Του Αντώνη Καρανικολή*

“ Καταπίνουμε με απληστία κάθε ψέμα που μας κολακεύει, αλλά την αλήθεια που μας φαίνεται πικρή την ρουφάμε γουλίτσα γουλίτσα”, έλεγε ο Ντενί Ντιντερό.

Είναι διαχρονικό φαινόμενο στην Ελλάδα οι πολιτικοί να λένε και να υπόσχονται πολλά πράγματα προεκλογικά τα οποία μετεκλογικά είτε δεν εφαρμόζουν, είτε ακόμα χειρότερα, κάνουν ακριβώς τα αντίθετα. Είναι όμως αυτό το φαινόμενο τωρινό;

Το ψέμα στην πολιτική δεν είναι σημερινή ιδιαιτερότητα. Στην αρχαία Αθήνα υπήρξε το φαινόμενο της δημαγωγίας. Δημαγωγός ήταν αυτός ο οποίος συνειδητά επεδίωκε την εξαπάτηση των συμπολιτών του για να αυξήσει την πολιτική του ισχύ. Ένα ακόμη ελληνικό εφεύρημα είναι η σάτιρα. Οι συγγραφείς από την αρχαιότητα έως τα σήμερα εκμεταλλευόμενοι την συνήθεια των πολιτικών να λένε ψέματα έγραφαν και συνεχίζουν να γράφουν έργα που στοχοποιούν αυτό ακριβώς το γεγονός.

Αν αναλύσουμε το ελληνικό πολιτικό περιβάλλον από τις απαρχές της μεταπολιτεύσεις έως σήμερα θα θυμηθούμε πάρα πολλά συνθήματα που αποδεικνύουν εκ των υστέρων την διαφορά λόγων και έργων. Ορισμένα πολύ χαρακτηριστικά συνθήματα ήταν : “Έξω οι βάσεις του θανάτου”, “ ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο”, “ Λεφτά Υπάρχουν”, το Πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του Ζαππείου, “ ΣΥΡΙΖΑ ή Μνημόνιο” κ.α.

Προφανώς δεν είναι ή δεν θέλουν να γίνουν όλοι οι Έλληνες πολιτικοί ψεύτες. Τι τους κάνει όμως να έχουν μια ανακολουθία λόγων και έργων; Ο Max Weber περιγράφοντας την σχέση ανάμεσα στην ηθική και την πολιτική έλεγε χαρακτηριστικά: “Η πολιτική δεν ασκείται μόνο με το μυαλό. Υπάρχει για τον κάθε πολιτικό η ηθική του φρονήματος (αυτό δηλαδή που πιστεύει ότι είναι σωστό να κάνει), και η ηθική της ευθύνης (αυτό που πρέπει να κάνει ο κάθε πολιτικός ανεξάρτητα από αυτό που πιστεύει). Για να ασκεί κανείς το επάγγελμα της πολιτικής θα πρέπει να διαθέτει και την ηθική του φρονήματος αλλά και αυτήν της ευθύνης”.

Στο ελληνικό πολιτικό σύστημα λοιπόν βλέπουμε τους πολιτικούς ηγέτες προεκλογικά να δρουν και να προσπαθούν να αναρριχηθούν στην εξουσία του τόπου χρησιμοποιώντας την ηθική του φρονήματος, διατρανώνοντας αυτά που πιστεύουν ότι πρέπει να γίνουν. Αφού όμως εκλεγούν παραμερίζουν το φρόνιμα και δηλώνουν πως η ευθύνη τους είναι μεγαλύτερη και δεν μπορούν να ξεφύγουν από αυτήν ακόμη κι αν αυτό συνεπάγεται την αθέτηση των προεκλογικών τους δεσμεύσεων. Δεν χρησιμοποιούν λοιπόν όπως μας συμβουλεύει ο Weber πότε την ηθική του φρονήματος και πότε αυτήν της ευθύνης και προεκλογικά και μετεκλογικά, αλλά μόνο το φρόνιμα προεκλογικά και επιτάσσουν μόνο την ευθύνη μετεκλογικά.

Συνοψίζοντας λοιπόν τα παραπάνω μπορούμε να πούμε ότι οι Έλληνες πολιτικοί λένε ψέματα γιατί αυτό δεν κοστίζει πολιτικά και γιατί χωρίς το ψέμα δεν υπάρχει περίπτωση να αναρριχηθούν στην κορφή της εξουσίας. Οι ψηφοφόροι δεν αντέχουν την αλήθεια. Είναι μια συνταγή που όσες φορές κι αν έχει δοκιμαστεί ήταν πέρα για πέρα ζημιογόνος.

Ο λαός μας προτιμά το ψέμα για πολλούς και διαφορετικούς κάθε φορά λόγους. Σε κάποιες εκλογικές αναμετρήσεις υπήρχε ελλιπής πληροφόρηση. Την δεκαετία του ’80 και του ’90 οι Έλληνες δεν μελετούσαν το πρόγραμμα των κομμάτων ενδελεχώς καθώς το κριτήριο της επιλογής τους ήταν περισσότερο ιδεολογικό και η κομματική ταύτιση ήταν μεγάλη. Στην τωρινή δύσκολη συγκυρία οι Έλληνες αγοράζουν συνειδητά το ψέμα γιατί αυτό και μόνο αυτό τους δημιουργεί την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Πώς θα αντιμετωπιστεί όμως αυτή η παθογένεια;

Για την αντιμετώπιση αυτής της παθογένειας θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να αλλάξει η συμπεριφορά του εκλογικού σώματος. Όταν δεν αγοράσουμε το ψέμα δεν θα τολμήσουν να μας το πουλήσουν ξανά. Το πολιτικό προσωπικό της χώρας θα πρέπει να συμφωνήσει και να ακολουθήσει διαφορετικούς πολιτικούς κανόνες οι οποίοι δεν θα βασίζονται στις συνήθειες του χθες, αλλά στην ανάγκη μιας νέας μεταμοντέρνας πολιτικής προσέγγισης με βάση την αλήθεια η οποία στο τέλος θα ωριμάσει και το εκλογικό σώμα.

Γράφοντας όλα τα παραπάνω δεν θα μπορούσαμε να μην σκεφτούμε τα τελευταία πολιτικά γεγονότα με το ανεφάρμοστο “πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης”, με το περιβόητο σύνθημα “ η ελπίδα έρχεται”, που για πολύ μεγάλη απογοήτευση των Ελλήνων, έχασε τον δρόμο της. Το τελευταίο πολιτικό γύρισμα ήταν ομολογουμένως το πλέον απροσδόκητο. Η Ριζοσπαστική Αριστερά μετατράπηκε σε “Ευρωπαϊκό Νεοφιλελευθερισμό”. Ο Αλέξης Τσίπρας όμως, παρά την ανακολουθία προεκλογικών δεσμεύσεων – μετεκλογικών πεπραγμένων, παραμένει δημοφιλής πολιτικός γιατί κάποια στιγμή είπε την αλήθεια στους Έλληνες, γιατί φάνηκε να προσπαθεί να υλοποιήσει τις υποσχέσεις του ακόμη κι αν δεν τα κατάφερε. Η αλήθεια και ο ρεαλισμός που εκπέμπει είναι ένας από τους λόγους που παρά την αθέτηση των υποσχέσεων του είναι ο δημοφιλέστερος Έλληνας πολιτικός αρχηγός. Η αλήθεια εκτιμάται πλέον περισσότερο από πριν και οι πολίτες θέλουν την ρεαλιστική προσέγγιση όσο ποτέ άλλοτε.

*Ο Αντώνης Καρανικολής είναι πολιτικός επιστήμονας