρόπος, μια διαρκής λύση, για ένα μικρότερο, έξυπνο και βοηθητικό προς τον πολίτη κράτος. Αυτό περνάει μέσα από την σταδιακή και υπεύθυνη αποκέντρωση, την ισχυρή παρουσία ενός ανεξάρτητου μη κερδοσκοπικού τομέα της οικονομίας και προπαντός την εμπιστοσύνη στις ικανότητες των Ελλήνων πολιτών να ξεπεράσουν οι ίδιοι τις αδυναμίες του παρελθόντος, χωρίς κρατικά καπελώματα, ιδεολογικούς μανδύες ή νοοτροπίες με συναισθηματικά και όχι λογικά ερείσματα.
Αυτό δεν αποτελεί δώρο στους «πιστολέρο» του καπιταλιστικού συστήματος ούτε μια άνευ όρων παράδοση στις δυνάμεις της ελεύθερης αγοράς. Αν γίνει σωστά, αποδυναμώνει στον πυρήνα του τον πελατειακό χαρακτήρα του κράτους ενώ η παρουσία ενός ισχυρού τρίτου πυλώνα δημιουργεί νέες σταθεροποιητικές αλληλοπεριχωρήσεις των άλλων δύο (κρατικός και ιδιωτικός τομέας) αλλά και νέες παραγωγικές δυνατότητες και δυναμικές.
Ένα μικρότερο κράτος δεν αποτελεί πια ισχυρό μαγνήτη για κάθε είδους τυχοδιώκτες και εξουσιολάγνους. Γι’ αυτό πρέπει να αποτελέσει απώτερο στόχο όλων των πολιτών και ιδιαίτερα εκείνων που έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν τις δομές εκείνες που θα επιτρέψουν το σταδιακό περιορισμό και τον παράλληλο εκσυγχρονισμό του. Διότι ο μόνος τρόπος για να λειτουργήσει ένα μικρότερο κράτος αποτελεσματικά είναι να έχει υψηλή αποδοτικότητα.
Έτσι θα εκλείψουν οι χρόνιες «αναμονές» του πολιτικού συστήματος στις οποίες βρίσκουν πάτημα οι μεταπράτες κοινωνικών δεκανικιών και ιδεολογικών σωσιβίων ελπίδας. Διότι αν κάποιος τα «εμπορεύεται» όλα αυτά, πώς μπορεί να έχει σοβαρούς λόγους για να αγωνίζεται ώστε να σταθεί η χώρα στα πόδια της, να γίνει ο κάθε Έλληνας κύριος της μοίρας του αλλά και η ίδια η Ελλάδα, χωρίς εξωτερικές οικονομικές εξαρτήσεις ή κηδεμονίες; Δυστυχώς οι εξαρτήσεις και οι κηδεμονίες αυτές βολεύονται με –και άρα επιδιώκουν– ένα μεγάλο, αναποτελεσματικό και αδιαφανές κράτος που όμως θα αναγκαστεί να δανείζεται συνεχώς διότι θα καταναλώνει περισσότερα από όσα παράγει, μέχρι να καταλήξει σε οικονομική απομόνωση, πολιτική αποξένωση, ίσως ακόμα και σε συμμαχικό εξοστρακισμό.
Η ανθρώπινη φύση ρέπει εύκολα προς την ομαδική ανευθυνότητα και την ελλειμματική διαχείριση ρίσκου, αντί να οδεύει την ανηφόρα της προσωπικής και συλλογικής ευθύνης. Αμέτοχοι τρόποι πολιτισμού, όπου το «δε βαριέσαι» αποτελεί κυρίαρχο παράγοντα αποτελούν χώρους ιδανικούς για να χτιστούν χάρτινοι πύργοι που πέφτουν δυστυχώς στην πρώτη δοκιμασία. Ο ιστορικός κύκλος επαναλαμβάνεται, όχι όμως πριν επέλθει -ως βίωμα πια- το αίσθημα του μηδενός στην κοινωνία.
Σε μια σοβαρή εθνική προσπάθεια ανασυγκρότησης δεν περισσεύει κανένας. Αντίθετα, όλοι πρέπει να συνδεθούν αποτελεσματικά με αυτήν και με το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Χαρακτηριστικά ηχούν τα λόγια του John F. Kennedy ο οποίος στον προεδρικό του λόγο τον Ιανουάριο του 1961 είχε απευθύνει έκκληση στους Αμερικάνους πολίτες να μη μείνουν αμέτοχοι στη μάχη για ελευθερία, ειρήνη και πρόοδο λέγοντας «ask not what your country can do for you—ask what you can do for your country», μη ρωτάς τι μπορεί να κάνει η πατρίδα σου για σένα αλλά τι μπορείς εσύ να κάνεις γι αυτήν.
Η σωστή διαχείριση –στο θέμα του μεγέθους– χρέους και κράτους, απαιτεί συγχρονισμένη και εστιασμένη δράση όχι μόνο σε τοπικό αλλά και σε διεθνές επίπεδο. Είναι δύο «ασθένειες» που αν δεν αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά θα συνεχίσουν να ρίχνουν λαούς στην αυτοκαταστροφή οδηγώντας τους με μαθηματικά αναπόφευκτο τρόπο στις συμπληγάδες της οικονομικής εξαθλίωσης και της κρατικοκεντρικής μιζέριας, από τις οποίες δύσκολα διαφεύγουν.
Το μεγάλο και αναποτελεσματικό κράτος μπορεί να αντιμετωπιστεί με έναν υγιή, ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό πυλώνα ο οποίος δρα καταλυτικά και εξισορροπητικά ως προς τους άλλους δύο (κρατικό, ιδιωτικό). Το θέμα του χρέους αντιμετωπίζεται με νομοθετημένες δικλείδες ασφαλείας οι οποίες θα ενεργοποιούν αποτελεσματικούς μηχανισμούς για τον έλεγχό του όσο είναι ακόμα νωρίς. Και οι δύο προτάσεις δρουν προστατευτικά και εγγυητικά ως προς την οικονομική (ανταγωνιστική) βιωσιμότητα και την πολιτική (δημοκρατική) σταθερότητα. Αλλιώς, οι βιομήχανοι της ελπίδας και των υποσχέσεων θα βρίσκουν πάτημα να οδηγούν τη χώρα από κρίση σε κρίση.
Από παράδειγμα προς αποφυγή και στα δύο αυτά διαχειριστικά μέτωπα, η Ελλάδα έχει μια μοναδική ευκαιρία να αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση, ανακτώντας παράλληλα τη θέση που ιστορικά και πολιτισμικά της ανήκει: να προσδιορίζει κάθε φορά με ελευθερία, τόλμη και μέτρο τη χρυσή τομή του Ανθρώπου με την Ανάγκη. Χρυσή τομή, την οποία με το δικό του τρόπο είχε αντιληφθεί ο Ελύτης για να γράψει: «Γεννήθηκα για να ’χω τόσα.»
Και να είναι ο λόγος τούτος προϊόν βαθιάς ελευθερίας και εσωτερικής αρχοντιάς, όχι δανεικής αξιοπρέπειας και καταναλωτικής μιζέριας.
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι ηλ/γος μηχανικός (PhD) και εργάζεται στις ΗΠΑ.
